៧. វត្ថសុត្តវណ្ណនា

៧០. ឯវំ មេ សុតន្តិ វត្ថសុត្តំ. តត្ថ សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វត្ថន្តិ ឧបមាវចនមេវេតំ. ឧបមំ ករោន្តោ ច ភគវា កត្ថចិ បឋមំយេវ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេតិ, កត្ថចិ បឋមមត្ថំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧបមំ, កត្ថចិ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេតិ, កត្ថចិ អត្ថេន ឧបមំ.

តថា ហេស – ‘‘សេយ្យថាបិស្សុ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ អគារា សទ្វារា, តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ មជ្ឈេ ឋិតោ បស្សេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.២៦១) សកលម្បិ ទេវទូតសុត្តំ ឧបមំ បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘តិរោកុដ្ដំ តិរោបាការំ តិរោបព្ពតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ, សេយ្យថាបិ អាកាសេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៣៨; បដិ. ម. ១.១០២) បន នយេន សកលម្បិ ឥទ្ធិវិធមត្ថំ បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧបមំ ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘សេយ្យថាបិ ព្រាហ្មណបុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី’’តិអាទិនាវ (ម. និ. ១.៣១៨) នយេន សកលម្បិ ចូឡសារោបមសុត្តំ ឧបមាយ អត្ថំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ. ‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចេ កុលបុត្តា ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ សុត្តំ…បេ… សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ អលគទ្ទត្ថិកោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣៨) នយេន សកលម្បិ អលគទ្ទសុត្តំ មហាសារោបមសុត្តន្តិ ឯវមាទីនិ សុត្តានិ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទស្សេន្តោ អាហ.

ស្វាយំ ឥធ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា អត្ថំ ទស្សេតិ. កស្មា បនេវំ ភគវា ទស្សេតីតិ? បុគ្គលជ្ឈាសយេន វា ទេសនាវិលាសេន វា. យេ ហិ បុគ្គលា បឋមំ ឧបមំ ទស្សេត្វា វុច្ចមានមត្ថំ សុខេន បដិវិជ្ឈន្តិ, តេសំ បឋមំ ឧបមំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យស្សា ច ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ទេសនាវិលាសំ បត្តោ ហោតិ, តស្សា សុប្បដិវិទ្ធា. តស្មា ឯស ទេសនាវិលាសម្បត្តោ ធម្មិស្សរោ ធម្មរាជា, សោ យថា យថា ឥច្ឆតិ, តថា តថា ធម្មំ ទេសេតីតិ ឯវំ ឥមិនា បុគ្គលជ្ឈាសយេន វា ទេសនាវិលាសេន វា ឯវំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ វត្ថន្តិ បកតិបរិសុទ្ធំ វត្ថំ. សំកិលិដ្ឋំ មលគ្គហិតន្តិ អាគន្តុកេន បំសុរជាទិនា សំកិលេសេន សំកិលិដ្ឋំ, សេទជល្លិកាទិនា មលេន គហិតត្តា មលគ្គហិតំ. រង្គជាតេតិ ឯត្ថ រង្គមេវ រង្គជាតំ. ឧបសំហរេយ្យាតិ ឧបនាមេយ្យ. យទិ នីលកាយាតិ នីលកាយ វា, នីលកត្ថាយ វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. រជកោ ហិ នីលកត្ថាយ ឧបសំហរន្តោ កំសនីលបលាសនីលាទិកេ នីលរង្គេ ឧបសំហរតិ. បីតកត្ថាយ ឧបសំហរន្តោ កណិការបុប្ផសទិសេ បីតករង្គេ. លោហិតកត្ថាយ ឧបសំហរន្តោ ពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសេ លោហិតករង្គេ. មញ្ជិដ្ឋកត្ថាយ ឧបសំហរន្តោ កណវីរបុប្ផសទិសេ មន្ទរត្តរង្គេ. តេន វុត្តំ ‘‘យទិ នីលកាយ…បេ… យទិ មញ្ជិដ្ឋកាយា’’តិ.

ទុរត្តវណ្ណមេវស្សាតិ ទុដ្ឋុ រញ្ជិតវណ្ណមេវ អស្ស. អបរិសុទ្ធវណ្ណមេវស្សាតិ នីលវណ្ណោបិស្ស បរិសុទ្ធោ ន ភវេយ្យ, សេសវណ្ណោបិ. តាទិសញ្ហិ វត្ថំ នីលកុម្ភិយា បក្ខិត្តម្បិ សុនីលំ ន ហោតិ, សេសកុម្ភីសុ បក្ខិត្តម្បិ បីតកាទិវណ្ណំ ន ហោតិ, មិលាតនីល កុរណ្ឌ-កណិការ-ពន្ធុជីវក-កណវីរបុប្ផវណ្ណមេវ ហោតិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ តំ វត្ថំ កិស្ស ហេតុ កិំ ការណា ឦទិសំ ហោតិ, តស្មិំ វា វត្ថេ រង្គជាតំ កិស្ស ហេតុ ឦទិសំ ទុរត្តវណ្ណំ អបរិសុទ្ធវណ្ណំ ហោតីតិ? យស្មា បនស្ស វត្ថស្ស សំកិលិដ្ឋភាវោយេវេត្ថ ការណំ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ, តស្មា ‘‘អបរិសុទ្ធត្តា, ភិក្ខវេ, វត្ថស្សា’’តិ អាហ.

ឯវមេវ ខោតិ ឧបមាសម្បដិបាទនំ. ចិត្តេ សំកិលិដ្ឋេតិ ចិត្តម្ហិ សំកិលិដ្ឋម្ហិ. កស្មា បន ភគវា សំកិលិដ្ឋវត្ថេន ឱបម្មំ អកាសីតិ ចេ, វាយាមមហប្ផលទស្សនត្ថំ. យថា ហិ អាគន្តុកេហិ មលេហិ សំកិលិដ្ឋំ វត្ថំ បកតិយា បណ្ឌរត្តា បុន ធោវីយមានំ បណ្ឌរំ ហោតិ, ន តត្ថ ជាតិកាឡកេ វិយ ឯឡកលោមេ វាយាមោ និប្ផលោ ហោតិ, ឯវំ ចិត្តម្បិ អាគន្តុកេហិ កិលេសេហិ សំកិលិដ្ឋំ. បកតិយា បន តំ សកលេបិ បដិសន្ធិភវង្គវារេ បណ្ឌរមេវ. យថាហ – ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៥១). តំ វិសោធីយមានំ សក្កា បភស្សរតរំ កាតុំ, ន តត្ថ វាយាមោ និប្ផលោតិ ឯវំ វាយាមមហប្ផលទស្សនត្ថំ សំកិលិដ្ឋវត្ថេន ឱបម្មំ អកាសីតិ វេទិតព្ពោ.

ទុគ្គតិ បាដិកង្ខាតិ ឦទិសេ ចិត្តេ ទុគ្គតិ បាដិកង្ខិតព្ពា, ទុគ្គតិំ ឯវ ឯស បាបុណិស្សតិ, នាញ្ញន្តិ ឯវំ ទុគ្គតិ ឥច្ឆិតព្ពា, អវស្សំ ភាវីតិ វុត្តំ ហោតិ. សា ចាយំ ទុគ្គតិ នាម បដិបត្តិទុគ្គតិ, គតិទុគ្គតីតិ ទុវិធា ហោតិ. បដិបត្តិទុគ្គតិបិ អគារិយបដិបត្តិទុគ្គតិ, អនគារិយបដិបត្តិទុគ្គតីតិ ទុវិធា ហោតិ.

អគារិយោ ហិ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, សកលេបិ ទស អកុសលកម្មបថេ បូរេតិ, អយមស្ស អគារិយបដិបត្តិទុគ្គតិ. សោ តត្ថ ឋិតោ កាយស្ស ភេទា និរយម្បិ គច្ឆតិ, តិរច្ឆានយោនិម្បិ, បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ, អយមស្ស គតិទុគ្គតិ.

អនគារិយោបិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិតោ សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ទូតេយ្យបហិណគមនំ គច្ឆតិ, វេជ្ជកម្មំ ករោតិ, សង្ឃភេទាយ ចេតិយភេទាយ បរក្កមតិ, វេឡុទានាទីហិ ជីវិកំ កប្បេតិ, សកលម្បិ អនាចារំ អគោចរញ្ច បរិបូរេតិ, អយមស្ស អនគារិយបដិបត្តិទុគ្គតិ.សោ តត្ថ ឋិតោ កាយស្ស ភេទា និរយម្បិ គច្ឆតិ, តិរច្ឆានយោនិម្បិ, បេត្តិវិសយម្បិ គច្ឆតិ សមណយក្ខោ នាម ហោតិ សមណបេតោ, អាទិត្តេហិ សង្ឃាដិអាទីហិ សម្បជ្ជលិតកាយោ អដ្ដស្សរំ ករោន្តោ វិចរតិ, អយមស្ស គតិទុគ្គតិ.

សេយ្យថាបីតិ សុក្កបក្ខំ ទស្សេតុមារទ្ធោ, តស្សត្ថោ កណ្ហបក្ខេ វុត្តបច្ចនីកេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថាបិ ច សុគតិ នាម បដិបត្តិសុគតិ គតិសុគតីតិ ទុវិធា ហោតិ. បដិបត្តិសុគតិបិ អគារិយបដិបត្តិសុគតិ អនគារិយបដិបត្តិសុគតីតិ ទុវិធា ហោតិ. អគារិយោ ហិ បរិសុទ្ធចិត្តោ បាណាតិបាតាបិ វិរមតិ, អទិន្នាទានាបិ, សកលេបិ ទស កុសលកម្មបថេ បរិបូរេតិ, អយមស្ស អគារិយបដិបត្តិសុគតិ. សោ តត្ថ ឋិតោ កាយស្ស ភេទា មនុស្សមហន្តតម្បិ ទេវមហន្តតម្បិ ឧបបជ្ជតិ, អយមស្ស គតិសុគតិ.

អនគារិយោបិ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា បរិសុទ្ធចិត្តោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ សោធេតិ, តេរស ធុតង្គានិ សមាទិយតិ, អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ អត្តនោ អនុកូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា បន្តសេនាសនេ បដិសេវមានោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេតិ…បេ… អនាគាមិមគ្គំ ភាវេតិ, អយមស្ស អនគារិយបដិបត្តិសុគតិ. សោ តត្ថ ឋិតោ កាយស្ស ភេទា មនុស្សលោកេ វា តីសុ មហាកុលេសុ, ឆសុ វា កាមាវចរទេវេសុ, ទសសុ វា ព្រហ្មភវនេសុ, បញ្ចសុ វា សុទ្ធាវាសេសុ, ចតូសុ វា អារុប្បេសុ ឧបបជ្ជតិ, អយមស្ស គតិសុគតីតិ.

៧១. ឯវំ សំកិលិដ្ឋេ ចិត្តេ ទុគ្គតិ បាដិកង្ខា, អសំកិលិដ្ឋេ ច សុគតីតិ វត្វា ឥទានិ យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ចិត្តំ សំកិលិដ្ឋំ ហោតិ, តេ ទស្សេន្តោ កតមេ ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា? អភិជ្ឈា វិសមលោភោតិអាទិមាហ.

តត្ថ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគោ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌេ វិសមលោភោ. អថ វា សកភណ្ឌេ វា បរភណ្ឌេ វា ហោតុ, យុត្តបត្តដ្ឋានេ ឆន្ទរាគោ អភិជ្ឈា, អយុត្តាបត្តដ្ឋានេ វិសមលោភោ. ថេរោ បនាហ ‘‘កិស្ស វិនិព្ភោគំ ករោថ, យុត្តេ វា អយុត្តេ វា ហោតុ, ‘រាគោ វិសមំ ទោសោ វិសមំ មោហោ វិសម’ន្តិ (វិភ. ៩២៤) វចនតោ ន កោចិ លោភោ អវិសមោ នាម, តស្មា លោភោយេវ អភិជ្ឈាយនដ្ឋេន អភិជ្ឈា, វិសមដ្ឋេន វិសមំ, ឯកត្ថមេតំ ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ. សោ បនេស អភិជ្ឈាវិសមលោភោ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ទូសេតិ, ឱភាសិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ‘‘ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វុច្ចតិ.

យថា ចេស, ឯវំ នវវិធអាឃាតវត្ថុសម្ភវោ ព្យាបាទោ. ទសវិធអាឃាតវត្ថុសម្ភវោ កោធោ. បុនប្បុនំ ចិត្តបរិយោនន្ធនោ ឧបនាហោ. អគារិយស្ស វា អនគារិយស្ស វា សុកតករណវិនាសនោ មក្ខោ. អគារិយោបិ ហិ កេនចិ អនុកម្បកេន ទលិទ្ទោ សមានោ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបិតោ, អបរេន សមយេន ‘‘កិំ តយា មយ្ហំ កត’’ន្តិ តស្ស សុកតករណំ វិនាសេតិ. អនគារិយោបិ សាមណេរកាលតោ បភុតិ អាចរិយេន វា ឧបជ្ឈាយេន វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាហិ ច អនុគ្គហេត្វា ធម្មកថានយបករណកោសល្លាទីនិ សិក្ខាបិតោ, អបរេន សមយេន រាជរាជមហាមត្តាទីហិ សក្កតោ គរុកតោ អាចរិយុបជ្ឈាយេសុ អចិត្តីកតោ ចរមានោ ‘‘អយំ អម្ហេហិ ទហរកាលេ ឯវំ អនុគ្គហិតោ សំវឌ្ឍិតោ ច, អថ បនិទានិ និស្សិនេហោ ជាតោ’’តិ វុច្ចមានោ ‘‘កិំ មយ្ហំ តុម្ហេហិ កត’’ន្តិ តេសំ សុកតករណំ វិនាសេតិ, តស្ស សោ សុកតករណវិនាសនោ មក្ខោ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ទូសេតិ, ឱភាសិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ‘‘ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វុច្ចតិ.

យថា ចាយំ, ឯវំ ពហុស្សុតេបិ បុគ្គលេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ‘‘ឦទិសស្ស ចេវ ពហុស្សុតស្ស អនិយតា គតិ, តវ វា មម វា កោ វិសេសោ’’តិអាទិនា នយេន ឧប្បជ្ជមានោ យុគគ្គាហគាហី បឡាសោ. បរេសំ សក្ការាទីនិ ខីយនា ឥស្សា. អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវំ អសហមានំ មច្ឆរិយំ. វញ្ចនិកចរិយភូតា មាយា. កេរាដិកភាវេន ឧប្បជ្ជមានំ សាឋេយ្យំ. កេរាដិកោ ហិ អាយតនមច្ឆោ វិយ ហោតិ. អាយតនមច្ឆោ នាម កិរ មច្ឆានំ នង្គុដ្ឋំ ទស្សេតិ សប្បានំ សីសំ, ‘‘តុម្ហេហិ សទិសោ អហ’’ន្តិ ជានាបេតុំ. ឯវមេវ កេរាដិកោ បុគ្គលោ យំ យំ សុត្តន្តិកំ វា អាភិធម្មិកំ វា ឧបសង្កមតិ, តំ តំ ឯវំ វទតិ ‘‘អហំ តុម្ហាកំ ពទ្ធចរោ, តុម្ហេ មយ្ហំ អនុកម្បកា, នាហំ តុម្ហេ មុញ្ចាមី’’តិ ‘‘ឯវមេតេ ‘សគារវោ អយំ អម្ហេសុ សប្បតិស្សោ’តិ មញ្ញិស្សន្តី’’តិ. តស្សេតំ កេរាដិកភាវេន ឧប្បជ្ជមានំ សាឋេយ្យំ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ទូសេតិ, ឱភាសិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ‘‘ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វុច្ចតិ.

យថា ចេតំ, ឯវំ វាតភរិតភស្តសទិសថទ្ធភាវបគ្គហិតសិរអនិវាតវុត្តិការករណោ ថម្ភោ. តទុត្តរិករណោ សារម្ភោ. សោ ទុវិធេន លព្ភតិ អកុសលវសេន ចេវ កុសលវសេន ច. តត្ថ អគារិយស្ស បរេន កតំ អលង្ការាទិំ ទិស្វា តទ្ទិគុណករណេន ឧប្បជ្ជមានោ, អនគារិយស្ស ច យត្តកំ យត្តកំ បរោ បរិយាបុណាតិ វា កថេតិ វា, មានវសេន តទ្ទិគុណតទ្ទិគុណករណេន ឧប្បជ្ជមានោ អកុសលោ. អគារិយស្ស បន បរំ ឯកំ សលាកភត្តំ ទេន្តំ ទិស្វា អត្តនា ទ្វេ វា តីណិ វា ទាតុកាមតាយ ឧប្បជ្ជមានោ, អនគារិយស្ស ច បរេន ឯកនិកាយេ គហិតេ មានំ អនិស្សាយ កេវលំ តំ ទិស្វា អត្តនា អាលសិយំ អភិភុយ្យ ទ្វេ និកាយេ គហេតុកាមតាយ ឧប្បជ្ជមានោ កុសលោ. ឥធ បន អកុសលោ អធិប្បេតោ. អយញ្ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ទូសេតិ, ឱភាសិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ‘‘ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វុច្ចតិ.

យថា ចាយំ, ឯវំ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ចិត្តស្ស ឧណ្ណតិវសេន បវត្តមានោ មានោ, អច្ចុណ្ណតិវសេន អតិមានោ, មទគ្គហណាការោ មទោ, កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គវសេន ឧប្បជ្ជមានោ បមាទោ ឧប្បជ្ជិត្វា ចិត្តំ ទូសេតិ, ឱភាសិតុំ ន ទេតិ. តស្មា ‘‘ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ វុច្ចតិ.

កស្មា បន ភគវា ឧបក្កិលេសំ ទស្សេន្តោ លោភមាទិំ កត្វា ទស្សេតីតិ? តស្ស បឋមុប្បត្តិតោ. សព្ពសត្តានញ្ហិ យត្ថ កត្ថចិ ឧបបន្នានំ អន្តមសោ សុទ្ធាវាសភូមិយម្បិ សព្ពបឋមំ ភវនិកន្តិវសេន លោភោ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបបច្ចយំ បដិច្ច យថាសម្ភវំ ឥតរេ, ន ច ឯតេ សោឡសេវ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា, ឯតេន បន នយេន សព្ពេបិ កិលេសា គហិតាយេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

៧២. ឯត្តាវតា សំកិលេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វោទានំ ទស្សេន្តោ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតិ វិទិត្វាតិ ឯវំ ជានិត្វា. បជហតីតិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន អរិយមគ្គេន បជហតិ. តត្ថ កិលេសបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយាតិ ទ្វិធា បហានំ វេទិតព្ពំ. កិលេសបដិបាដិយា តាវ អភិជ្ឈាវិសមលោភោ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោតិ ឥមេ ឆ កិលេសា អរហត្តមគ្គេន បហីយន្តិ. ព្យាបាទោ កោធោ ឧបនាហោ បមាទោតិ ឥមេ ចត្តារោ កិលេសា អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ. មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យន្តិ ឥមេ ឆ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តីតិ. មគ្គបដិបាដិយា បន, សោតាបត្តិមគ្គេន មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យន្តិ ឥមេ ឆ បហីយន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន ព្យាបាទោ កោធោ ឧបនាហោ បមាទោតិ ឥមេ ចត្តារោ. អរហត្តមគ្គេន អភិជ្ឈាវិសមលោភោ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ អតិមានោ មទោតិ ឥមេ ឆ បហីយន្តីតិ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឥមេ កិលេសា សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា វា ហោន្តុ, សេសមគ្គវជ្ឈា វា, អថ ខោ អនាគាមិមគ្គេនេវ បហានំ សន្ធាយ ‘‘អភិជ្ឈាវិសមលោភំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហតី’’តិអាទិមាហាតិ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ បវេណិមគ្គាគតោ សម្ភវោ, សោ ច ឧបរិ ចតុត្ថមគ្គស្សេវ និទ្ទិដ្ឋត្តា យុជ្ជតិ, តតិយមគ្គេន បហីនាវសេសានញ្ហិ វិសមលោភាទីនំ តេន បហានំ ហោតិ, សេសានំ ឥមិនាវ. យេបិ ហិ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, តេបិ តំសមុដ្ឋាបកចិត្តានំ អប្បហីនត្តា អនាគាមិមគ្គេនេវ សុប្បហីនា ហោន្តីតិ. កេចិ បន បឋមមគ្គេន ចេត្ថ បហានំ វណ្ណយន្តិ, តំ បុព្ពាបរេន ន សន្ធិយតិ. កេចិ វិក្ខម្ភនប្បហានម្បិ, តំ តេសំ ឥច្ឆាមត្តមេវ.

៧៣. យតោ ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ យតោតិ យម្ហិ កាលេ. បហីនោ ហោតីតិ អនាគាមិមគ្គក្ខណេ បហានំ សន្ធាយេវាហ.

៧៤. សោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេនាតិ ឯតំ ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជ្ឈាវិសមលោភោ បហីនោ ហោតិ, សោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតី’’តិ ឯវំ ឯកមេកេន បទេន យោជេតព្ពំ. ឥមស្ស ហិ ភិក្ខុនោ អនាគាមិមគ្គេន លោកុត្តរប្បសាទោ អាគតោ, អថស្ស អបរេន សមយេន ពុទ្ធគុណេ ធម្មគុណេ សង្ឃគុណេ ច អនុស្សរតោ លោកិយោ ឧប្បជ្ជតិ, តមស្ស សព្ពម្បិ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ បសាទំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេនា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អវេច្ចប្បសាទេនាតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានំ យាថាវតោ ញាតត្តា អចលេន អច្ចុតេន បសាទេន. ឥទានិ យថា តស្ស ភិក្ខុនោ អនុស្សរតោ សោ អវេច្ចប្បសាទោ ឧប្បន្នោ, តំ វិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា’’តិអាទិនា នយេន តីណិ អនុស្សតិដ្ឋានានិ វិត្ថារេសិ. តេសំ អត្ថវណ្ណនា សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ អនុស្សតិកថាយំ វុត្តា.

៧៥. ឯវមស្ស លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ បសាទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កិលេសប្បហានំ អវេច្ចប្បសាទសមន្នាគតញ្ច បច្ចវេក្ខតោ ឧប្បជ្ជមានំ សោមនស្សាទិអានិសំសំ ទស្សេន្តោ យថោធិ ខោ បនស្សាតិអាទិមាហ. អនាគាមិស្ស ហិ បច្ចន្តេ វុដ្ឋិតំ ចោរុបទ្ទវំ វូបសមេត្វា តំ បច្ចវេក្ខតោ មហានគរេ វសន្តស្ស រញ្ញោ វិយ ឥមេ ចិមេ ច មម កិលេសា បហីនាតិ អត្តនោ កិលេសប្បហានំ បច្ចវេក្ខតោ ពលវសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘យថោធិ ខោ បនស្សា’’តិអាទិមាហ.

តស្សត្ថោ – យ្វាយំ អនាគាមី ភិក្ខុ ឯវំ ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ…បេ… ធម្មេ…បេ… សង្ឃេ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ, តស្ស យថោធិ ខោ ចត្តំ ហោតិ បដិនិស្សដ្ឋំ, សកសកឱធិវសេន ចត្តមេវ ហោតិ, តំ តំ កិលេសជាតំ វន្តំ មុត្តំ បហីនំ បដិនិស្សដ្ឋំ. សកសកឱធិវសេនាតិ ទ្វេ ឱធី កិលេសោធិ ច មគ្គោធិ ច. តត្ថ កិលេសោធិវសេនាបិ យេ កិលេសា យំ មគ្គវជ្ឈា, តេ អញ្ញមគ្គវជ្ឈេហិ អមិស្សា ហុត្វា សកេនេវ ឱធិនា បហីនា. មគ្គោធិវសេនាបិ យេ កិលេសា យេន មគ្គេន បហាតព្ពា, តេន តេយេវ បហីនា ហោន្តិ. ឯវំ សកសកឱធិវសេន តំ តំ កិលេសជាតំ ចត្តមេវ ហោតិ បដិនិស្សដ្ឋំ, តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ច លទ្ធសោមនស្សោ តតុត្តរិបិ សោ ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោម្ហី’’តិ លភតិ អត្ថវេទន្តិ សម្ពន្ធោ.

យតោធិ ខោតិបិ បាឋោ. តស្ស វសេន អយមត្ថោ, អស្ស ភិក្ខុនោ យតោធិ ខោ បន ចត្តំ ហោតិ បដិនិស្សដ្ឋំ. តត្ថ យតោតិ ការណវចនំ, យស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឱធីតិ ហេដ្ឋា តយោ មគ្គា វុច្ចន្តិ. កស្មា? តេ ហិ ឱធិំ កត្វា កោដ្ឋាសំ កត្វា ឧបរិមគ្គេន បហាតព្ពកិលេសេ ឋបេត្វា បជហន្តិ, តស្មា ឱធីតិ វុច្ចន្តិ. អរហត្តមគ្គោ បន កិញ្ចិ កិលេសំ អនវសេសេត្វា បជហតិ, តស្មា អនោធីតិ វុច្ចតិ. ឥមស្ស ច ភិក្ខុនោ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយេន ចត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘យតោធិ ខោ បនស្ស ចត្តំ ហោតី’’តិ. តត្ថ ខោ បនាតិ និបាតមត្តំ. អយំ បន បិណ្ឌត្ថោ. យស្មា អស្ស ឱធិ ចត្តំ ហោតិ បដិនិស្សដ្ឋំ, តស្មា តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ច លទ្ធសោមនស្សោ តតុត្តរិបិ សោ ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោម្ហី’’តិ លភតិ អត្ថវេទន្តិ យថាបាឡិ នេតព្ពំ.

តត្ថ ចត្តន្តិ ឥទំ សកភាវបរិច្ចជនវសេន វុត្តំ. វន្តន្តិ ឥទំ បន អនាទិយនភាវទស្សនវសេន. មុត្តន្តិ ឥទំ សន្តតិតោ វិនិមោចនវសេន. បហីនន្តិ ឥទំ មុត្តស្សបិ ក្វចិ អនវដ្ឋានទស្សនវសេន. បដិនិស្សដ្ឋន្តិ ឥទំ បុព្ពេ អាទិន្នបុព្ពស្ស បដិនិស្សគ្គទស្សនវសេន បដិមុខំ វា និស្សដ្ឋភាវទស្សនវសេន ភាវនាពលេន អភិភុយ្យ និស្សដ្ឋភាវទស្សនវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. លភតិ អត្ថវេទំ លភតិ ធម្មវេទន្តិ ឯត្ថ ពុទ្ធាទីសុ អវេច្ចប្បសាទោយេវ អរណីយតោ អត្ថោ, ឧបគន្តព្ពតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ធារណតោ ធម្មោ, វិនិបតិតុំ អប្បទានតោតិ វុត្តំ ហោតិ. វេទោតិ គន្ថោបិ ញាណម្បិ សោមនស្សម្បិ. ‘‘តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៦) ហិ គន្ថោ ‘‘វេទោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘យំ ព្រាហ្មណំ វេទគុមាភិជញ្ញា, អកិញ្ចនំ កាមភាវេ អសត្ត’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ១០៦៥) ញាណំ. ‘‘យេ វេទជាតា វិចរន្តិ លោកេ’’តិអាទីសុ សោមនស្សំ. ឥធ បន សោមនស្សញ្ច សោមនស្សសម្បយុត្តញាណញ្ច អធិប្បេតំ, តស្មា ‘‘លភតិ អត្ថវេទំ លភតិ ធម្មវេទន្តិ អវេច្ចប្បសាទារម្មណសោមនស្សញ្ច សោមនស្សមយញាណញ្ច លភតី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អថ វា អត្ថវេទន្តិ អវេច្ចប្បសាទំ បច្ចវេក្ខតោ ឧប្បន្នំ វុត្តប្បការមេវ វេទំ. ធម្មវេទន្តិ អវេច្ចប្បសាទស្ស ហេតុំ ឱធិសោ កិលេសប្បហានំ បច្ចវេក្ខតោ ឧប្បន្នំ វុត្តប្បការមេវ វេទន្តិ ឯវម្បិ ឯត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨-៧១៩). ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជន្តិ តមេវ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច អត្ថធម្មានិសំសភូតំ វេទញ្ច បច្ចវេក្ខតោ ឧប្បន្នំ បាមោជ្ជំ. តញ្ហិ អនវជ្ជលក្ខណេន បច្ចវេក្ខណាការប្បវត្តេន ធម្មេន ឧបសញ្ហិតន្តិ វុច្ចតិ. បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតីតិ ឥមិនា បាមោជ្ជេន បមុទិតស្ស និរាមិសា បីតិ ជាយតិ. បីតិមនស្សាតិ តាយ បីតិយា បីណិតមនស្ស. កាយោ បស្សម្ភតីតិ កាយោបិ បស្សទ្ធោ ហោតិ វូបសន្តទរថោ. បស្សទ្ធកាយោ សុខន្តិ ឯវំ វូបសន្តកាយទរថោ ចេតសិកំ សុខំ បដិសំវេទេតិ. ចិត្តំ សមាធិយតីតិ ចិត្តំ សម្មា អាធិយតិ អប្បិតំ វិយ អចលំ តិដ្ឋតិ.

៧៦. ឯវមស្ស កិលេសប្បហានំ អវេច្ចប្បសាទសមន្នាគតំ បច្ចវេក្ខតោ ឧប្បជ្ជមានំ សោមនស្សាទិអានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘យថោធិ ខោ បន មេ’’តិ វារេន តស្ស បច្ចវេក្ខណាយ បវត្តាការំ បកាសេត្វា តស្សេវ អនាគាមិមគ្គានុភាវសូចកំ ផលំ ទស្សេន្តោ ស ខោ សោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

តត្ថ ឯវំសីលោតិ តស្ស អនាគាមិមគ្គសម្បយុត្តំ សីលក្ខន្ធំ ទស្សេតិ. ឯវំធម្មោ ឯវំបញ្ញោតិ តំសម្បយុត្តមេវ សមាធិក្ខន្ធំ បញ្ញាក្ខន្ធញ្ច ទស្សេតិ. សាលីនន្តិ លោហិតសាលិគន្ធសាលិអាទីនំ អនេករូបានំ. បិណ្ឌបាតន្តិ ឱទនំ. វិចិតកាឡកន្តិ អបនីតកាឡកំ. នេវស្ស តំ ហោតិ អន្តរាយាយាតិ តស្ស ឯវំវិធស្ស ភិក្ខុនោ តំ វុត្តប្បការបិណ្ឌបាតភោជនំ មគ្គស្ស វា ផលស្ស វា នេវ អន្តរាយាយ ហោតិ, បដិលទ្ធគុណស្ស ហិ តំ កិមន្តរាយំ ករិស្សតិ? យោបិស្ស អប្បដិលទ្ធោ ចតុត្ថមគ្គោ ច ផលំ ច តប្បដិលាភាយ វិបស្សនំ អារភតោបិ នេវស្ស តំ ហោតិ អន្តរាយាយ, អន្តរាយំ កាតុំ អសមត្ថមេវ ហោតិ. កស្មា? វុត្តប្បការសីលធម្មបញ្ញាសង្គហេន មគ្គេន វិសុទ្ធចិត្តត្តា.

យស្មា ចេត្ថ ឯតទេវ ការណំ, តស្មា តទនុរូបំ ឧបមំ ទស្សេន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ.

តត្ថ អច្ឆន្តិ វិប្បសន្នំ. បរិសុទ្ធំ មលវិគមេន. បរិយោទាតំ បភស្សរតាយ. ឧក្កាមុខន្តិ សុវណ្ណការានំ មូសាមុខំ. សុវណ្ណការានំ មូសា ហិ ឥធ ឧក្កា, អញ្ញត្ថ បន ទីបិកាទយោបិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឧក្កាសុ ធារីយមានាសូ’’តិ (ទី. និ. ១.១៥៩) ហិ អាគតដ្ឋានេ ទីបិកា ‘‘ឧក្កា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ឧក្កំ ពន្ធេយ្យ, ឧក្កំ ពន្ធិត្វា ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៦០) អាគតដ្ឋានេ អង្គារកបល្លំ. ‘‘កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អន្តោ ឈាយតិ នោ ពហី’’តិ (ជា. ២.២២.៦៤៩) អាគតដ្ឋានេ កម្មារុទ្ធនំ. ‘‘ឯវំវិបាកោ ឧក្កាបាតោ ភវិស្សតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៤) អាគតដ្ឋានេ វាតវេគោ ‘‘ឧក្កា’’តិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ អញ្ញេសុ ច ឯវរូបេសុ ‘‘សណ្ឌាសេន ជាតរូបំ គហេត្វា ឧក្កាមុខេ បក្ខិបតី’’តិ អាគតដ្ឋានេសុ សុវណ្ណការានំ មូសា ‘‘ឧក្កា’’តិ វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ ឧបមាសំសន្ទនា – សំកិលិដ្ឋវត្ថំ វិយ ហិ សំកិលិដ្ឋជាតរូបំ វិយ ច ឥមស្ស ភិក្ខុនោ បុថុជ្ជនកាលេ កាមរាគាទិមលានុគតំ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អច្ឆោទកំ វិយ ឧក្កាមុខំ វិយ ច អនាគាមិមគ្គោ. តំ ឧទកំ ឧក្កាមុខញ្ច អាគម្ម វត្ថសុវណ្ណានំ បរិសុទ្ធតា វិយ តស្ស ភិក្ខុនោ វុត្តប្បការសីលធម្មបញ្ញាសង្គហំ អនាគាមិមគ្គំ អាគម្ម វិសុទ្ធចិត្តតាតិ.

៧៧. សោ មេត្តាសហគតេន ចេតសាតិ យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា. តយោ ហិ អនុសន្ធី បុច្ឆានុសន្ធិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិ យថានុសន្ធីតិ. តត្ថ ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, ពហិទ្ធា អសតិ បរិតស្សនា’តិ? ‘សិយា ភិក្ខូ’តិ ភគវា អវោចា’’តិ (ម. និ. ១.២៤២). ឯវំ បុច្ឆន្តានំ វិស្សជ្ជិតសុត្តវសេន បុច្ឆានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ. ‘‘សិយា ខោ បន តេ ព្រាហ្មណ ឯវមស្ស, អជ្ជាបិ នូន សមណោ គោតមោ អវីតរាគោ’’តិ (ម. និ. ១.៥៥) ឯវំ បរេសំ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា វុត្តស្ស សុត្តស្ស វសេន អជ្ឈាសយានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ. យេន បន ធម្មេន អាទិម្ហិ ទេសនា ឧដ្ឋិតា, តស្ស ធម្មស្ស អនុរូបធម្មវសេន វា បដិបក្ខវសេន វា យេសុ សុត្តេសុ ឧបរិ ទេសនា អាគច្ឆតិ, តេសំ វសេន យថានុសន្ធិ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ, អាកង្ខេយ្យសុត្តេ ហេដ្ឋា សីលេន ទេសនា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ឆ អភិញ្ញា អាគតា. កកចូបមេ ហេដ្ឋា អក្ខន្តិយា ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ កកចូបមោវាទោ អាគតោ. អលគទ្ទេ ហេដ្ឋា ទិដ្ឋិបរិទីបនេន ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ តិបរិវដ្ដសុញ្ញតាបកាសនា អាគតា, ចូឡអស្សបុរេ ហេដ្ឋា កិលេសបរិទីបនេន ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ព្រហ្មវិហារា អាគតា. កោសម្ពិយសុត្តេ ហេដ្ឋា ភណ្ឌនេន ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ សារណីយធម្មា អាគតា. ឥមស្មិម្បិ វត្ថសុត្តេ ហេដ្ឋា កិលេសបរិទីបនេន ឧដ្ឋិតា, ឧបរិ ព្រហ្មវិហារា អាគតា. តេន វុត្តំ ‘‘យថានុសន្ធិវសេន ទេសនា អាគតា’’តិ. ព្រហ្មវិហារេសុ បន អនុបទវណ្ណនា ច ភាវនានយោ ច សព្ពោ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ.

៧៨. ឯវំ ភគវា អភិជ្ឈាទីនំ ឧបក្កិលេសានំ បដិបក្ខភូតំ សព្ពសោ ច កាមរាគព្យាបាទប្បហានេន វិហតបច្ចត្ថិកត្តា លទ្ធបទដ្ឋានំ តស្ស អនាគាមិនោ ព្រហ្មវិហារភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិស្ស អរហត្តាយ វិបស្សនំ ទស្សេត្វា អរហត្តប្បត្តិំ ទស្សេតុំ សោ អត្ថិ ឥទន្តិអាទិមាហ.

តស្សត្ថោ – សោ អនាគាមី ឯវំ ភាវិតព្រហ្មវិហារោ ឯតេសំ ព្រហ្មវិហារានំ យតោ កុតោចិ វុដ្ឋាយ តេ ឯវ ព្រហ្មវិហារធម្មេ នាមវសេន តេសំ និស្សយំ ហទយវត្ថុំ វត្ថុនិស្សយានិ ភូតានីតិ ឥមិនា នយេន ភូតុបាទាយធម្មេ រូបវសេន ច វវត្ថបេត្វា អត្ថិ ឥទន្តិ បជានាតិ, ឯត្តាវតានេន ទុក្ខសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. តតោ តស្ស ទុក្ខស្ស សមុទយំ បដិវិជ្ឈន្តោ អត្ថិ ហីនន្តិ បជានាតិ, ឯត្តាវតានេន សមុទយសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. តតោ តស្ស បហានុបាយំ វិចិនន្តោ អត្ថិ បណីតន្តិ បជានាតិ, ឯត្តាវតានេន មគ្គសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. តតោ តេន មគ្គេន អធិគន្តព្ពដ្ឋានំ វិចិនន្តោ អត្ថិ ឧត្តរិ ឥមស្ស សញ្ញាគតស្ស និស្សរណន្តិ បជានាតិ, ឥមស្ស មយា អធិគតស្ស ព្រហ្មវិហារសញ្ញាគតស្ស ឧត្តរិ និស្សរណំ និព្ពានំ អត្ថីតិ ឯវំ បជានាតីតិ អធិប្បាយោ, ឯត្តាវតានេន និរោធសច្ចវវត្ថានំ កតំ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោតិ តស្ស វិបស្សនាបញ្ញាយ ឯវំ ចតូហិ អាការេហិ ចត្តារិ សច្ចានិ ជានតោ, មគ្គបញ្ញាយ ឯវំ បស្សតោ, ភយភេរវេ វុត្តនយេនេវ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ…បេ… ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតីតិ.

ឯវំ យាវ អរហត្តា ទេសនំ បាបេត្វា ឥទានិ យស្មា តស្សំ បរិសតិ ន្ហានសុទ្ធិកោ ព្រាហ្មណោ និសិន្នោ, សោ ឯវំ ន្ហានសុទ្ធិយា វណ្ណំ វុច្ចមានំ សុត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតីតិ ភគវតា វិទិតោ, តស្មា តស្ស ចោទនត្ថាយ ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សិនាតោ អន្តរេន សិនានេនា’’តិ ឥមំ បាដិយេក្កំ អនុសន្ធិមាហ. តត្ថ អន្តរេន សិនានេនាតិ អព្ភន្តរេន កិលេសវុដ្ឋានសិនានេន.

៧៩. សុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ ភារទ្វាជោ នាម សោ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ គោត្តវសេន, សុន្ទរិកាយ បន នទិយា សិនាតស្ស បាបប្បហានំ ហោតីតិ អយមស្ស ទិដ្ឋិ, តស្មា ‘‘សុន្ទរិកភារទ្វាជោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ តំ ភគវតោ វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយំ សិនានសុទ្ធិំ វណ្ណេម, សមណោបិ គោតមោ តថេវ វណ្ណេតិ, សមានច្ឆន្ទោ ទានិ ឯស អម្ហេហី’’តិ. អថ ភគវន្តំ ពាហុកំ នទិំ គន្ត្វា តំ តត្ថ បាបំ បវាហេត្វា អាគតំ វិយ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘គច្ឆតិ បន ភវំ គោតមោ ពាហុកំ នទិំ សិនាយិតុ’’ន្តិ? ភគវា តស្ស គច្ឆាមីតិ វា ន គច្ឆាមីតិ វា អវត្វាយេវ ព្រាហ្មណស្ស ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតំ កត្តុកាមោ ‘‘កិំ ព្រាហ្មណ ពាហុកាយ នទិយា, កិំ ពាហុកា នទី ករិស្សតី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ កិំ បយោជនំ ពាហុកាយ, កិំ សា ករិស្សតិ? អសមត្ថា សា កស្សចិ អត្ថាយ, កិំ តត្ថ គមិស្សាមីតិ?

អថ ព្រាហ្មណោ តំ បសំសន្តោ លោក្ខសម្មតាតិអាទិមាហ. តត្ថ លោក្ខសម្មតាតិ លូខភាវសម្មតា, លូខភាវន្តិ ចោក្ខភាវំ, វិសុទ្ធិភាវំ ទេតីតិ ឯវំ សម្មតាតិ វុត្តំ ហោតិ. លោក្យសម្មតាតិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ, សេដ្ឋំ លោកំ គមយតីតិ ឯវំ សម្មតាតិ. បុញ្ញសម្មតាតិ បុញ្ញន្តិ សម្មតា. បវាហេតីតិ គមយតិ វិសោធេតិ. គាថាហិ អជ្ឈភាសីតិ គាថាហិ អភាសិ. គាថា ច វុច្ចមានា តទត្ថទីបនត្ថមេវ វា គាថារុចិកានំ វុច្ចតិ, វិសេសត្ថទីបនត្ថំ វា. ឥធ បនេតា ឧភយត្ថទីបនត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ពាហុកន្តិ ឥទមេវ ហិ ឯត្ថ វចនំ តទត្ថទីបកំ, សេសានិ វិសេសត្ថទីបកានិ. យថេវ ហិ ពាហុកំ, ឯវំ អធិកក្កាទីនិបិ លោកោ គច្ឆតិ ន្ហានេន បាបំ បវាហេតុំ. តត្ថ យេ តេសំ ឋានានំ អាសន្នា ហោន្តិ, តេ ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ ន្ហាយន្តិ. យេ ទូរា, តេ យថាក្កមំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំ ឯកទិវសន្តរំ, ឯវំ យាវ សំវច្ឆរន្តរំ ន្ហាយន្តិ. យេ បន សព្ពថាបិ គន្តុំ ន សក្កោន្តិ, តេ ឃដេហិបិ តតោ ឧទកំ អាហរាបេត្វា ន្ហាយន្តិ. សព្ពញ្ចេតំ និរត្ថកំ, តស្មា ឥមំ វិសេសត្ថំ ទីបេតុំ អធិកក្កាទីនិបីតិ អាហ.

តត្ថ អធិកក្កន្តិ ន្ហានសម្ភារវសេន លទ្ធវោហារំ ឯកំ តិត្ថំ វុច្ចតិ. គយាតិបិ មណ្ឌលវាបិសណ្ឋានំ តិត្ថមេវ វុច្ចតិ. បយាគាតិ ឯតម្បិ គង្គាយ ឯកំ តិត្ថមេវ មហាបនាទស្ស រញ្ញោ គង្គាយំ និមុគ្គបាសាទស្ស សោបានសម្មុខដ្ឋានំ, ពាហុកា សុន្ទរិកា សរស្សតី ពាហុមតីតិ ឥមា បន ចតស្សោ នទិយោ. ពាលោតិ ទុប្បញ្ញោ. បក្ខន្ទោតិ បវិសន្តោ. ន សុជ្ឈតីតិ កិលេសសុទ្ធិំ ន បាបុណាតិ, កេវលំ រជោជល្លមេវ បវាហេតិ.

កិំ សុន្ទរិកា ករិស្សតីតិ សុន្ទរិកា កិលេសវិសោធនេ កិំ ករិស្សតិ? ន កិញ្ចិ កាតុំ សមត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោ បយាគពាហុកាសុ. ឥមេហិ ច តីហិ បទេហិ វុត្តេហិ ឥតរានិបិ ចត្តារិ លក្ខណាហារនយេន វុត្តានេវ ហោន្តិ, តស្មា យថេវ សុន្ទរិកា បយាគា ពាហុកា ន កិញ្ចិ ករោន្តិ, តថា អធិកក្កាទយោបីតិ វេទិតព្ពា.

វេរិន្តិ បាណាតិបាតាទិបញ្ចវេរសមន្នាគតំ. កតកិព្ពិសន្តិ កតលុទ្ទកម្មំ. ន ហិ នំ សោធយេតិ សុន្ទរិកា វា បយាគា វា ពាហុកា វា ន សោធយេ, ន សោធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បាបកម្មិនន្តិ បាបកេហិ វេរកិព្ពិសកម្មេហិ យុត្តំ, លាមកកម្មេ យុត្តំ វា វេរកិព្ពិសភាវំ អប្បត្តេហិ ខុទ្ទកេហិបិ បាបេហិ យុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

សុទ្ធស្សាតិ និក្កិលេសស្ស. សទា ផគ្គូតិ និច្ចម្បិ ផគ្គុនីនក្ខត្តមេវ. ផគ្គុនមាសេ កិរ ‘‘ឧត្តរផគ្គុនទិវសេ យោ ន្ហាយតិ, សោ សំវច្ឆរំ កតបាបំ សោធេតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋិកោ សោ ព្រាហ្មណោ, តេនស្ស ភគវា តំ ទិដ្ឋិំ បដិហនន្តោ អាហ ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទា ផគ្គូ’’តិ. និក្កិលេសស្ស និច្ចំ ផគ្គុនីនក្ខត្តំ, ឥតរោ កិំ សុជ្ឈតីតិ? ឧបោសថោ សទាតិ សុទ្ធស្ស ច ចាតុទ្ទសបន្នរសាទីសុ ឧបោសថង្គានិ អសមាទិយតោបិ និច្ចមេវ ឧបោសថោ. សុទ្ធស្ស សុចិកម្មស្សាតិ និក្កិលេសតាយ សុទ្ធស្ស សុចីហិ ច កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតស្ស. សទា សម្បជ្ជតេ វតន្តិ ឦទិសស្ស ច កុសលូបសញ្ហិតំ វតសមាទានម្បិ និច្ចំ សម្បន្នមេវ ហោតីតិ. ឥធេវ សិនាហីតិ ឥមស្មិំយេវ មម សាសនេ សិនាហិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘សចេ អជ្ឈត្តិកកិលេសមលប្បវាហនំ ឥច្ឆសិ, ឥធេវ មម សាសនេ អដ្ឋង្គិកមគ្គសលិលេន សិនាហិ, អញ្ញត្រ ហិ ឥទំ នត្ថី’’តិ.

ឥទានិស្ស សប្បាយទេសនាវសេន តីសុបិ ទ្វារេសុ សុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ សព្ពភូតេសុ ករោហិ ខេមតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ខេមតន្តិ អភយំ ហិតភាវំ, មេត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេនស្ស មនោទ្វារសុទ្ធិ ទស្សិតា ហោតិ.

សចេ មុសា ន ភណសីតិ ឯតេនស្ស វចីទ្វារសុទ្ធិ. សចេ បាណំ ន ហិំសសិ សចេ អទិន្នំ នាទិយសីតិ ឯតេហិ កាយទ្វារសុទ្ធិ. សទ្ទហានោ អមច្ឆរីតិ ឯតេហិ បន នំ ឯវំ បរិសុទ្ធទ្វារំ សទ្ធាសម្បទាយ ចាគសម្បទាយ ច និយោជេសិ. កិំ កាហសិ គយំ គន្ត្វា, ឧទបានោបិ តេ គយាតិ អយំ បន ឧបឌ្ឍគាថា, សចេ សព្ពភូតេសុ ខេមតំ ករិស្សសិ, មុសា ន ភណិស្សសិ, បាណំ ន ហនិស្សសិ, អទិន្នំ នាទិយិស្សសិ, សទ្ធហានោ អមច្ឆរី ភវិស្សសិ, កិំ កាហសិ គយំ គន្ត្វា ឧទបានោបិ តេ គយា, គយាយបិ ហិ តេ ន្ហាយន្តស្ស ឧទបានេបិ ឥមាយ ឯវ បដិបត្តិយា កិលេសសុទ្ធិ, សរីរមលសុទ្ធិ បន ឧភយត្ថ សមាតិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. យស្មា ច លោកេ គយា សម្មតតរា, តស្មា តស្ស ភគវា ‘‘គច្ឆតិ បន ភវំ គោតមោ ពាហុក’’ន្តិ បុដ្ឋោបិ ‘‘កិំ កាហសិ ពាហុកំ គន្ត្វា’’តិ អវត្វា ‘‘កិំ កាហសិ គយំ គន្ត្វា’’តិ អាហាតិ វេទិតព្ពោ.

៨០. ឯវំ វុត្តេតិ ឯវមាទិ ភយភេរវេ វុត្តត្តា បាកដមេវ. ឯកោ វូបកដ្ឋោតិអាទីសុ បន ឯកោ កាយវិវេកេន. វូបកដ្ឋោ ចិត្តវិវេកេន. អប្បមត្តោ កម្មដ្ឋានេ សតិ អវិជហនេន. អាតាបី កាយិកចេតសិកវីរិយសង្ខាតេន អាតាបេន. បហិតត្តោ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ. វិហរន្តោ អញ្ញតរឥរិយាបថវិហារេន. នចិរស្សេវាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា ច អាចារកុលបុត្តា ច, អយំ បន ឧភយថាបិ កុលបុត្តោ. អគារស្មាតិ ឃរា. អគារស្ស ហិតំ អគារិយំ, កសិគោរក្ខាទិកុដុម្ពបោសនកម្មំ វុច្ចតិ, នត្ថិ ឯត្ថ អគារិយន្តិ អនគារិយំ, បព្ពជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ ឧបសង្កមន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ, អរហត្តផលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វិហាសីតិ, ឯវំ វិហរន្តោ ច ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសិ. ឯតេនស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិំ ទស្សេតិ.

កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា? កថញ្ច នំ អព្ភញ្ញាសីតិ? វុច្ចតេ, កាមញ្ចេតំ ភយភេរវេបិ វុត្តំ, តថាបិ នំ ឥធ បឋមបុរិសវសេន យោជនានយស្ស ទស្សនត្ថំ បុន សង្ខេបតោ ភណាម. ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា, បុព្ពេវ ខីណត្តា. ន អនាគតា, តត្ថ វាយាមាភាវតោ. ន បច្ចុប្បន្នា, វិជ្ជមានត្តា. មគ្គស្ស បន អភាវិតត្តា យា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា, តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជានន្តោ ជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុនឥត្ថភាវាយ ឯវំសោឡសកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនា នត្ថីតិ. អថ វា, ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ នត្ថិ. ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ, ឆិន្នមូលកោ រុក្ខោ វិយាតិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ អរហន្តានំ, ភគវតោ សាវកានំ អរហតំ អព្ភន្តរោ អហោសីតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

វត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.