៦. បាសរាសិសុត្តវណ្ណនា

២៧២. ឯវំ មេ សុតន្តិ បាសរាសិសុត្តំ. តត្ថ សាធុ មយំ, អាវុសោតិ អាយាចន្តា ភណន្តិ. ឯតេ កិរ បញ្ចសតា ភិក្ខូ ជនបទវាសិនោ ‘‘ទសពលំ បស្សិស្សាមា’’តិ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តា. សត្ថុទស្សនំ បន ឯតេហិ លទ្ធំ, ធម្មិំ កថំ ន តាវ សុណន្តិ. តេ សត្ថុគារវេន ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ធម្មកថំ កថេថា’’តិ វត្តុំ ន សក្កោន្តិ. ពុទ្ធា ហិ គរូ ហោន្តិ, ឯកចារិកោ សីហោ មិគរាជា វិយ, បភិន្នកុញ្ជរោ វិយ, ផណកតអាសីវិសោ វិយ, មហាអគ្គិក្ខន្ធោ វិយ ច ទុរាសទា វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អាសីវិសោ យថា ឃោរោ, មិគរាជាវ កេសរី;

នាគោវ កុញ្ជរោ ទន្តី, ឯវំ ពុទ្ធា ទុរាសទា’’តិ.

ឯវំ ទុរាសទំ សត្ថារំ តេ ភិក្ខូ សយំ យាចិតុំ អសក្កោន្តា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ យាចមានា ‘‘សាធុ មយំ, អាវុសោ’’តិ អាហំសុ.

អប្បេវ នាមាតិ អបិ នាម លភេយ្យាថ. កស្មា បន ថេរោ តេ ភិក្ខូ ‘‘រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមំ ឧបសង្កមេយ្យាថា’’តិ អាហ? បាកដកិរិយតាយ. ទសពលស្ស ហិ កិរិយា ថេរស្ស បាកដា ហោតិ; ជានាតិ ថេរោ, ‘‘អជ្ជ សត្ថា ជេតវនេ វសិត្វា បុព្ពារាមេ ទិវាវិហារំ ករិស្សតិ; អជ្ជ បុព្ពារាមេ វសិត្វា ជេតវនេ ទិវាវិហារំ ករិស្សតិ; អជ្ជ ឯកកោវ បិណ្ឌាយ បវិសិស្សតិ; អជ្ជ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឥមស្មិំ កាលេ ជនបទចារិកំ និក្ខមិស្សតី’’តិ. កិំ បនស្ស ឯវំ ជាននត្ថំ ចេតោបរិយញាណំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. អនុមានពុទ្ធិយា បន កតកិរិយាយ នយគ្គាហេន ជានាតិ. យញ្ហិ ទិវសំ ភគវា ជេតវនេ វសិត្វា បុព្ពារាមេ ទិវាវិហារំ កាតុកាមោ ហោតិ, តទា សេនាសនបរិក្ខារភណ្ឌានំ បដិសាមនាការំ ទស្សេតិ, ថេរោ សម្មជ្ជនិសង្ការឆឌ្ឌនកាទីនិ បដិសាមេតិ. បុព្ពារាមេ វសិត្វា ជេតវនំ ទិវាវិហារាយ អាគមនកាលេបិ ឯសេវ នយោ.

យទា បន ឯកកោ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមោ ហោតិ, តទា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទតិ. ថេរោ ‘‘អជ្ជ ភគវា ពោធនេយ្យពន្ធវំ ទិស្វា និសិន្នោ’’តិ តាយ សញ្ញាយ ញត្វា ‘‘អជ្ជ, អាវុសោ, ភគវា ឯកកោ បវិសិតុកាមោ, តុម្ហេ ភិក្ខាចារសជ្ជា ហោថា’’តិ ភិក្ខូនំ សញ្ញំ ទេតិ. យទា បន ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ បវិសិតុកាមោ ហោតិ, តទា គន្ធកុដិទ្វារំ ឧបឌ្ឍបិទហិតំ កត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទតិ, ថេរោ តាយ សញ្ញាយ ញត្វា បត្តចីវរគ្គហណត្ថាយ ភិក្ខូនំ សញ្ញំ ទេតិ. យទា ជនបទចារិកំ និក្ខមិតុកាមោ ហោតិ, តទា ឯកំ ទ្វេ អាលោបេ អតិរេកំ ភុញ្ជតិ, សព្ពកាលំ ចង្កមនញ្ចារុយ្ហ អបរាបរំ ចង្កមតិ, ថេរោ តាយ សញ្ញាយ ញត្វា ‘‘ភគវា, អាវុសោ, ជនបទចារិកំ ចរិតុកាមោ, តុម្ហាកំ កត្តព្ពំ ករោថា’’តិ ភិក្ខូនំ សញ្ញំ ទេតិ.

ភគវា បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ អនិពទ្ធវាសោ អហោសិ, បច្ឆា បញ្ចវីសតិ វស្សានិ អព្ពោកិណ្ណំ សាវត្ថិំយេវ ឧបនិស្សាយ វសន្តោ ឯកទិវសេ ទ្វេ ឋានានិ បរិភុញ្ជតិ. ជេតវនេ រត្តិំ វសិត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ទក្ខិណទ្វារេន សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា បាចីនទ្វារេន និក្ខមិត្វា បុព្ពារាមេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. បុព្ពារាមេ រត្តិំ វសិត្វា បុនទិវសេ បាចីនទ្វារេន សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនេ ទិវាវិហារំ ករោតិ. កស្មា? ទ្វិន្នំ កុលានំ អនុកម្បាយ. មនុស្សត្តភាវេ ឋិតេន ហិ អនាថបិណ្ឌិកេន វិយ អញ្ញេន កេនចិ, មាតុគាមត្តភាវេ ឋិតាយ ច វិសាខាយ វិយ អញ្ញាយ ឥត្ថិយា តថាគតំ ឧទ្ទិស្ស ធនបរិច្ចាគោ កតោ នាម នត្ថិ, តស្មា ភគវា តេសំ អនុកម្បាយ ឯកទិវសេ ឥមានិ ទ្វេ ឋានានិ បរិភុញ្ជតិ. តស្មិំ បន ទិវសេ ជេតវនេ វសិ, តស្មា ថេរោ – ‘‘អជ្ជ ភគវា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា សាយន្ហកាលេ គត្តានិ បរិសិញ្ចនត្ថាយ បុព្ពកោដ្ឋកំ គមិស្សតិ; អថាហំ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា ឋិតំ ភគវន្តំ យាចិត្វា រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមំ គហេត្វា គមិស្សាមិ. ឯវមិមេ ភិក្ខូ ភគវតោ សម្មុខា លភិស្សន្តិ ធម្មកថំ សវនាយា’’តិ ចិន្តេត្វា តេ ភិក្ខូ ឯវមាហ.

មិគារមាតុបាសាទោតិ វិសាខាយ បាសាទោ. សា ហិ មិគារេន សេដ្ឋិនា មាតុដ្ឋានេ ឋបិតត្តា មិគារមាតាតិ វុច្ចតិ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ តស្មិំ កិរ បាសាទេ ទ្វិន្នំ មហាសាវកានំ សិរិគព្ភានំ មជ្ឈេ ភគវតោ សិរិគព្ភោ អហោសិ. ថេរោ ទ្វារំ វិវរិត្វា អន្តោគព្ភំ សម្មជ្ជិត្វា មាលាកចវរំ នីហរិត្វា មញ្ចបីឋំ បញ្ញបេត្វា សត្ថុ សញ្ញំ អទាសិ. សត្ថា សិរិគព្ភំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ ឧបគម្ម ទរថំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា ឧដ្ឋាយ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិត្វា សាយន្ហសមយេ តតោ វុដ្ឋាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ’’តិ.

បរិសិញ្ចិតុន្តិ យោ ហិ ចុណ្ណមត្តិកាទីហិ គត្តានិ ឧព្ពដ្ដេន្តោ មល្លកមុដ្ឋាទីហិ វា ឃំសន្តោ ន្ហាយតិ, សោ ន្ហាយតីតិ វុច្ចតិ. យោ តថា អកត្វា បកតិយាវ ន្ហាយតិ, សោ បរិសិញ្ចតីតិ វុច្ចតិ. ភគវតោបិ សរីរេ តថា ហរិតព្ពំ រជោជល្លំ នាម ន ឧបលិម្បតិ, ឧតុគ្គហណត្ថំ បន ភគវា កេវលំ ឧទកំ ឱតរតិ. តេនាហ – ‘‘គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុ’’ន្តិ. បុព្ពកោដ្ឋកោតិ បាចីនកោដ្ឋកោ.

សាវត្ថិយំ កិរ វិហារោ កទាចិ មហា ហោតិ កទាចិ ខុទ្ទកោ. តថា ហិ សោ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ យោជនិកោ អហោសិ, សិខិស្ស តិគាវុតោ, វេស្សភុស្ស អឌ្ឍយោជនិកោ, កកុសន្ធស្ស គាវុតប្បមាណោ, កោណាគមនស្ស អឌ្ឍគាវុតប្បមាណោ, កស្សបស្ស វីសតិឧសភប្បមាណោ, អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ អដ្ឋករីសប្បមាណោ ជាតោ. តម្បិ នគរំ តស្ស វិហារស្ស កទាចិ បាចីនតោ ហោតិ, កទាចិ ទក្ខិណតោ, កទាចិ បច្ឆិមតោ, កទាចិ ឧត្តរតោ. ជេតវនេ គន្ធកុដិយំ បន ចតុន្នំ មញ្ចបាទានំ បតិដ្ឋិតដ្ឋានំ អចលមេវ.

ចត្តារិ ហិ អចលចេតិយដ្ឋានានិ នាម មហាពោធិបល្លង្កដ្ឋានំ ឥសិបតនេ ធម្មចក្កប្បវត្តនដ្ឋានំ សង្កស្សនគរទ្វារេ ទេវោរោហណកាលេ សោបានស្ស បតិដ្ឋដ្ឋានំ មញ្ចបាទដ្ឋានន្តិ. អយំ បន បុព្ពកោដ្ឋកោ កស្សបទសពលស្ស វីសតិឧសភវិហារកាលេ បាចីនទ្វារេ កោដ្ឋកោ អហោសិ. សោ ឥទានិបិ បុព្ពកោដ្ឋកោត្វេវ បញ្ញាយតិ. កស្សបទសពលស្ស កាលេ អចិរវតី នគរំ បរិក្ខិបិត្វា សន្ទមានា បុព្ពកោដ្ឋកំ បត្វា ឧទកេន ភិន្ទិត្វា មហន្តំ ឧទករហទំ មាបេសិ សមតិត្ថំ អនុបុព្ពគម្ភីរំ. តត្ថ ឯកំ រញ្ញោ ន្ហានតិត្ថំ, ឯកំ នាគរានំ, ឯកំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ឯកំ ពុទ្ធានន្តិ ឯវំ បាដិយេក្កានិ ន្ហានតិត្ថានិ ហោន្តិ រមណីយានិ វិប្បកិណ្ណរជតបដ្ដសទិសវាលិកានិ. ឥតិ ភគវា អាយស្មតា អានន្ទេន សទ្ធិំ យេន អយំ ឯវរូបោ បុព្ពកោដ្ឋកោ តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. អថាយស្មា អានន្ទោ ឧទកសាដិកំ ឧបនេសិ. ភគវា រត្តទុបដ្ដំ អបនេត្វា ឧទកសាដិកំ និវាសេសិ. ថេរោ ទុបដ្ដេន សទ្ធិំ មហាចីវរំ អត្តនោ ហត្ថគតមកាសិ. ភគវា ឧទកំ ឱតរិ. សហោតរណេនេវស្ស ឧទកេ មច្ឆកច្ឆបា សព្ពេ សុវណ្ណវណ្ណា អហេសុំ. យន្តនាលិកាហិ សុវណ្ណរសធារានិសិញ្ចមានកាលោ វិយ សុវណ្ណបដបសារណកាលោ វិយ ច អហោសិ. អថ ភគវតោ ន្ហានវត្តំ ទស្សេត្វា ន្ហត្វា បច្ចុត្តិណ្ណស្ស ថេរោ រត្តទុបដ្ដំ ឧបនេសិ. ភគវា តំ និវាសេត្វា វិជ្ជុលតាសទិសំ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា មហាចីវរំ អន្តន្តេន សំហរិត្វា បទុមគព្ភសទិសំ កត្វា ឧបនីតំ ទ្វីសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បុព្ពកោដ្ឋកេ គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសី’’តិ.

ឯវំ ឋិតស្ស បន ភគវតោ សរីរំ វិកសិតកមលុប្បលសរំ សព្ពបាលិផុល្លំ បារិច្ឆត្តកំ តារាមរីចិវិកសិតំ ច គគនតលំ សិរិយា អវហសមានំ វិយ វិរោចិត្ថ. ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិលាសិនី ចស្ស ទ្វត្តិំសវរលក្ខណមាលា គន្ថេត្វា ឋបិតា ទ្វត្តិំសចន្ទមាលា វិយ, ទ្វត្តិំសសូរិយមាលា វិយ, បដិបាដិយា ឋបិតា ទ្វត្តិំសចក្កវត្តិ ទ្វត្តិំសទេវរាជា ទ្វត្តិំសមហាព្រហ្មានោ វិយ ច អតិវិយ វិរោចិត្ថ, វណ្ណភូមិនាមេសា. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ពុទ្ធានំ សរីរវណ្ណំ វា គុណវណ្ណំ វា ចុណ្ណិយបទេហិ វា គាថាហិ វា អត្ថញ្ច ឧបមាយោ ច ការណានិ ច អាហរិត្វា បដិពលេន ធម្មកថិកេន បូរេត្វា កថេតុំ វដ្ដតីតិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ធម្មកថិកស្ស ថាមោ វេទិតព្ពោ.

២៧៣. គត្តានិ បុព្ពាបយមានោតិ បកតិភាវំ គមយមានោ និរុទកានិ កុរុមានោ, សុក្ខាបយមានោតិ អត្ថោ. សោទកេន គត្តេន ចីវរំ បារុបន្តស្ស ហិ ចីវរេ កណ្ណិកា ឧដ្ឋហន្តិ, បរិក្ខារភណ្ឌំ ទុស្សតិ. ពុទ្ធានំ បន សរីរេ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតិ; បទុមបត្តេ បក្ខិត្តឧទកពិន្ទុ វិយ ឧទកំ វិនិវត្តេត្វា គច្ឆតិ, ឯវំ សន្តេបិ សិក្ខាគារវតាយ ភគវា, ‘‘បព្ពជិតវត្តំ នាមេត’’ន្តិ មហាចីវរំ ឧភោសុ កណ្ណេសុ គហេត្វា បុរតោ កាយំ បដិច្ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា មហាចីវរំ បារុបិត្វា មិគារមាតុបាសាទំ អារព្ភ គមនាភិហារតោ បដ្ឋាយ ទុន្និវត្តិយោ ភវិស្សតិ; ពុទ្ធានញ្ហិ អធិប្បាយកោបនំ នាម ឯកចារិកសីហស្ស គហណត្ថំ ហត្ថប្បសារណំ វិយ; បភិន្នវរវារណស្ស សោណ្ឌាយ បរាមសនំ វិយ; ឧគ្គតេជស្ស អាសីវិសស្ស គីវាយ គហណំ វិយ ច ភារិយំ ហោតិ. ឥធេវ រម្មកស្ស ព្រាហ្មណស្ស អស្សមស្ស វណ្ណំ កថេត្វា តត្ថ គមនត្ថាយ ភគវន្តំ យាចិស្សាមី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ…បេ… អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ.

តត្ថ អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ ភគវតោ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សោស្សាមាតិ តំ អស្សមំ គតានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ អនុកម្បំ បដិច្ច, តេសុ ការុញ្ញំ កត្វាតិ អត្ថោ. ធម្មិយា កថាយាតិ ទសសុ បារមិតាសុ អញ្ញតរាយ បារមិយា ចេវ មហាភិនិក្ខមនស្ស ច វណ្ណំ កថយមានា សន្និសិន្នា ហោន្តិ. អាគមយមានោតិ ឱលោកយមានោ. អហំ ពុទ្ធោតិ សហសា អប្បវិសិត្វា យាវ សា កថា និដ្ឋាតិ, តាវ អដ្ឋាសីតិ អត្ថោ. អគ្គឡំ អាកោដេសីតិ អគ្គនខេន កវាដេ សញ្ញំ អទាសិ. វិវរិំសូតិ សោតំ ឱទហិត្វាវ និសិន្នត្តា តង្ខណំយេវ អាគន្ត្វា វិវរិំសុ.

បញ្ញត្តេ អាសនេតិ ពុទ្ធកាលេ កិរ យត្ថ យត្ថ ឯកោបិ ភិក្ខុ វិហរតិ, សព្ពត្ថ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. កស្មា? ភគវា កិរ អត្តនោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ផាសុកដ្ឋានេ វិហរន្តេ មនសិ ករោតិ ‘‘អសុកោ មយ្ហំ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គតោ, សក្ខិស្សតិ នុ ខោ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នោ វា’’តិ. អថ នំ បស្សតិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា អកុសលវិតក្កេ វិតក្កយមានំ, តតោ ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសស្ស សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរន្តំ ឥមំ កុលបុត្តំ អកុសលវិតក្កា អភិភវិត្វា អនមតគ្គេ វដ្ដទុក្ខេ សំសារេស្សន្តី’’តិ តស្ស អនុគ្គហត្ថំ តត្ថេវ អត្តានំ ទស្សេត្វា តំ កុលបុត្តំ ឱវទិត្វា អាកាសំ ឧប្បតិត្វា បុន អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គច្ឆតិ. អថេវំ ឱវទិយមានា តេ ភិក្ខូ ចិន្តយិំសុ – ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ មនំ ជានិត្វា អាគន្ត្វា អម្ហាកំ សមីបេ ឋិតំយេវ អត្តានំ ទស្សេតិ; តស្មិំ ខណេ, ‘ភន្តេ, ឥធ និសីទថ, ឥធ និសីទថា’តិ អាសនបរិយេសនំ នាម ភារោ’’តិ. តេ អាសនំ បញ្ញបេត្វាវ វិហរន្តិ. យស្ស បីឋំ អត្ថិ, សោ តំ បញ្ញបេតិ. យស្ស នត្ថិ, សោ មញ្ចំ វា ផលកំ វា កដ្ឋំ វា បាសាណំ វា វាលិកបុញ្ជំ វា បញ្ញបេតិ. តំ អលភមានា បុរាណបណ្ណានិបិ សង្កឌ្ឍិត្វា តត្ថ បំសុកូលំ បត្ថរិត្វា ឋបេន្តិ. ឥធ បន បកតិបញ្ញត្តមេវ អាសនំ អហោសិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទី’’តិ.

កាយ នុត្ថាតិ កតមាយ នុ កថាយ សន្និសិន្នា ភវថាតិ អត្ថោ. ‘‘កាយ នេត្ថា’’តិបិ បាឡិ, តស្សា កតមាយ នុ ឯត្ថាតិ អត្ថោ. ‘‘កាយ នោត្ថា’’តិបិ បាឡិ, តស្សាបិ បុរិមោយេវ អត្ថោ. អន្តរា កថាតិ កម្មដ្ឋានមនសិការឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ អន្តរា អញ្ញា ឯកា កថា. វិប្បកតាតិ មម អាគមនបច្ចយា អបរិនិដ្ឋិតា សិខំ អប្បត្តា. អថ ភគវា អនុប្បត្តោតិ អថ ឯតស្មិំ កាលេ ភគវា អាគតោ. ធម្មី វា កថាតិ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតា វា ធម្មី កថា. អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោតិ ឯត្ថ បន ទុតិយជ្ឈានម្បិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ មូលកម្មដ្ឋានម្បិ. តស្មា តំ ឈានំ អប្បេត្វា និសិន្នោបិ, មូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នោបិ ភិក្ខុ អរិយេន តុណ្ហីភាវេន និសិន្នោតិ វេទិតព្ពោ.

២៧៤. ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, បរិយេសនាតិ កោ អនុសន្ធិ? តេ ភិក្ខូ សម្មុខា ធម្មិំ កថំ សោស្សាមាតិ ថេរស្ស ភារំ អកំសុ, ថេរោ តេសំ អស្សមគមនមកាសិ. តេ តត្ថ និសីទិត្វា អតិរច្ឆានកថិកា ហុត្វា ធម្មិយា កថាយ និសីទិំសុ. អថ ភគវា ‘‘អយំ តុម្ហាកំ បរិយេសនា អរិយបរិយេសនា នាមា’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ កតមា ច, ភិក្ខវេ, អនរិយបរិយេសនាតិ ឯត្ថ យថា មគ្គកុសលោ បុរិសោ បឋមំ វជ្ជេតព្ពំ អបាយមគ្គំ ទស្សេន្តោ ‘‘វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ វទតិ. ឯវំ ភគវា ទេសនាកុសលតាយ បឋមំ វជ្ជេតព្ពំ អនរិយបរិយេសនំ អាចិក្ខិត្វា បច្ឆា ឥតរំ អាចិក្ខិស្សាមីតិ ឧទ្ទេសានុក្កមំ ភិន្ទិត្វា ឯវមាហ. ជាតិធម្មោតិ ជាយនសភាវោ. ជរាធម្មោតិ ជីរណសភាវោ. ព្យាធិធម្មោតិ ព្យាធិសភាវោ. មរណធម្មោតិ មរណសភាវោ. សោកធម្មោតិ សោចនកសភាវោ. សំកិលេសធម្មោតិ សំកិលិស្សនសភាវោ.

បុត្តភរិយន្តិ បុត្តា ច ភរិយា ច. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ជាតរូបរជតន្តិ ឯត្ថ បន ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. រជតន្តិ យំកិញ្ចិ វោហារូបគំ លោហមាសកាទិ. ជាតិធម្មា ហេតេ, ភិក្ខវេ, ឧបធយោតិ ឯតេ បញ្ចកាមគុណូបធយោ នាម ហោន្តិ, តេ សព្ពេបិ ជាតិធម្មាតិ ទស្សេតិ. ព្យាធិធម្មវារាទីសុ ជាតរូបរជតំ ន គហិតំ, ន ហេតស្ស សីសរោគាទយោ ព្យាធយោ នាម ហោន្តិ, ន សត្តានំ វិយ ចុតិសង្ខាតំ មរណំ, ន សោកោ ឧប្បជ្ជតិ. អយាទីហិ បន សំកិលេសេហិ សំកិលិស្សតីតិ សំកិលេសធម្មវារេ គហិតំ. តថា ឧតុសមុដ្ឋានត្តា ជាតិធម្មវារេ. មលំ គហេត្វា ជីរណតោ ជរាធម្មវារេ ច.

២៧៥. អយំ , ភិក្ខវេ, អរិយា បរិយេសនាតិ, ភិក្ខវេ, អយំ និទ្ទោសតាយបិ អរិយេហិ បរិយេសិតព្ពតាយបិ អរិយបរិយេសនាតិ វេទិតព្ពា.

២៧៦. អហម្បិ សុទំ, ភិក្ខវេតិ កស្មា អារភិ? មូលតោ បដ្ឋាយ មហាភិនិក្ខមនំ ទស្សេតុំ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ – ‘‘ភិក្ខវេ, អហម្បិ បុព្ពេ អនរិយបរិយេសនំ បរិយេសិំ. ស្វាហំ តំ បហាយ អរិយបរិយេសនំ បរិយេសិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. បញ្ចវគ្គិយាបិ អនរិយបរិយេសនំ បរិយេសិំសុ. តេ តំ បហាយ អរិយបរិយេសនំ បរិយេសិត្វា ខីណាសវភូមិំ បត្តា. តុម្ហេបិ មម ចេវ បញ្ចវគ្គិយានញ្ច មគ្គំ អារុឡ្ហា. អរិយបរិយេសនា តុម្ហាកំ បរិយេសនា’’តិ មូលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ មហាភិនិក្ខមនំ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

២៧៧. តត្ថ ទហរោវ សមានោតិ តរុណោវ សមានោ. សុសុកាឡកេសោតិ សុដ្ឋុ កាឡកេសោ, អញ្ជនវណ្ណកេសោវ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ភទ្រេនាតិ ភទ្ទកេន. បឋមេន វយសាតិ តិណ្ណំ វយានំ បឋមវយេន. អកាមកានន្តិ អនិច្ឆមានានំ, អនាទរត្ថេ សាមិវចនំ. អស្សូនិ មុខេ ឯតេសន្តិ អស្សុមុខា; តេសំ អស្សុមុខានំ, អស្សុកិលិន្នមុខានន្តិ អត្ថោ. រុទន្តានន្តិ កន្ទិត្វា រោទមានានំ. កិំ កុសលគវេសីតិ កិំ កុសលន្តិ គវេសមានោ. អនុត្តរំ សន្តិវរបទន្តិ ឧត្តមំ សន្តិសង្ខាតំ វរបទំ, និព្ពានំ បរិយេសមានោតិ អត្ថោ. យេន អាឡារោ កាលាមោតិ ឯត្ថ អាឡារោតិ តស្ស នាមំ, ទីឃបិង្គលោ កិរេសោ. តេនស្ស អាឡារោតិ នាមំ អហោសិ. កាលាមោតិ គោត្តំ. វិហរតាយស្មាតិ វិហរតុ អាយស្មា. យត្ថ វិញ្ញូ បុរិសោតិ យស្មិំ ធម្មេ បណ្ឌិតោ បុរិសោ. សកំ អាចរិយកន្តិ អត្តនោ អាចរិយសមយំ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យាតិ បដិលភិត្វា វិហរេយ្យ. ឯត្តាវតា តេន ឱកាសោ កតោ ហោតិ. តំ ធម្មន្តិ តំ តេសំ សមយំ តន្តិំ. បរិយាបុណិន្តិ សុត្វាវ ឧគ្គណ្ហិំ.

ឱដ្ឋបហតមត្តេនាតិ តេន វុត្តស្ស បដិគ្គហណត្ថំ ឱដ្ឋបហរណមត្តេន; អបរាបរំ កត្វា ឱដ្ឋសញ្ចរណមត្តកេនាតិ អត្ថោ. លបិតលាបនមត្តេនាតិ តេន លបិតស្ស បដិលាបនមត្តកេន. ញាណវាទន្តិ ជានាមីតិ វាទំ. ថេរវាទន្តិ ថិរភាវវាទំ, ថេរោ អហមេត្ថាតិ ឯតំ វចនំ. អហញ្ចេវ អញ្ញេ ចាតិ ន កេវលំ អហំ, អញ្ញេបិ ពហូ ឯវំ វទន្តិ. កេវលំ សទ្ធាមត្តកេនាតិ បញ្ញាយ អសច្ឆិកត្វា សុទ្ធេន សទ្ធាមត្តកេនេវ. ពោធិសត្តោ កិរ វាចាយ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តោយេវ, ‘‘ន កាលាមស្ស វាចាយ បរិយត្តិមត្តមេវ អស្មិំ ធម្មេ, អទ្ធា ឯស សត្តន្នំ សមាបត្តីនំ លាភី’’តិ អញ្ញាសិ, តេនស្ស ឯតទហោសិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បវេទេសីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនបរិយោសានា សត្ត សមាបត្តិយោ មំ ជានាបេសិ. សទ្ធាតិ ឥមាសំ សត្តន្នំ សមាបត្តីនំ និព្ពត្តនត្ថាយ សទ្ធា. វីរិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បទហេយ្យន្តិ បយោគំ ករេយ្យំ. នចិរស្សេវ តំ ធម្មំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិន្តិ ពោធិសត្តោ កិរ វីរិយំ បគ្គហេត្វា កតិបាហញ្ញេវ សត្ត សុវណ្ណនិស្សេណិយោ បសារេន្តោ វិយ សត្ត សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ; តស្មា ឯវមាហ.

លាភា នោ, អាវុសោតិ អនុសូយកោ កិរេស កាលាមោ. តស្មា ‘‘អយំ អធុនាគតោ, កិន្តិ កត្វា ឥមំ ធម្មំ និព្ពត្តេសី’’តិ ឧសូយំ អកត្វា បសន្នោ បសាទំ បវេទេន្តោ ឯវមាហ. ឧភោវ សន្តា ឥមំ គណំ បរិហរាមាតិ ‘‘មហា អយំ គណោ, ទ្វេបិ ជនា បរិហរាមា’’តិ វត្វា គណស្ស សញ្ញំ អទាសិ, ‘‘អហម្បិ សត្តន្នំ សមាបត្តីនំ លាភី, មហាបុរិសោបិ សត្តន្នមេវ, ឯត្តកា ជនា មហាបុរិសស្ស សន្តិកេ បរិកម្មំ ឧគ្គណ្ហថ, ឯត្តកា មយ្ហ’’ន្តិ មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា អទាសិ. ឧឡារាយាតិ ឧត្តមាយ. បូជាយាតិ កាលាមស្ស កិរ ឧបដ្ឋាកា ឥត្ថិយោបិ បុរិសាបិ គន្ធមាលាទីនិ គហេត្វា អាគច្ឆន្តិ. កាលាមោ – ‘‘គច្ឆថ, មហាបុរិសំ បូជេថា’’តិ វទតិ. តេ តំ បូជេត្វា យំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, តេន កាលាមំ បូជេន្តិ. មហគ្ឃានិ មញ្ចបីឋានិ អាហរន្តិ; តានិបិ មហាបុរិសស្ស ទាបេត្វា យទិ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, អត្តនា គណ្ហាតិ. គតគតដ្ឋានេ វរសេនាសនំ ពោធិសត្តស្ស ជគ្គាបេត្វា សេសកំ អត្តនា គណ្ហាតិ. ឯវំ ឧឡារាយ បូជាយ បូជេសិ. នាយំ ធម្មោ និព្ពិទាយាតិអាទីសុ អយំ សត្តសមាបត្តិធម្មោ នេវ វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ, ន វិរជ្ជនត្ថាយ, ន រាគាទិនិរោធត្ថាយ, ន ឧបសមត្ថាយ, ន អភិញ្ញេយ្យធម្មំ អភិជាននត្ថាយ, ន ចតុមគ្គសម្ពោធាយ, ន និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ.

យាវទេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបបត្តិយាតិ យាវ សដ្ឋិកប្បសហស្សាយុបរិមាណេ អាកិញ្ចញ្ញាយតនភវេ ឧបបត្តិ, តាវទេវ សំវត្តតិ, ន តតោ ឧទ្ធំ. ឯវមយំ បុនរាវត្តនធម្មោយេវ; យញ្ច ឋានំ បាបេតិ, តំ ជាតិជរាមរណេហិ អបរិមុត្តមេវ មច្ចុបាសបរិក្ខិត្តមេវាតិ. តតោ បដ្ឋាយ ច បន មហាសត្តោ យថា នាម ឆាតជ្ឈត្តបុរិសោ មនុញ្ញភោជនំ លភិត្វា សម្បិយាយមានោបិ ភុញ្ជិត្វា បិត្តវសេន វា សេម្ហវសេន វា មក្ខិកាវសេន វា ឆឌ្ឌេត្វា បុន ឯកំ បិណ្ឌម្បិ ភុញ្ជិស្សាមីតិ មនំ ន ឧប្បាទេតិ; ឯវមេវ ឥមា សត្ត សមាបត្តិយោ មហន្តេន ឧស្សាហេន និព្ពត្តេត្វាបិ, តាសុ ឥមំ បុនរាវត្តិកាទិភេទំ អាទីនវំ ទិស្វា, បុន ឥមំ ធម្មំ អាវជ្ជិស្សាមិ វា សមាបជ្ជិស្សាមិ វា អធិដ្ឋហិស្សាមិ វា វុដ្ឋហិស្សាមិ វា បច្ចវេក្ខិស្សាមិ វាតិ ចិត្តមេវ ន ឧប្បាទេសិ. អនលង្ករិត្វាតិ អលំ ឥមិនា, អលំ ឥមិនាតិ បុនប្បុនំ អលង្ករិត្វា. និព្ពិជ្ជាតិ និព្ពិន្ទិត្វា. អបក្កមិន្តិ អគមាសិំ.

២៧៨. ន ខោ រាមោ ឥមំ ធម្មន្តិ ឥធាបិ ពោធិសត្តោ តំ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តោយេវ អញ្ញាសិ – ‘‘នាយំ អដ្ឋសមាបត្តិធម្មោ ឧទកស្ស វាចាយ ឧគ្គហិតមត្តោវ, អទ្ធា បនេស អដ្ឋសមាបត្តិលាភី’’តិ. តេនស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ន ខោ រាមោ…បេ… ជានំ បស្សំ វិហាសី’’តិ. សេសមេត្ថ បុរិមវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

២៧៩. យេន ឧរុវេលា សេនានិគមោតិ ឯត្ថ ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតិ; វេលាតិ មរិយាទា, វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ទសសហស្សា កុលបុត្តា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ឯកទិវសំ សន្និបតិត្វា កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘កាយកម្មវចីកម្មានិ នាម បរេសម្បិ បាកដានិ ហោន្តិ, មនោកម្មំ បន អបាកដំ. តស្មា យោ កាមវិតក្កំ វា ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេតិ, តស្ស អញ្ញោ ចោទកោ នាម នត្ថិ; សោ អត្តនាវ អត្តានំ ចោទេត្វា បត្តបុដេន វាលិកំ អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ អាកិរតុ, ឥទមស្ស ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ យោ តាទិសំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ តត្ថ បត្តបុដេន វាលិកំ អាកិរតិ, ឯវំ តត្ថ អនុក្កមេន មហាវាលិករាសិ ជាតោ. តតោ តំ បច្ឆិមា ជនតា បរិក្ខិបិត្វា ចេតិយដ្ឋានមកាសិ; តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧរុវេលាតិ មហាវេលា, មហាវាលិករាសីតិ អត្ថោ’’តិ. តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ វា ឧរូតិ វាលិកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា. វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

សេនានិគមោតិ សេនាយ និគមោ. បឋមកប្បិកានំ កិរ តស្មិំ ឋានេ សេនានិវេសោ អហោសិ; តស្មា សោ បទេសោ សេនានិគមោតិ វុច្ចតិ. ‘‘សេនានិ-គាមោ’’តិបិ បាឋោ. សេនានី នាម សុជាតាយ បិតា, តស្ស គាមោតិ អត្ថោ. តទវសរិន្តិ តត្ថ ឱសរិំ. រមណីយំ ភូមិភាគន្តិ សុបុប្ផិតនានប្បការជលជថលជបុប្ផវិចិត្តំ មនោរម្មំ ភូមិភាគំ. បាសាទិកញ្ច វនសណ្ឌន្តិ មោរបិញ្ឆកលាបសទិសំ បសាទជននវនសណ្ឌញ្ច អទ្ទសំ. នទិញ្ច សន្ទន្តិន្តិ សន្ទមានញ្ច មណិក្ខន្ធសទិសំ វិមលនីលសីតលសលិលំ នេរញ្ជរំ នទិំ អទ្ទសំ. សេតកន្តិ បរិសុទ្ធំ និក្កទ្ទមំ. សុបតិត្ថន្តិ អនុបុព្ពគម្ភីរេហិ សុន្ទរេហិ តិត្ថេហិ ឧបេតំ. រមណីយន្តិ រជតបដ្ដសទិសំ វិប្បកិណ្ណវាលិកំ បហូតមច្ឆកច្ឆបំ អភិរាមទស្សនំ. សមន្តា ច គោចរគាមន្តិ តស្ស បទេសស្ស សមន្តា អវិទូរេ គមនាគមនសម្បន្នំ សម្បត្តបព្ពជិតានំ សុលភបិណ្ឌំ គោចរគាមញ្ច អទ្ទសំ. អលំ វតាតិ សមត្ថំ វត. តត្ថេវ និសីទិន្តិ ពោធិបល្លង្កេ និសជ្ជំ សន្ធាយាហ. ឧបរិសុត្តស្មិញ្ហិ តត្ថេវាតិ ទុក្ករការិកដ្ឋានំ អធិប្បេតំ, ឥធ បន ពោធិបល្លង្កោ. តេនាហ – ‘‘តត្ថេវ និសីទិ’’ន្តិ. អលមិទំ បធានាយាតិ ឥទំ ឋានំ បធានត្ថាយ សមត្ថន្តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា និសីទិន្តិ អត្ថោ.

២៨០. អជ្ឈគមន្តិ អធិគច្ឆិំ បដិលភិំ. ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនន្តិ សព្ពធម្មទស្សនសមត្ថញ្ច មេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទបាទិ. អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ មយ្ហំ អរហត្តផលវិមុត្តិ អកុប្បតាយ ច អកុប្បារម្មណតាយ ច អកុប្បា, សា ហិ រាគាទីហិ ន កុប្បតីតិ អកុប្បតាយបិ អកុប្បា, អកុប្បំ និព្ពានមស្សារម្មណន្តិបិ អកុប្បា. អយមន្តិមា ជាតីតិ អយំ សព្ពបច្ឆិមា ជាតិ. នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឥទានិ មេ បុន បដិសន្ធិ នាម នត្ថីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខណញាណម្បិ មេ ឧប្បន្នន្តិ ទស្សេតិ.

២៨១. អធិគតោតិ បដិវិទ្ធោ. ធម្មោតិ ចតុសច្ចធម្មោ. គម្ភីរោតិ ឧត្តានភាវបដិក្ខេបវចនមេតំ. ទុទ្ទសោតិ គម្ភីរត្តាវ ទុទ្ទសោ ទុក្ខេន ទដ្ឋព្ពោ, ន សក្កា សុខេន ទដ្ឋុំ. ទុទ្ទសត្តាវ ទុរនុពោធោ, ទុក្ខេន អវពុជ្ឈិតព្ពោ, ន សក្កា សុខេន អវពុជ្ឈិតុំ. សន្តោតិ និព្ពុតោ. បណីតោតិ អតប្បកោ. ឥទំ ទ្វយំ លោកុត្តរមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. អតក្កាវចរោតិ តក្កេន អវចរិតព្ពោ ឱគាហិតព្ពោ ន ហោតិ, ញាណេនេវ អវចរិតព្ពោ. និបុណោតិ សណ្ហោ. បណ្ឌិតវេទនីយោតិ សម្មាបដិបទំ បដិបន្នេហិ បណ្ឌិតេហិ វេទិតព្ពោ. អាលយរាមាតិ សត្តា បញ្ចសុ កាមគុណេសុ អល្លីយន្តិ. តស្មា តេ អាលយាតិ វុច្ចន្តិ. អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ អាលយន្តិ, តស្មា អាលយាតិ វុច្ចន្តិ. តេហិ អាលយេហិ រមន្តីតិ អាលយរាមា. អាលយេសុ រតាតិ អាលយរតា. អាលយេសុ សុដ្ឋុ មុទិតាតិ អាលយសម្មុទិតា. យថេវ ហិ សុសជ្ជិតំ បុប្ផផលភរិតរុក្ខាទិសម្បន្នំ ឧយ្យានំ បវិដ្ឋោ រាជា តាយ តាយ សម្បត្តិយា រមតិ, សម្មុទិតោ អាមោទិតបមោទិតោ ហោតិ, ន ឧក្កណ្ឋតិ, សាយម្បិ និក្ខមិតុំ ន ឥច្ឆតិ; ឯវមិមេហិបិ កាមាលយតណ្ហាលយេហិ សត្តា រមន្តិ, សំសារវដ្ដេ សម្មុទិតា អនុក្កណ្ឋិតា វសន្តិ. តេន នេសំ ភគវា ទុវិធម្បិ អាលយំ ឧយ្យានភូមិំ វិយ ទស្សេន្តោ ‘‘អាលយរាមា’’តិអាទិមាហ.

យទិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ឋានំ សន្ធាយ ‘‘យំ ឥទ’’ន្តិ, បដិច្ចសមុប្បាទំ សន្ធាយ ‘‘យោ អយ’’ន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា; ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតា; ឥទប្បច្ចយតា ច សា បដិច្ចសមុប្បាទោ ចាតិ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បាទោ. សង្ខារាទិបច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទិ សព្ពំ និព្ពានមេវ. យស្មា ហិ តំ អាគម្ម សព្ពសង្ខារវិប្ផន្ទិតានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា សព្ពសង្ខារសមថោតិ វុច្ចតិ. យស្មា ច តំ អាគម្ម សព្ពេ ឧបធយោ បដិនិស្សដ្ឋា ហោន្តិ, សព្ពា តណ្ហា ខីយន្តិ, សព្ពេ កិលេសរាគា វិរជ្ជន្តិ, សព្ពំ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតិ; តស្មា សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោតិ វុច្ចតិ. សា បនេសា តណ្ហា ភវេន ភវំ, ផលេន វា សទ្ធិំ កម្មំ វិនតិ សំសិព្ពតីតិ កត្វា វានន្តិ វុច្ចតិ, តតោ និក្ខន្តំ វានតោតិ និព្ពានំ. សោ មមស្ស កិលមថោតិ យា អជានន្តានំ ទេសនា នាម, សោ មម កិលមថោ អស្ស, សា មម វិហេសា អស្សាតិ អត្ថោ. កាយកិលមថោ ចេវ កាយវិហេសា ច អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តេ បន ឧភយម្បេតំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ. អបិស្សូតិ អនុព្រូហនត្ថេ និបាតោ, សោ ‘‘ន កេវលំ ឯតទហោសិ, ឥមាបិ គាថា បដិភំសូ’’តិ ទីបេតិ. មន្តិ មម. អនច្ឆរិយាតិ អនុអច្ឆរិយា. បដិភំសូតិ បដិភានសង្ខាតស្ស ញាណស្ស គោចរា អហេសុំ; បរិវិតក្កយិតព្ពតំ បាបុណិំសុ.

កិច្ឆេនាតិ ទុក្ខេន, ន ទុក្ខាយ បដិបទាយ. ពុទ្ធានញ្ហិ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខប្បដិបទាវ ហោន្តិ. បារមីបូរណកាលេ បន សរាគសទោសសមោហស្សេវ សតោ អាគតាគតានំ យាចកានំ, អលង្កតប្បដិយត្តំ សីសំ កន្តិត្វា, គលលោហិតំ នីហរិត្វា, សុអញ្ជិតានិ អក្ខីនិ ឧប្បាដេត្វា, កុលវំសប្បទីបំ បុត្តំ មនាបចារិនិំ ភរិយន្តិ ឯវមាទីនិ ទេន្តស្ស, អញ្ញានិ ច ខន្តិវាទិសទិសេសុ អត្តភាវេសុ ឆេជ្ជភេជ្ជាទីនិ បាបុណន្តស្ស អាគមនិយបដិបទំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ហលន្តិ ឯត្ថ ហ-ការោ និបាតមត្តោ, អលន្តិ អត្ថោ. បកាសិតុន្តិ ទេសិតុំ, ឯវំ កិច្ឆេន អធិគតស្ស ធម្មស្ស អលំ ទេសិតុំ, បរិយត្តំ ទេសិតុំ, កោ អត្ថោ ទេសិតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. រាគទោសបរេតេហីតិ រាគទោសបរិផុដ្ឋេហិ រាគទោសានុគតេហិ វា.

បដិសោតគាមិន្តិ និច្ចាទីនំ បដិសោតំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភន្តិ ឯវំ គតំ ចតុសច្ចធម្មំ. រាគរត្តាតិ កាមរាគេន ភវរាគេន ទិដ្ឋិរាគេន ច រត្តា. ន ទក្ខន្តីតិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា អសុភន្តិ ឥមិនា សភាវេន ន បស្សិស្សន្តិ, តេ អបស្សន្តេ កោ សក្ខិស្សតិ ឯវំ គាហាបេតុំ. តមោខន្ធេន អាវុដាតិ អវិជ្ជារាសិនា អជ្ឈោត្ថតា.

២៨២. អប្បោស្សុក្កតាយាតិ និរុស្សុក្កភាវេន, អទេសេតុកាមតាយាតិ អត្ថោ. កស្មា បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ, ននុ ឯស មុត្តោ មោចេស្សាមិ, តិណ្ណោ តារេស្សាមិ.

‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារយិស្សំ សទេវក’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៦) –

បត្ថនំ កត្វា បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោតិ. សច្ចមេតំ, តទេវំ បច្ចវេក្ខណានុភាវេន បនស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. តស្ស ហិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា សត្តានំ កិលេសគហនតំ, ធម្មស្ស ច គម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សត្តានំ កិលេសគហនតា ច ធម្មគម្ភីរតា ច សព្ពាការេន បាកដា ជាតា. អថស្ស ‘‘ឥមេ សត្តា កញ្ជិកបុណ្ណា លាពុ វិយ, តក្កភរិតា ចាដិ វិយ, វសាតេលបីតបិលោតិកា វិយ, អញ្ជនមក្ខិតហត្ថោ វិយ ច កិលេសភរិតា អតិសំកិលិដ្ឋា រាគរត្តា ទោសទុដ្ឋា មោហមូឡ្ហា, តេ កិំ នាម បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ ចិន្តយតោ កិលេសគហនបច្ចវេក្ខណានុភាវេនាបិ ឯវំ ចិត្តំ នមិ.

‘‘អយញ្ច ធម្មោ បថវីសន្ធារកឧទកក្ខន្ធោ វិយ គម្ភីរោ, បព្ពតេន បដិច្ឆាទេត្វា ឋបិតោ សាសបោ វិយ ទុទ្ទសោ, សតធា ភិន្នស្ស វាលស្ស កោដិយា កោដិបដិបាទនំ វិយ ទុរនុពោធោ. ននុ មយា ហិ ឥមំ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ វាយមន្តេន អទិន្នំ ទានំ នាម នត្ថិ, អរក្ខិតំ សីលំ នាម នត្ថិ, អបរិបូរិតា កាចិ បារមី នាម នត្ថិ? តស្ស មេ និរុស្សាហំ វិយ មារពលំ វិធមន្តស្សាបិ បថវី ន កម្បិត្ថ, បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តស្សាបិ ន កម្បិត្ថ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ សោធេន្តស្សាបិ ន កម្បិត្ថ, បច្ឆិមយាមេ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ បដិវិជ្ឈន្តស្សេវ មេ ទសសហស្សិលោកធាតុ កម្បិត្ថ. ឥតិ មាទិសេនាបិ តិក្ខញាណេន កិច្ឆេនេវាយំ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ, តំ លោកិយមហាជនា កថំ បដិវិជ្ឈិស្សន្តី’’តិ ធម្មគម្ភីរតាបច្ចវេក្ខណានុភាវេនាបិ ឯវំ ចិត្តំ នមីតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ព្រហ្មុនា យាចិតេ ទេសេតុកាមតាយបិស្ស ឯវំ ចិត្តំ នមិ. ជានាតិ ហិ ភគវា – ‘‘មម អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមមានេ មំ មហាព្រហ្មា ធម្មទេសនំ យាចិស្សតិ, ឥមេ ច សត្តា ព្រហ្មគរុកា, តេ ‘សត្ថា កិរ ធម្មំ ន ទេសេតុកាមោ អហោសិ, អថ នំ មហាព្រហ្មា យាចិត្វា ទេសាបេសិ, សន្តោ វត, ភោ, ធម្មោ បណីតោ វត, ភោ, ធម្មោ’តិ មញ្ញមានា សុស្សូសិស្សន្តី’’តិ. ឥទម្បិស្ស ការណំ បដិច្ច អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តំ នមិ, នោ ធម្មទេសនាយាតិ វេទិតព្ពំ.

សហម្បតិស្សាតិ សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ថេរោ បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បឋមជ្ឈានភូមិយំ កប្បាយុកព្រហ្មា ហុត្វា និព្ពត្តោ. តត្រ នំ សហម្បតិព្រហ្មាតិ បដិសញ្ជានន្តិ, តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ព្រហ្មុនោ សហម្បតិស្សា’’តិ. នស្សតិ វត, ភោតិ សោ កិរ ឥមំ សទ្ទំ តថា និច្ឆារេសិ, យថា ទសសហស្សិលោកធាតុព្រហ្មានោ សុត្វា សព្ពេ សន្និបតិំសុ. យត្រ ហិ នាមាតិ យស្មិំ នាម លោកេ. បុរតោ បាតុរហោសីតិ តេហិ ទសហិ ព្រហ្មសហស្សេហិ សទ្ធិំ បាតុរហោសិ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ បញ្ញាមយេ អក្ខិម្ហិ អប្បំ បរិត្តំ រាគទោសមោហរជំ ឯតេសំ, ឯវំសភាវាតិ អប្បរជក្ខជាតិកា. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ. ភវិស្សន្តីតិ បុរិមពុទ្ធេសុ ទសបុញ្ញកិរិយវសេន កតាធិការា បរិបាកគតបទុមានិ វិយ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ, ធម្មទេសនំយេវ អាកង្ខមានា ចតុប្បទិកគាថាវសានេ អរិយភូមិំ ឱក្កមនារហា ន ឯកោ, ន ទ្វេ, អនេកសតសហស្សា ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ ភវិស្សន្តីតិ ទស្សេតិ.

បាតុរហោសីតិ បាតុភវិ. សមលេហិ ចិន្តិតោតិ សមលេហិ ឆហិ សត្ថារេហិ ចិន្តិតោ. តេ ហិ បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលជម្ពុទីបេ កណ្ដកេ បត្ថរមានា វិយ, វិសំ សិញ្ចមានា វិយ ច សមលំ មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មំ ទេសយិំសុ. អបាបុរេតន្តិ វិវរ ឯតំ. អមតស្ស ទ្វារន្តិ អមតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារភូតំ អរិយមគ្គំ. សុណន្តុ ធម្មំ វិមលេនានុពុទ្ធន្តិ ឥមេ សត្តា រាគាទិមលានំ អភាវតោ វិមលេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុពុទ្ធំ ចតុសច្ចធម្មំ សុណន្តុ តាវ ភគវាតិ យាចតិ.

សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោតិ សេលមយេ ឯកគ្ឃនេ បព្ពតមុទ្ធនិ យថា ឋិតោវ. ន ហិ តស្ស ឋិតស្ស ទស្សនត្ថំ គីវុក្ខិបនបសារណាទិកិច្ចំ អត្ថិ. តថូបមន្តិ តប្បដិភាគំ សេលបព្ពតូបមំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា សេលបព្ពតមុទ្ធនិ ឋិតោវ ចក្ខុមា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ, តថា ត្វម្បិ, សុមេធ, សុន្ទរបញ្ញ-សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្តចក្ខុ ភគវា ធម្មមយំ បាសាទមារុយ្ហ សយំ អបេតសោកោ សោកាវតិណ្ណំ ជាតិជរាភិភូតំ ជនតំ អវេក្ខស្សុ ឧបធារយ ឧបបរិក្ខ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា ហិ បព្ពតបាទេ សមន្តា មហន្តំ ខេត្តំ កត្វា តត្ថ កេទារបាឡីសុ កុដិកាយោ កត្វា រត្តិំ អគ្គិំ ជាលេយ្យុំ. ចតុរង្គសមន្នាគតញ្ច អន្ធការំ អស្ស, អថ តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ភូមិំ ឱលោកយតោ នេវ ខេត្តំ, ន កេទារបាឡិយោ, ន កុដិយោ, ន តត្ថ សយិតមនុស្សា បញ្ញាយេយ្យុំ. កុដិកាសុ បន អគ្គិជាលាមត្តកមេវ បញ្ញាយេយ្យ. ឯវំ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ សត្តនិកាយំ ឱលោកយតោ តថាគតស្ស, យេ តេ អកតកល្យាណា សត្តា, តេ ឯកវិហារេ ទក្ខិណជាណុបស្សេ និសិន្នាបិ ពុទ្ធចក្ខុស្ស អាបាថំ នាគច្ឆន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា សរា វិយ ហោន្តិ. យេ បន កតកល្យាណា វេនេយ្យបុគ្គលា, តេ ឯវស្ស ទូរេបិ ឋិតា អាបាថំ អាគច្ឆន្តិ, សោ អគ្គិ វិយ ហិមវន្តបព្ពតោ វិយ ច. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤);

ឧដ្ឋេហីតិ ភគវតោ ធម្មទេសនត្ថំ ចារិកចរណំ យាចន្តោ ភណតិ. វីរាតិអាទីសុ ភគវា វីរិយវន្តតាយ វីរោ. ទេវបុត្តមច្ចុកិលេសមារានំ វិជិតត្តា វិជិតសង្គាមោ. ជាតិកន្តារាទិនិត្ថរណត្ថាយ វេនេយ្យសត្ថវាហនសមត្ថតាយ សត្ថវាហោ. កាមច្ឆន្ទឥណស្ស អភាវតោ អណណោតិ វេទិតព្ពោ.

២៨៣. អជ្ឈេសនន្តិ យាចនំ. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ពុទ្ធចក្ខូតិ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សមន្តចក្ខូតិ, តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ធម្មចក្ខូតិ. អប្បរជក្ខេតិអាទីសុ យេសំ វុត្តនយេនេវ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ រាគាទិរជំ អប្បំ, តេ អប្បរជក្ខា. យេសំ តំ មហន្តំ, តេ មហារជក្ខា. យេសំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ, តេ តិក្ខិន្ទ្រិយា. យេសំ តានិ មុទូនិ, តេ មុទិន្ទ្រិយា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា. យេ កថិតការណំ សល្លក្ខេន្តិ, សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ, តេ សុវិញ្ញាបយា. យេ បរលោកញ្ចេវ វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តិ, តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ នាម.

អយំ បនេត្ថ បាឡិ – ‘‘សទ្ធោ បុគ្គលោ អប្បរជក្ខោ, អស្សទ្ធោ បុគ្គលោ មហារជក្ខោ. អារទ្ធវីរិយោ…, កុសិតោ…, ឧបដ្ឋិតស្សតិ…, មុដ្ឋស្សតិ…, សមាហិតោ…, អសមាហិតោ…, បញ្ញវា…, ទុប្បញ្ញោ បុគ្គលោ មហារជក្ខោ. តថា សទ្ធោ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ…បេ… បញ្ញវា បុគ្គលោ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី, ទុប្បញ្ញោ បុគ្គលោ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី. លោកោតិ ខន្ធលោកោ, អាយតនលោកោ, ធាតុលោកោ, សម្បត្តិភវលោកោ, សម្បត្តិសម្ភវលោកោ, វិបត្តិភវលោកោ, វិបត្តិសម្ភវលោកោ, ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ទ្វេ លោកា – នាមញ្ច រូបញ្ច. តយោ លោកា – តិស្សោ វេទនា. ចត្តារោ លោកា – ចត្តារោ អាហារា. បញ្ច លោកា – បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឆ លោកា – ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. សត្ត លោកា – សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អដ្ឋ លោកា – អដ្ឋ លោកធម្មា. នវ លោកា – នវ សត្តាវាសា. ទស លោកា – ទសាយតនានិ. ទ្វាទស លោកា – ទ្វាទសាយតនានិ. អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស្ស ធាតុយោ. វជ្ជន្តិ សព្ពេ កិលេសា វជ្ជា, សព្ពេ ទុច្ចរិតា វជ្ជា, សព្ពេ អភិសង្ខារា វជ្ជា, សព្ពេ ភវគាមិកម្មា វជ្ជា. ឥតិ ឥមស្មិញ្ច លោកេ ឥមស្មិញ្ច វជ្ជេ តិព្ពា ភយសញ្ញា បច្ចុបដ្ឋិតា ហោតិ, សេយ្យថាបិ ឧក្ខិត្តាសិកេ វធកេ. ឥមេហិ បញ្ញាសាយ អាការេហិ ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ ជានាតិ បស្សតិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ. ឥទំ តថាគតស្ស ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១១២).

ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ យានិ អន្តោ និមុគ្គានេវ បោសិយន្តិ. ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានីតិ ឧទកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតានិ. តត្ថ យានិ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ, តានិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ អាគមយមានានិ ឋិតានិ អជ្ជ បុប្ផនកានិ. យានិ សមោទកំ ឋិតានិ, តានិ ស្វេ បុប្ផនកានិ. យានិ ឧទកានុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, តានិ តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ. ឧទកា បន អនុគ្គតានិ អញ្ញានិបិ សរោគឧប្បលាទីនិ នាម អត្ថិ, យានិ នេវ បុប្ផិស្សន្តិ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខានេវ ភវិស្សន្តិ. តានិ បាឡិំ នារុឡ្ហានិ. អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពានីតិ ទីបិតានិ.

យថេវ ហិ តានិ ចតុព្ពិធានិ បុប្ផានិ, ឯវមេវ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា. តត្ថ ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស សហ ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជិយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោ មនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ អនុបុព្ពេន ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ ពហុម្បិ ភណតោ ពហុម្បិ ធារយតោ ពហុម្បិ វាចយតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ’’ (បុ. ប. ១៥១). តត្ថ ភគវា ឧប្បលវនាទិសទិសំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ បុប្ផនកានិ វិយ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ស្វេ បុប្ផនកានិ វិយ វិបញ្ចិតញ្ញូ, តតិយទិវសេ បុប្ផនកានិ វិយ នេយ្យោ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខានិ បុប្ផានិ វិយ បទបរមោ’’តិ អទ្ទស. បស្សន្តោ ច ‘‘ឯត្តកា អប្បរជក្ខា, ឯត្តកា មហារជក្ខា, តត្រាបិ ឯត្តកា ឧគ្ឃដិតញ្ញូ’’តិ ឯវំ សព្ពាការតោវ អទ្ទស.

តត្ថ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថំ សាធេតិ. បទបរមានំ អនាគតេ វាសនត្ថាយ ហោតិ. អថ ភគវា ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អត្ថាវហំ ធម្មទេសនំ វិទិត្វា ទេសេតុកម្យតំ ឧប្បាទេត្វា បុន សព្ពេបិ តីសុ ភវេសុ សត្តេ ភព្ពាភព្ពវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. យេ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘កតមេ តេ សត្តា អភព្ពា, យេ តេ សត្តា កម្មាវរណេន សមន្នាគតា កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា អស្សទ្ធា អច្ឆន្ទិកា ទុប្បញ្ញា អភព្ពា និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ, ឥមេ តេ សត្តា អភព្ពា. កតមេ តេ សត្តា ភព្ពា? យេ តេ សត្តា ន កម្មាវរណេន…បេ… ឥមេ តេ សត្តា ភព្ពា’’តិ (វិភ. ៨២៧; បដិ. ម. ១.១១៥). តត្ថ សព្ពេបិ អភព្ពបុគ្គលេ បហាយ ភព្ពបុគ្គលេយេវ ញាណេន បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឯត្តកា រាគចរិតា, ឯត្តកា ទោសមោហចរិតា វិតក្កសទ្ធាពុទ្ធិចរិតា’’តិ ឆ កោដ្ឋាសេ អកាសិ; ឯវំ កត្វា ធម្មំ ទេសិស្សាមីតិ ចិន្តេសិ.

បច្ចភាសិន្តិ បតិអភាសិំ. អបារុតាតិ វិវដា. អមតស្ស ទ្វារាតិ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អមតសង្ខាតស្ស និព្ពានស្ស ទ្វារំ, សោ មយា វិវរិត្វា ឋបិតោតិ ទស្សេតិ. បមុញ្ចន្តុ សទ្ធន្តិ សព្ពេ អត្តនោ សទ្ធំ បមុញ្ចន្តុ, វិស្សជ្ជេន្តុ. បច្ឆិមបទទ្វយេ អយមត្ថោ, អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តិតម្បិ ឥមំ បណីតំ ឧត្តមំ ធម្មំ កាយវាចាកិលមថសញ្ញី ហុត្វា ន ភាសិំ. ឥទានិ បន សព្ពោ ជនោ សទ្ធាភាជនំ ឧបនេតុ, បូរេស្សាមិ នេសំ សង្កប្បន្តិ.

២៨៤. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសីតិ ឯតំ អហោសិ – កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យន្តិ អយំ ធម្មទេសនាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ ឧទបាទីតិ អត្ថោ. កទា បនេស ឧទបាទីតិ? ពុទ្ធភូតស្ស អដ្ឋមេ សត្តាហេ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ពោធិសត្តោ កិរ មហាភិនិក្ខមនទិវសេ វិវដំ ឥត្ថាគារំ ទិស្វា សំវិគ្គហទយោ, ‘‘កណ្ឌកំ អាហរា’’តិ ឆន្នំ អាមន្តេត្វា ឆន្នសហាយោ អស្សរាជបិដ្ឋិគតោ នគរតោ និក្ខមិត្វា កណ្ឌកនិវត្តនចេតិយដ្ឋានំ នាម ទស្សេត្វា តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កម្ម អនោមានទីតីរេ បព្ពជិត្វា អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវបព្ពតេ និសិន្នោ មគធិស្សរេន រញ្ញា នាមគោត្តំ បុច្ឆិត្វា, ‘‘ឥមំ រជ្ជំ សម្បដិច្ឆាហី’’តិ វុត្តោ, ‘‘អលំ មហារាជ, ន មយ្ហំ រជ្ជេន អត្ថោ, អហំ រជ្ជំ បហាយ លោកហិតត្ថាយ បធានំ អនុយុញ្ជិត្វា លោកេ វិវដច្ឆទោ ភវិស្សាមីតិ និក្ខន្តោ’’តិ វត្វា, ‘‘តេន ហិ ពុទ្ធោ ហុត្វា បឋមំ មយ្ហំ វិជិតំ ឱសរេយ្យាសី’’តិ បដិញ្ញំ គហិតោ កាលាមញ្ច ឧទកញ្ច ឧបសង្កមិត្វា តេសំ ធម្មទេសនាយ សារំ អវិន្ទន្តោ តតោ បក្កមិត្វា ឧរុវេឡាយ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ ករោន្តោបិ អមតំ បដិវិជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តោ ឱឡារិកាហារបដិសេវនេន កាយំ សន្តប្បេសិ.

តទា ច ឧរុវេលគាមេ សុជាតា នាម កុដុម្ពិយធីតា ឯកស្មិំ និគ្រោធរុក្ខេ បត្ថនមកាសិ – ‘‘សចាហំ សមានជាតិកំ កុលឃរំ គន្ត្វា បឋមគព្ភេ បុត្តំ លភិស្សាមិ, ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. តស្សា សា បត្ថនា សមិជ្ឈិ. សា វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បាតោវ ពលិកម្មំ ករិស្សាមីតិ រត្តិយា បច្ចូសសមយេ ឯវ បាយសំ បដិយាទេសិ. តស្មិំ បាយសេ បច្ចមានេ មហន្តមហន្តា បុប្ផុឡា ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណាវដ្ដា ហុត្វា សញ្ចរន្តិ. ឯកផុសិតម្បិ ពហិ ន គច្ឆតិ. មហាព្រហ្មា ឆត្តំ ធារេសិ. ចត្តារោ លោកបាលា ខគ្គហត្ថា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ. សក្កោ អលាតានិ សមានេន្តោ អគ្គិំ ជាលេសិ. ទេវតា ចតូសុ ទីបេសុ ឱជំ សំហរិត្វា តត្ថ បក្ខិបិំសុ. ពោធិសត្តោ ភិក្ខាចារកាលំ អាគមយមានោ បាតោវ គន្ត្វា រុក្ខមូលេ និសីទិ. រុក្ខមូលេ សោធនត្ថាយ គតា ធាតី អាគន្ត្វា សុជាតាយ អារោចេសិ – ‘‘ទេវតា រុក្ខមូលេ និសិន្នា’’តិ. សុជាតា, សព្ពំ បសាធនំ បសាធេត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកេ សុវណ្ណថាលេ បាយសំ វឌ្ឍេត្វា អបរាយ សុវណ្ណបាតិយា បិទហិត្វា ឧក្ខិបិត្វា គតា មហាបុរិសំ ទិស្វា សហេវ បាតិយា ហត្ថេ ឋបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘យថា មយ្ហំ មនោរថោ និប្ផន្នោ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ និប្ផជ្ជតូ’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

ពោធិសត្តោ នេរញ្ជរាយ តីរំ គន្ត្វា សុវណ្ណថាលំ តីរេ ឋបេត្វា ន្ហត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកូនបណ្ណាសបិណ្ឌេ ករោន្តោ បាយសំ បរិភុញ្ជិត្វា ‘‘សចាហំ អជ្ជ ពុទ្ធោ ភវាមិ, ថាលំ បដិសោតំ គច្ឆតូ’’តិ ខិបិ. ថាលំ បដិសោតំ គន្ត្វា ថោកំ ឋត្វា កាលនាគរាជស្ស ភវនំ បវិសិត្វា តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ ថាលានិ ឧក្ខិបិត្វា អដ្ឋាសិ.

មហាសត្តោ វនសណ្ឌេ ទិវាវិហារំ កត្វា សាយន្ហសមយេ សោត្តិយេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ គហេត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ ទក្ខិណទិសាភាគេ អដ្ឋាសិ. សោ បទេសោ បទុមិនិបត្តេ ឧទកពិន្ទុ វិយ អកម្បិត្ថ. មហាសត្តោ, ‘‘អយំ មម គុណំ ធារេតុំ ន សក្កោតី’’តិ បច្ឆិមទិសាភាគំ អគមាសិ, សោបិ តថេវ អកម្បិត្ថ. ឧត្តរទិសាភាគំ អគមាសិ, សោបិ តថេវ អកម្បិត្ថ. បុរត្ថិមទិសាភាគំ អគមាសិ, តត្ថ បល្លង្កប្បមាណំ ឋានំ សុនិខាតឥន្ទខិលោ វិយ និច្ចលមហោសិ. មហាសត្តោ ‘‘ឥទំ ឋានំ សព្ពពុទ្ធានំ កិលេសភញ្ជនវិទ្ធំសនដ្ឋាន’’ន្តិ តានិ តិណានិ អគ្គេ គហេត្វា ចាលេសិ. តានិ ចិត្តការេន តូលិកគ្គេន បរិច្ឆិន្នានិ វិយ អហេសុំ. ពោធិសត្តោ, ‘‘ពោធិំ អប្បត្វា ឥមំ បល្លង្កំ ន ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ.

តង្ខណញ្ញេវ មារោ ពាហុសហស្សំ មាបេត្វា ទិយឌ្ឍយោជនសតិកំ គិរិមេខលំ នាម ហត្ថិំ អារុយ្ហ នវយោជនំ មារពលំ គហេត្វា អទ្ធក្ខិកេន ឱលោកយមានោ បព្ពតោ វិយ អជ្ឈោត្ថរន្តោ ឧបសង្កមិ. មហាសត្តោ, ‘‘មយ្ហំ ទស បារមិយោ បូរេន្តស្ស អញ្ញោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា សក្ខិ នត្ថិ, វេស្សន្តរត្តភាវេ បន មយ្ហំ សត្តសុ វារេសុ មហាបថវី សក្ខិ អហោសិ; ឥទានិបិ មេ អយមេវ អចេតនា កដ្ឋកលិង្គរូបមា មហាបថវី សក្ខី’’តិ ហត្ថំ បសារេតិ. មហាបថវី តាវទេវ អយទណ្ឌេន បហតំ កំសថាលំ វិយ រវសតំ រវសហស្សំ មុញ្ចមានា វិរវិត្វា បរិវត្តមានា មារពលំ ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ មុញ្ចនមកាសិ. មហាសត្តោ សូរិយេ ធរមានេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសញាណំ, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា វដ្ដវិវដ្ដំ សម្មសិត្វា អរុណោទយេ ពុទ្ធោ ហុត្វា, ‘‘មយា អនេកកប្បកោដិសតសហស្សំ អទ្ធានំ ឥមស្ស បល្លង្កស្ស អត្ថាយ វាយាមោ កតោ’’តិ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសីទិ. អថេកច្ចានំ ទេវតានំ, ‘‘កិំ នុ ខោ អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តករា ធម្មា អត្ថី’’តិ កង្ខា ឧទបាទិ.

អថ ភគវា អដ្ឋមេ ទិវសេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ទេវតានំ កង្ខំ ញត្វា កង្ខាវិធមនត្ថំ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា តាសំ កង្ខំ វិធមិត្វា បល្លង្កតោ ឦសកំ បាចីននិស្សិតេ ឧត្តរទិសាភាគេ ឋត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បូរិតានំ បារមីនំ ផលាធិគមដ្ឋានំ បល្លង្កញ្ចេវ ពោធិរុក្ខញ្ច អនិមិសេហិ អក្ខីហិ ឱលោកយមានោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ អនិមិសចេតិយំ នាម ជាតំ.

អថ បល្លង្កស្ស ច ឋិតដ្ឋានស្ស ច អន្តរា បុរត្ថិមបច្ឆិមតោ អាយតេ រតនចង្កមេ ចង្កមន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនចង្កមចេតិយំ នាម ជាតំ. តតោ បច្ឆិមទិសាភាគេ ទេវតា រតនឃរំ មាបយិំសុ, តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា អភិធម្មបិដកំ វិសេសតោ ចេត្ថ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាតំ. ឯវំ ពោធិសមីបេយេវ ចត្តារិ សត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា បញ្ចមេ សត្តាហេ ពោធិរុក្ខមូលា យេន អជបាលនិគ្រោធោ តេនុបសង្កមិ, តត្រាបិ ធម្មំ វិចិនន្តោយេវ វិមុត្តិសុខញ្ច បដិសំវេទេន្តោ និសីទិ, ធម្មំ វិចិនន្តោ ចេត្ថ ឯវំ អភិធម្មេ នយមគ្គំ សម្មសិ – បឋមំ ធម្មសង្គណីបករណំ នាម, តតោ វិភង្គបករណំ, ធាតុកថាបករណំ, បុគ្គលបញ្ញត្តិបករណំ, កថាវត្ថុ នាម បករណំ, យមកំ នាម បករណំ, តតោ មហាបករណំ បដ្ឋានំ នាមាតិ.

តត្ថស្ស សណ្ហសុខុមបដ្ឋានម្ហិ ចិត្តេ ឱតិណ្ណេ បីតិ ឧប្បជ្ជិ; បីតិយា ឧប្បន្នាយ លោហិតំ បសីទិ, លោហិតេ បសន្នេ ឆវិ បសីទិ. ឆវិយា បសន្នាយ បុរត្ថិមកាយតោ កូដាគារាទិប្បមាណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អាកាសេ បក្ខន្ទឆទ្ទន្តនាគកុលំ វិយ បាចីនទិសាយ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ បក្ខន្ទា, បច្ឆិមកាយតោ ឧដ្ឋហិត្វា បច្ឆិមទិសាយ, ទក្ខិណំសកូដតោ ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណទិសាយ, វាមំសកូដតោ ឧដ្ឋហិត្វា ឧត្តរទិសាយ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ បក្ខន្ទា, បាទតលេហិ បវាឡង្កុរវណ្ណា រស្មិយោ និក្ខមិត្វា មហាបថវិំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឧទកំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា វាតក្ខន្ធំ បទាលេត្វា អជដាកាសំ បក្ខន្ទា, សីសតោ សម្បរិវត្តិយមានំ មណិទាមំ វិយ នីលវណ្ណា រស្មិវដ្ដិ ឧដ្ឋហិត្វា ឆ ទេវលោកេ វិនិវិជ្ឈិត្វា នវ ព្រហ្មលោកេ វេហប្ផលេ បញ្ច សុទ្ធាវាសេ ច វិនិវិជ្ឈិត្វា ចត្តារោ អារុប្បេ អតិក្កម្ម អជដាកាសំ បក្ខន្ទា. តស្មិំ ទិវសេ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណា សត្តា សព្ពេ សុវណ្ណវណ្ណាវ អហេសុំ. តំ ទិវសញ្ច បន ភគវតោ សរីរា និក្ខន្តា យាវជ្ជទិវសាបិ តា រស្មិយោ អនន្តា លោកធាតុយោ គច្ឆន្តិយេវ.

ឯវំ ភគវា អជបាលនិគ្រោធេ សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា តតោ អបរំ សត្តាហំ មុចលិន្ទេ និសីទិ, និសិន្នមត្តស្សេវ ចស្ស សកលំ ចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ មហាអកាលមេឃោ ឧទបាទិ. ឯវរូបោ កិរ មហាមេឃោ ទ្វីសុយេវ កាលេសុ វស្សតិ ចក្កវត្តិម្ហិ វា ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ វា. ឥធ ពុទ្ធកាលេ ឧទបាទិ. តស្មិំ បន ឧប្បន្នេ មុចលិន្ទោ នាគរាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មេឃោ សត្ថរិ មយ្ហំ ភវនំ បវិដ្ឋមត្តេវ ឧប្បន្នោ, វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្តរតនមយំ បាសាទំ និម្មិនិតុំ សក្កោន្តោបិ ឯវំ កតេ មយ្ហំ មហប្ផលំ ន ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមីតិ មហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ ធារេសិ. បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ឱកាសោ ហេដ្ឋា លោហបាសាទប្បមាណោ អហោសិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន សត្ថា វិហរិស្សតីតិ នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយោ អហោសិ. តស្មា ឯវំ មហន្តំ ឱកាសំ បរិក្ខិបិ. មជ្ឈេ រតនបល្លង្កោ បញ្ញត្តោ ហោតិ, ឧបរិ សុវណ្ណតារកវិចិត្តំ សមោសរិតគន្ធទាមកុសុមទាមចេលវិតានំ អហោសិ. ចតូសុ កោណេសុ គន្ធតេលេន ទីបា ជលិតា, ចតូសុ ទិសាសុ វិវរិត្វា ចន្ទនករណ្ឌកា ឋបិតា. ឯវំ ភគវា តំ សត្តាហំ តត្ថ វីតិនាមេត្វា តតោ អបរំ សត្តាហំ រាជាយតនេ និសីទិ.

អដ្ឋមេ សត្តាហេ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន អាភតំ ទន្តកដ្ឋញ្ច ឱសធហរីតកញ្ច ខាទិត្វា មុខំ ធោវិត្វា ចតូហិ លោកបាលេហិ ឧបនីតេ បច្ចគ្ឃេ សេលមយេ បត្តេ តបុស្សភល្លិកានំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា បុន បច្ចាគន្ត្វា អជបាលនិគ្រោធេ និសិន្នស្ស សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណោ អយំ វិតក្កោ ឧទបាទិ.

តត្ថ បណ្ឌិតោតិ បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. វិយត្តោតិ វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ. មេធាវីតិ ឋានុប្បត្តិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ. អប្បរជក្ខជាតិកោតិ សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភិតត្តា និក្កិលេសជាតិកោ វិសុទ្ធសត្តោ. អាជានិស្សតីតិ សល្លក្ខេស្សតិ បដិវិជ្ឈិស្សតិ. ញាណញ្ច បន មេតិ មយ្ហម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជិ. ភគវា កិរ ទេវតាយ កថិតេនេវ និដ្ឋំ អគន្ត្វា សយម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោ ឥតោ សត្តមទិវសមត្ថកេ កាលំ កត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ អទ្ទស. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទី’’តិ. មហាជានិយោតិ សត្តទិវសព្ភន្តរេ បត្តព្ពមគ្គផលតោ បរិហីនត្តា មហតី ជានិ អស្សាតិ មហាជានិយោ. អក្ខណេ និព្ពត្តត្តា គន្ត្វា ទេសិយមានំ ធម្មម្បិស្ស សោតុំ សោតប្បសាទោ នត្ថិ, ឥធ ធម្មទេសនដ្ឋានំ អាគមនបាទាបិ នត្ថិ, ឯវំ មហាជានិយោ ជាតោតិ ទស្សេតិ. អភិទោសកាលង្កតោតិ អឌ្ឍរត្តេ កាលង្កតោ. ញាណញ្ច បន មេតិ មយ្ហម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឧទបាទិ. ឥធាបិ កិរ ភគវា ទេវតាយ វចនេន សន្និដ្ឋានំ អកត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ឱលោកេន្តោ ‘‘ហិយ្យោ អឌ្ឍរត្តេ កាលង្កត្វា ឧទកោ រាមបុត្តោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ’’តិ អទ្ទស. តស្មា ឯវមាហ. សេសំ បុរិមនយសទិសមេវ. ពហុការាតិ ពហូបការា. បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសូតិ បធានត្ថាយ បេសិតត្តភាវំ វសនដ្ឋានេ បរិវេណសម្មជ្ជនេន បត្តចីវរំ គហេត្វា អនុពន្ធនេន មុខោទកទន្តកដ្ឋទានាទិនា ច ឧបដ្ឋហិំសុ. កេ បន តេ បញ្ចវគ្គិយា នាម? យេតេ –

រាមោ ធជោ លក្ខណោ ជោតិមន្តិ,

យញ្ញោ សុភោជោ សុយាមោ សុទត្តោ;

ឯតេ តទា អដ្ឋ អហេសុំ ព្រាហ្មណា,

ឆឡង្គវា មន្តំ វិយាករិំសូតិ.

ពោធិសត្តស្ស ជាតកាលេ សុបិនបដិគ្គាហកា ចេវ លក្ខណបដិគ្គាហកា ច អដ្ឋ ព្រាហ្មណា. តេសុ តយោ ទ្វេធា ព្យាករិំសុ – ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារំ អជ្ឈាវសមានោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តី, បព្ពជមានោ ពុទ្ធោ’’តិ. បញ្ច ព្រាហ្មណា ឯកំសព្យាករណា អហេសុំ – ‘‘ឥមេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ អគារេ ន តិដ្ឋតិ, ពុទ្ធោវ ហោតី’’តិ. តេសុ បុរិមា តយោ យថាមន្តបទំ គតា, ឥមេ បន បញ្ច មន្តបទំ អតិក្កន្តា. តេ អត្តនា លទ្ធំ បុណ្ណបត្តំ ញាតកានំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘អយំ មហាបុរិសោ អគារំ ន អជ្ឈាវសិស្សតិ, ឯកន្តេន ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ និព្ពិតក្កា ពោធិសត្តំ ឧទ្ទិស្ស សមណបព្ពជ្ជំ បព្ពជិតា. តេសំ បុត្តាតិបិ វទន្តិ. តំ អដ្ឋកថាយ បដិក្ខិត្តំ.

ឯតេ កិរ ទហរកាលេយេវ ពហូ មន្តេ ជានិំសុ, តស្មា តេ ព្រាហ្មណា អាចរិយដ្ឋានេ ឋបយិំសុ. តេ បច្ឆា អម្ហេហិ បុត្តទារជដំ ឆឌ្ឌេត្វា ន សក្កា ភវិស្សតិ បព្ពជិតុន្តិ ទហរកាលេយេវ បព្ពជិត្វា រមណីយានិ សេនាសនានិ បរិភុញ្ជន្តា វិចរិំសុ. កាលេន កាលំ បន ‘‘កិំ, ភោ, មហាបុរិសោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខន្តោ’’តិ បុច្ឆន្តិ. មនុស្សា, ‘‘កុហិំ តុម្ហេ មហាបុរិសំ បស្សិស្សថ, តីសុ បាសាទេសុ តិវិធនាដកមជ្ឈេ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភោតី’’តិ វទន្តិ. តេ សុត្វា, ‘‘ន តាវ មហាបុរិសស្ស ញាណំ បរិបាកំ គច្ឆតី’’តិ អប្បោស្សុក្កា វិហរិំសុយេវ. កស្មា បនេត្ថ ភគវា, ‘‘ពហុការា ខោ ឥមេ បញ្ចវគ្គិយា’’តិ អាហ? កិំ ឧបការកានំយេវ ឯស ធម្មំ ទេសេតិ, អនុបការកានំ ន ទេសេតីតិ? នោ ន ទេសេតិ. បរិចយវសេន ហេស អាឡារញ្ចេវ កាលាមំ ឧទកញ្ច រាមបុត្តំ ឱលោកេសិ. ឯតស្មិំ បន ពុទ្ធក្ខេត្តេ ឋបេត្វា អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញំ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. កស្មា? តថាវិធឧបនិស្សយត្តា.

បុព្ពេ កិរ បុញ្ញករណកាលេ ទ្វេ ភាតរោ អហេសុំ. តេ ឯកតោវ សស្សំ អកំសុ. តត្ថ ជេដ្ឋកស្ស ‘‘ឯកស្មិំ សស្សេ នវវារេ អគ្គសស្សទានំ មយា ទាតព្ព’’ន្តិ អហោសិ. សោ វប្បកាលេ ពីជគ្គំ នាម ទត្វា គព្ភកាលេ កនិដ្ឋេន សទ្ធិំ មន្តេសិ – ‘‘គព្ភកាលេ គព្ភំ ផាលេត្វា ទស្សាមា’’តិ. កនិដ្ឋោ ‘‘តរុណសស្សំ នាសេតុកាមោសី’’តិ អាហ. ជេដ្ឋោ កនិដ្ឋស្ស អននុវត្តនភាវំ ញត្វា ខេត្តំ វិភជិត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសតោ គព្ភំ ផាលេត្វា ខីរំ នីហរិត្វា សប្បិផាណិតេហិ យោជេត្វា អទាសិ, បុថុកកាលេ បុថុកំ ការេត្វា អទាសិ, លាយនេ លាយនគ្គំ វេណិករណេ វេណគ្គំ កលាបាទីសុ កលាបគ្គំ ខឡគ្គំ ភណ្ឌគ្គំ កោដ្ឋគ្គន្តិ ឯវំ ឯកសស្សេ នវវារេ អគ្គទានំ អទាសិ. កនិដ្ឋោ បនស្ស ឧទ្ធរិត្វា អទាសិ, តេសុ ជេដ្ឋោ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរោ ជាតោ, កនិដ្ឋោ សុភទ្ទបរិព្ពាជកោ. ឥតិ ឯកស្មិំ សស្សេ នវន្នំ អគ្គទានានំ ទិន្នត្តា ឋបេត្វា ថេរំ អញ្ញោ បឋមំ ធម្មំ សច្ឆិកាតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. ‘‘ពហុការា ខោ ឥមេ បញ្ចវគ្គិយា’’តិ ឥទំ បន ឧបការានុស្សរណមត្តកេនេវ វុត្តំ.

ឥសិបតនេ មិគទាយេតិ តស្មិំ កិរ បទេសេ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធា គន្ធមាទនបព្ពតេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិយា វីតិនាមេត្វា និរោធា វុដ្ឋាយ នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហេ មុខំ ធោវិត្វា បត្តចីវរមាទាយ អាកាសេន អាគន្ត្វា និបតន្តិ. តត្ថ ចីវរំ បារុបិត្វា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចា គមនកាលេបិ តតោយេវ ឧប្បតិត្វា គច្ឆន្តិ. ឥតិ ឥសយោ ឯត្ថ និបតន្តិ ឧប្បតន្តិ ចាតិ តំ ឋានំ ឥសិបតនន្តិ សង្ខំ គតំ. មិគានំ បន អភយត្ថាយ ទិន្នត្តា មិគទាយោតិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥសិបតនេ មិគទាយេ’’តិ.

២៨៥. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ គយាយ ច ពោធិស្ស ច វិវរេ តិគាវុតន្តរេ ឋានេ. ពោធិមណ្ឌតោ ហិ គយា តីណិ គាវុតានិ. ពារាណសី អដ្ឋារស យោជនានិ. ឧបកោ ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ភគវន្តំ អទ្ទស. អន្តរាសទ្ទេន បន យុត្តត្តា ឧបយោគវចនំ កតំ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច យាតី’’តិ ឯវំ ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ. សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ. អយោជិយមានេ ឧបយោគវចនំ ន បាបុណាតិ. ឥធ បន យោជេត្វា ឯវ វុត្តោតិ. អទ្ធានមគ្គបដិបន្នន្តិ អទ្ធានសង្ខាតំ មគ្គំ បដិបន្នំ, ទីឃមគ្គបដិបន្នន្តិ អត្ថោ. អទ្ធានមគ្គគមនសមយស្ស ហិ វិភង្គេ ‘‘អទ្ធយោជនំ គច្ឆិស្សាមីតិ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (បាចិ. ២១៨) អទ្ធយោជនម្បិ អទ្ធានមគ្គោ ហោតិ. ពោធិមណ្ឌតោ បន គយា តិគាវុតំ.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ. សព្ពវិទូតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អវេទិំ អញ្ញាសិំ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនុបលិត្តោតិ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ កិលេសលេបនេន អនុបលិត្តោ. សព្ពំ ជហោតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ ជហិត្វា ឋិតោ. តណ្ហាក្ខយេ វិមុត្តោតិ តណ្ហាក្ខយេ និព្ពានេ អារម្មណតោ វិមុត្តោ. សយំ អភិញ្ញាយាតិ សព្ពំ ចតុភូមកធម្មំ អត្តនាវ ជានិត្វា. កមុទ្ទិសេយ្យន្តិ កំ អញ្ញំ ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសេយ្យំ.

ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ លោកុត្តរធម្មេ មយ្ហំ អាចរិយោ នាម នត្ថិ. នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ មយ្ហំ បដិភាគបុគ្គលោ នាម នត្ថិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ សហេតុនា នយេន ចត្តារិ សច្ចានិ សយំ ពុទ្ធោ. សីតិភូតោតិ សព្ពកិលេសគ្គិនិព្ពាបនេន សីតិភូតោ. កិលេសានំយេវ និព្ពុតត្តា និព្ពុតោ. កាសិនំ បុរន្តិ កាសិរដ្ឋេ នគរំ. អាហញ្ឆំ អមតទុន្ទុភិន្តិ ធម្មចក្កបដិលាភាយ អមតភេរិំ បហរិស្សាមីតិ គច្ឆាមិ. អរហសិ អនន្តជិនោតិ អនន្តជិនោតិ ភវិតុំ យុត្តោ. ហុបេយ្យ បាវុសោតិ, អាវុសោ, ឯវម្បិ នាម ភវេយ្យ. បក្កាមីតិ វង្កហារជនបទំ នាម អគមាសិ.

តត្ថេកំ មិគលុទ្ទកគាមកំ និស្សាយ វាសំ កប្បេសិ. ជេដ្ឋកលុទ្ទកោ តំ ឧបដ្ឋាសិ. តស្មិញ្ច ជនបទេ ចណ្ឌា មក្ខិកា ហោន្តិ. អថ នំ ឯកាយ ចាដិយា វសាបេសុំ, មិគលុទ្ទកោ ទូរេ មិគវំ គច្ឆន្តោ ‘‘អម្ហាកំ អរហន្តេ មា បមជ្ជី’’តិ ឆាវំ នាម ធីតរំ អាណាបេត្វា អគមាសិ សទ្ធិំ បុត្តភាតុកេហិ. សា ចស្ស ធីតា ទស្សនីយា ហោតិ កោដ្ឋាសសម្បន្នា. ទុតិយទិវសេ ឧបកោ ឃរំ អាគតោ តំ ទារិកំ សព្ពំ ឧបចារំ កត្វា បរិវិសិតុំ ឧបគតំ ទិស្វា រាគេន អភិភូតោ ភុញ្ជិតុម្បិ អសក្កោន្តោ ភាជនេន ភត្តំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ភត្តំ ឯកមន្តេ និក្ខិបិត្វា សចេ ឆាវំ លភាមិ, ជីវាមិ, នោ ចេ, មរាមីតិ និរាហារោ សយិ. សត្តមេ ទិវសេ មាគវិកោ អាគន្ត្វា ធីតរំ ឧបកស្ស បវត្តិំ បុច្ឆិ. សា ‘‘ឯកទិវសមេវ អាគន្ត្វា បុន នាគតបុព្ពោ’’តិ អាហ. មាគវិកោ អាគតវេសេនេវ នំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមីតិ តំខណំយេវ គន្ត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អប្ផាសុក’’ន្តិ បាទេ បរាមសន្តោ បុច្ឆិ. ឧបកោ និត្ថុនន្តោ បរិវត្តតិយេវ. សោ ‘‘វទថ ភន្តេ, យំ មយា សក្កា កាតុំ, តំ សព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ឧបកោ, ‘‘សចេ ឆាវំ លភាមិ, ជីវាមិ, នោ ចេ, ឥធេវ មរណំ សេយ្យោ’’តិ អាហ. ជានាសិ បន, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្បន្តិ. ន ជានាមីតិ. ន, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្បំ អជានន្តេន សក្កា ឃរាវាសំ អធិដ្ឋាតុន្តិ.

សោ អាហ – ‘‘នាហំ កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាមិ, អបិច តុម្ហាកំ មំសហារកោ ភវិស្សាមិ, មំសញ្ច វិក្កីណិស្សាមី’’តិ. មាគវិកោ, ‘‘អម្ហាកម្បិ ឯតទេវ រុច្ចតី’’តិ ឧត្តរសាដកំ ទត្វា ឃរំ អានេត្វា ធីតរំ អទាសិ. តេសំ សំវាសមន្វាយ បុត្តោ វិជាយិ. សុភទ្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ. ឆាវា តស្ស រោទនកាលេ ‘‘មំសហារកស្ស បុត្ត, មិគលុទ្ទកស្ស បុត្ត មា រោទី’’តិអាទីនិ វទមានា បុត្តតោសនគីតេន ឧបកំ ឧប្បណ្ឌេសិ. ភទ្ទេ ត្វំ មំ អនាថោតិ មញ្ញសិ. អត្ថិ មេ អនន្តជិនោ នាម សហាយោ. តស្សាហំ សន្តិកេ គមិស្សាមីតិ អាហ. ឆាវា ឯវមយំ អដ្ដីយតីតិ ញត្វា បុនប្បុនំ កថេតិ. សោ ឯកទិវសំ អនារោចេត្វាវ មជ្ឈិមទេសាភិមុខោ បក្កាមិ.

ភគវា ច តេន សមយេន សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ មហាវិហារេ. អថ ខោ ភគវា បដិកច្ចេវ ភិក្ខូ អាណាបេសិ – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ‘អនន្តជិនោ’តិ បុច្ឆមានោ អាគច្ឆតិ, តស្ស មំ ទស្សេយ្យាថា’’តិ. ឧបកោបិ ខោ ‘‘កុហិំ អនន្តជិនោ វសតី’’តិ បុច្ឆន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ឋត្វា កុហិំ អនន្តជិនោតិ បុច្ឆិ. តំ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ នយិំសុ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា – ‘‘សញ្ជានាថ មំ ភគវា’’តិ អាហ. អាម, ឧបក, សញ្ជានាមិ, កុហិំ បន ត្វំ វសិត្ថាតិ. វង្កហារជនបទេ, ភន្តេតិ. ឧបក, មហល្លកោសិ ជាតោ បព្ពជិតុំ សក្ខិស្សសីតិ. បព្ពជិស្សាមិ, ភន្តេតិ. ភគវា បព្ពាជេត្វា តស្ស កម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ កម្មដ្ឋានេ កម្មំ ករោន្តោ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ កាលំ កត្វា អវិហេសុ និព្ពត្តោ. និព្ពត្តក្ខណេយេវ អរហត្តំ បាបុណីតិ. អវិហេសុ និព្ពត្តមត្តា ហិ សត្ត ជនា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, តេសំ សោ អញ្ញតរោ.

វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អវិហំ ឧបបន្នាសេ, វិមុត្តា សត្ត ភិក្ខវោ;

រាគទោសបរិក្ខីណា, តិណ្ណា លោកេ វិសត្តិកំ.

ឧបកោ បលគណ្ឌោ ច, បុក្កុសាតិ ច តេ តយោ;

ភទ្ទិយោ ខណ្ឌទេវោ ច, ពហុរគ្គិ ច សង្គិយោ;

តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហំ, ទិព្ពយោគំ ឧបជ្ឈគុ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១០៥);

២៨៦. សណ្ឋបេសុន្តិ កតិកំ អកំសុ. ពាហុល្លិកោតិ ចីវរពាហុល្លាទីនំ អត្ថាយ បដិបន្នោ. បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ វិព្ភន្តោ ភដ្ឋោ បរិហីនោ. អាវត្តោ ពាហុល្លាយាតិ ចីវរាទីនំ ពហុលភាវត្ថាយ អាវត្តោ. អបិច ខោ អាសនំ ឋបេតព្ពន្តិ អបិច ខោ បនស្ស ឧច្ចកុលេ និព្ពត្តស្ស អាសនមត្តំ ឋបេតព្ពន្តិ វទិំសុ. នាសក្ខិំសូតិ ពុទ្ធានុភាវេន ពុទ្ធតេជសា អភិភូតា អត្តនោ កតិកាយ ឋាតុំ នាសក្ខិំសុ. នាមេន ច អាវុសោវាទេន ច សមុទាចរន្តីតិ គោតមាតិ, អាវុសោតិ ច វទន្តិ. អាវុសោ គោតម, មយំ ឧរុវេលាយំ បធានកាលេ តុយ្ហំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិម្ហា, មុខោទកំ ទន្តកដ្ឋំ អទម្ហា, វុត្ថបរិវេណំ សម្មជ្ជិម្ហា, បច្ឆា កោ តេ វត្តប្បដិបត្តិមកាសិ, កច្ចិ អម្ហេសុ បក្កន្តេសុ ន ចិន្តយិត្ថាតិ ឯវរូបិំ កថំ កថេន្តីតិ អត្ថោ. ឥរិយាយាតិ ទុក្ករឥរិយាយ. បដិបទាយាតិ ទុក្ករបដិបត្តិយា. ទុក្ករការិកាយាតិ បសតបសត-មុគ្គយូសាទិអាហរករណាទិនា ទុក្ករករណេន. អភិជានាថ មេ នោតិ អភិជានាថ នុ មម. ឯវរូបំ បភាវិតមេតន្តិ ឯតំ ឯវរូបំ វាក្យភេទន្តិ អត្ថោ. អបិ នុ អហំ ឧរុវេលាយ បធានេ តុម្ហាកំ សង្គណ្ហនត្ថំ អនុក្កណ្ឋនត្ថំ រត្តិំ វា ទិវា វា អាគន្ត្វា, – ‘‘អាវុសោ, មា វិតក្កយិត្ថ, មយ្ហំ ឱភាសោ វា និមិត្តំ វា បញ្ញាយតី’’តិ ឯវរូបំ កញ្ចិ វចនភេទំ អកាសិន្តិ អធិប្បាយោ. តេ ឯកបទេនេវ សតិំ លភិត្វា ឧប្បន្នគារវា, ‘‘ហន្ទ អទ្ធា ឯស ពុទ្ធោ ជាតោ’’តិ សទ្ទហិត្វា នោ ហេតំ, ភន្តេតិ អាហំសុ. អសក្ខិំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុន្តិ អហំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយេ ភិក្ខូ ពុទ្ធោ អហន្តិ ជានាបេតុំ អសក្ខិំ. តទា បន ភគវា ឧបោសថទិវសេយេវ អាគច្ឆិ. អត្តនោ ពុទ្ធភាវំ ជានាបេត្វា កោណ្ឌញ្ញត្ថេរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តំ កថេសិ. សុត្តបរិយោសានេ ថេរោ អដ្ឋារសហិ ព្រហ្មកោដីហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សូរិយេ ធរមានេយេវ ទេសនា និដ្ឋាសិ. ភគវា តត្ថេវ វស្សំ ឧបគច្ឆិ.

ទ្វេបិ សុទំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឱវទាមីតិអាទិ បាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ បិណ្ឌបាតត្ថាយបិ គាមំ អប្បវិសនទីបនត្ថំ វុត្តំ. តេសញ្ហិ ភិក្ខូនំ កម្មដ្ឋានេសុ ឧប្បន្នមលវិសោធនត្ថំ ភគវា អន្តោវិហារេយេវ អហោសិ. ឧប្បន្នេ ឧប្បន្នេ កម្មដ្ឋានមលេ តេបិ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆន្តិ. ភគវាបិ តេសំ និសិន្នដ្ឋានំ គន្ត្វា មលំ វិនោទេតិ. អថ នេសំ ភគវតា ឯវំ នីហដភត្តេន ឱវទិយមានានំ វប្បត្ថេរោ បាដិបទទិវសេ សោតាបន្នោ អហោសិ. ភទ្ទិយត្ថេរោ ទុតិយាយំ, មហានាមត្ថេរោ តតិយាយំ, អស្សជិត្ថេរោ ចតុត្ថិយំ. បក្ខស្ស បន បញ្ចមិយំ សព្ពេវ តេ ឯកតោ សន្និបាតេត្វា អនត្តលក្ខណសុត្តំ កថេសិ, សុត្តបរិយោសានេ សព្ពេបិ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. តេនាហ – ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ មយា ឯវំ ឱវទិយមានា…បេ… អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ និព្ពានំ អជ្ឈគមំសុ…បេ… នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. ឯត្តកំ កថាមគ្គំ ភគវា យំ បុព្ពេ អវច – ‘‘តុម្ហេបិ មមញ្ចេវ បញ្ចវគ្គិយានញ្ច មគ្គំ អារុឡ្ហា, អរិយបរិយេសនា តុម្ហាកំ បរិយេសនា’’តិ ឥមំ ឯកមេវ អនុសន្ធិំ ទស្សេន្តោ អាហរិ.

២៨៧. ឥទានិ យស្មា ន អគារិយានំយេវ បញ្ចកាមគុណបរិយេសនា ហោតិ, អនគារិយានម្បិ ចត្តារោ បច្ចយេ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តានំ បញ្ចកាមគុណវសេន អនរិយបរិយេសនា ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, កាមគុណាតិអាទិមាហ. តត្ថ នវរត្តេសុ បត្តចីវរាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា រូបាតិអាទយោ ចត្តារោ កាមគុណា លព្ភន្តិ. រសោ បនេត្ថ បរិភោគរសោ ហោតិ. មនុញ្ញេ បិណ្ឌបាតេ ភេសជ្ជេ ច បញ្ចបិ លព្ភន្តិ. សេនាសនម្ហិ ចីវរេ វិយ ចត្តារោ. រសោ បន ឯត្ថាបិ បរិភោគរសោវ. យេ ហិ កេចិ, ភិក្ខវេតិ កស្មា អារភិ? ឯវំ បញ្ច កាមគុណេ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេ ឯវំ វទេយ្យុំ, ‘‘បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ អនរិយបរិយេសនា នាម កុតោ, អរិយបរិយេសនាវ បព្ពជិតាន’’ន្តិ, តេសំ បដិសេធនត្ថាយ ‘‘បព្ពជិតានម្បិ ចតូសុ បច្ចយេសុ អប្បច្ចវេក្ខណបរិភោគោ អនរិយបរិយេសនា ឯវា’’តិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ គធិតាតិ តណ្ហាគេធេន គធិតា. មុច្ឆិតាតិ តណ្ហាមុច្ឆាយ មុច្ឆិតា. អជ្ឈោបន្នាតិ តណ្ហាយ អជ្ឈោគាឡ្ហា. អនាទីនវទស្សាវិនោតិ អាទីនវំ អបស្សន្តា. អនិស្សរណបញ្ញាតិ និស្សរណំ វុច្ចតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ. តេ តេន វិរហិតា.

ឥទានិ តស្សត្ថស្ស សាធកំ ឧបមំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្រេវំ ឱបម្មសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ – អារញ្ញកមគោ វិយ ហិ សមណព្រាហ្មណា, លុទ្ទកេន អរញ្ញេ ឋបិតបាសោ វិយ ចត្តារោ បច្ចយា, តស្ស លុទ្ទស្ស បាសរាសិំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សយនកាលោ វិយ តេសំ ចត្តារោ បច្ចយេ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគកាលោ. លុទ្ទកេ អាគច្ឆន្តេ មគស្ស យេន កាមំ អគមនកាលោ វិយ សមណព្រាហ្មណានំ មារស្ស យថាកាមករណីយកាលោ, មារវសំ ឧបគតភាវោតិ អត្ថោ. មគស្ស បន អពទ្ធស្ស បាសរាសិំ អធិសយិតកាលោ វិយ សមណព្រាហ្មណានំ ចតូសុ បច្ចយេសុ បច្ចវេក្ខណបរិភោគោ, លុទ្ទកេ អាគច្ឆន្តេ មគស្ស យេន កាមំ គមនំ វិយ សមណព្រាហ្មណានំ មារវសំ អនុបគមនំ វេទិតព្ពំ. វិស្សត្ថោតិ និព្ភយោ និរាសង្កោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

បាសរាសិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរិយបរិយេសនាតិបិ ឯតស្សេវ នាមំ.