៥. អនង្គណសុត្តវណ្ណនា

៥៧. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… អាយស្មា សារិបុត្តោតិ អនង្គណសុត្តំ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពសុត្តេសុ. តស្មា ឥតោ បរំ ឯត្តកម្បិ អវត្វា អបុព្ពបទវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម.

ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បុគ្គលាតិ សត្តា នរា បោសា. ឯត្តាវតា ច បុគ្គលវាទី មហាថេរោតិ ន គហេតព្ពំ, អយញ្ហិ អាយស្មា ពុទ្ធបុត្តានំ សេដ្ឋោ, សោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ទេសនំ អវិលោមេន្តោយេវ ទេសេតិ.

សម្មុតិបរមត្ថទេសនាកថាវណ្ណនា

ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ទុវិធា ទេសនា សម្មុតិទេសនា, បរមត្ថទេសនា ចាតិ. តត្ថ បុគ្គលោ សត្តោ ឥត្ថី បុរិសោ ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ ទេវោ មារោតិ ឯវរូបា សម្មុតិទេសនា. អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា, ខន្ធា ធាតូ អាយតនានិ សតិបដ្ឋានាតិ ឯវរូបា បរមត្ថទេសនា.

តត្ថ ភគវា យេ សម្មុតិវសេន ទេសនំ សុត្វា អត្ថំ បដិវិជ្ឈិត្វា មោហំ បហាយ វិសេសំ អធិគន្តុំ សមត្ថា, តេសំ សម្មុតិទេសនំ ទេសេតិ. យេ បន បរមត្ថវសេន ទេសនំ សុត្វា អត្ថំ បដិវិជ្ឈិត្វា មោហំ បហាយ វិសេសមធិគន្តុំ សមត្ថា, តេសំ បរមត្ថទេសនំ ទេសេតិ. តត្ថាយំ ឧបមា, យថា ហិ ទេសភាសាកុសលោ តិណ្ណំ វេទានំ អត្ថសំវណ្ណនកោ អាចរិយោ យេ ទមិឡភាសាយ វុត្តេ អត្ថំ ជានន្តិ, តេសំ ទមិឡភាសាយ អាចិក្ខតិ. យេ អន្ធកភាសាទីសុ អញ្ញតរាយ, តេសំ តាយ តាយ ភាសាយ. ឯវំ តេ មាណវកា ឆេកំ ព្យត្តំ អាចរិយមាគម្ម ខិប្បមេវ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. តត្ថ អាចរិយោ វិយ ពុទ្ធោ ភគវា. តយោ វេទា វិយ កថេតព្ពភាវេន ឋិតានិ តីណិ បិដកានិ. ទេសភាសាកោសល្លមិវ សម្មុតិបរមត្ថកោសល្លំ. នានាទេសភាសា មាណវកា វិយ សម្មុតិបរមត្ថទេសនាបដិវិជ្ឈនសមត្ថា វេនេយ្យសត្តា. អាចរិយស្ស ទមិឡភាសាទិអាចិក្ខនំ វិយ ភគវតោ សម្មុតិបរមត្ថវសេន ទេសនា វេទិតព្ពា. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នូបលព្ភតិ.

សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណា;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ ភូតការណា.

តស្មា វោហារកុសលស្ស, លោកនាថស្ស សត្ថុនោ;

សម្មុតិំ វោហរន្តស្ស, មុសាវាទោ ន ជាយតី’’តិ.

អបិច អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា បុគ្គលកថំ កថេតិ – ហិរោត្តប្បទីបនត្ថំ, កម្មស្សកតាទីបនត្ថំ, បច្ចត្តបុរិសការទីបនត្ថំ, អានន្តរិយទីបនត្ថំ, ព្រហ្មវិហារទីបនត្ថំ, បុព្ពេនិវាសទីបនត្ថំ, ទក្ខិណាវិសុទ្ធិទីបនត្ថំ, លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថញ្ចាតិ. ‘‘ខន្ធធាតុអាយតនានិ ហិរីយន្តិ ឱត្តប្បន្តី’’តិ ហិ វុត្តេ មហាជនោ ន ជានាតិ, សម្មោហមាបជ្ជតិ, បដិសត្តុ ហោតិ ‘‘កិមិទំ ខន្ធធាតុអាយតនានិ ហិរីយន្តិ ឱត្តប្បន្តិ នាមា’’តិ. ‘‘ឥត្ថី ហិរីយតិ ឱត្តប្បតិ បុរិសោ ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ ទេវោ មារោ’’តិ វុត្តេ បន ជានាតិ, ន សម្មោហមាបជ្ជតិ, ន បដិសត្តុ ហោតិ. តស្មា ភគវា ហិរោត្តប្បទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘ខន្ធា កម្មស្សកា ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា កម្មស្សកតាទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘វេឡុវនាទយោ មហាវិហារា ខន្ធេហិ ការាបិតា ធាតូហិ អាយតនេហី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា បច្ចត្តបុរិសការទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘ខន្ធា មាតរំ ជីវិតា វោរោបេន្តិ បិតរំ អរហន្តំ រុហិរុប្បាទកម្មំ ករោន្តិ, សង្ឃភេទកម្មំ ករោន្តិ, ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា អានន្តរិយទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ. ‘‘ខន្ធា មេត្តាយន្តិ ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា ព្រហ្មវិហារទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

‘‘ខន្ធា បុព្ពេនិវាសមនុស្សរន្តិ ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា ភគវា បុព្ពេនិវាសទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ. ‘‘ខន្ធា ទានំ បដិគ្គណ្ហន្តិ ធាតុយោ អាយតនានី’’តិ វុត្តេបិ មហាជនោ ន ជានាតិ, សម្មោហមាបជ្ជតិ, បដិសត្តុ ហោតិ ‘‘កិមិទំ ខន្ធធាតុអាយតនានិ បដិគ្គណ្ហន្តិ នាមា’’តិ. ‘‘បុគ្គលា បដិគ្គណ្ហន្តិ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា’’តិ វុត្តេ បន ជានាតិ, ន សម្មោហមាបជ្ជតិ, ន បដិសត្តុ ហោតិ. តស្មា ភគវា ទក្ខិណាវិសុទ្ធិទីបនត្ថំ បុគ្គលកថំ កថេតិ.

លោកសម្មុតិញ្ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ នប្បជហន្តិ, លោកសមញ្ញាយ លោកនិរុត្តិយំ លោកាភិលាបេ ឋិតាយេវ ធម្មំ ទេសេន្តិ. តស្មា ភគវា លោកសម្មុតិយា អប្បហានត្ថម្បិ បុគ្គលកថំ កថេតិ. តស្មា អយម្បិ អាយស្មា លោកវោហារកុសលតាយ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ទេសនំ អវិលោមេន្តោ លោកសម្មុតិយំ ឋត្វាវ ចត្តារោមេ, អាវុសោ, បុគ្គលាតិ អាហ. តស្មា ឯត្ថ បរមត្ថវសេន អគ្គហេត្វា សម្មុតិវសេនេវ បុគ្គលោ វេទិតព្ពោ.

សន្តោ សំវិជ្ជមានាតិ លោកសង្កេតវសេន អត្ថិ ឧបលព្ភមានា. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. សាង្គណោវ សមានោតិអាទីសុ បន អង្គណន្តិ កត្ថចិ កិលេសា វុច្ចន្តិ. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមានិ តីណិ អង្គណានិ? រាគោ អង្គណំ, ទោសោ អង្គណំ, មោហោ អង្គណ’’ន្តិ (វិភ. ៩២៤). កត្ថចិ យំកិញ្ចិ មលំ វា បង្កោ វា, យថាហ ‘‘តស្សេវ រជស្ស វា អង្គណស្ស វា បហានាយ វាយមតី’’តិ. កត្ថចិ តថារូបោ ភូមិភាគោ, សោ ពោធិយង្គណំ ចេតិយង្គណន្តិអាទីនំ វសេន វេទិតព្ពោ. ឥធ បន នានប្បការា តិព្ពកិលេសា ‘‘អង្គណ’’ន្តិ អធិប្បេតា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បាបកានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោ, អកុសលានំ ឥច្ឆាវចរានំ អធិវចនំ, យទិទំ អង្គណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦០). សហ អង្គណេន សាង្គណោ.

សាង្គណោវ សមានោតិ សកិលេសោយេវ សន្តោ. អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ អង្គណន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតីតិ មយ្ហំ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ កិលេសោ អត្ថីតិបិ ន ជានាតិ. ‘‘ឥមេ កិលេសា នាម កក្ខឡា វាឡា ជហិតព្ពា ន គហិតព្ពា វិសទុដ្ឋសល្លសទិសា’’តិ ឯវំ យាថាវសរសតោបិ ន ជានាតិ. យោ អត្ថីតិ ច ជានាតិ, ឯវញ្ច ជានាតិ. សោ ‘‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ អង្គណន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ វុច្ចតិ. យស្ស បន ន ច មគ្គេន សមូហតា កិលេសា, ន ច ឧប្បជ្ជន្តិ យេន វា តេន វា វារិតត្តា, អយមិធ អនង្គណោតិ អធិប្បេតោ. នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ អង្គណន្តិ យថាភូតំ នប្បជានាតីតិ ‘‘មយ្ហំ កិលេសា យេន វា តេន វា វារិតត្តា នត្ថិ, ន មគ្គេន សមូហតត្តា’’តិ ន ជានាតិ, ‘‘តេ ឧប្បជ្ជមានា មហាអនត្ថំ ករិស្សន្តិ កក្ខឡា វាឡា វិសទុដ្ឋសល្លសទិសា’’តិ ឯវំ យាថាវសរសតោបិ ន ជានាតិ. យោ បន ‘‘ឥមិនា ការណេន នត្ថី’’តិ ច ជានាតិ, ឯវញ្ច ជានាតិ, សោ ‘‘នត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ អង្គណន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ វុច្ចតិ. តត្រាតិ តេសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ, តេសុ វា ទ្វីសុ សាង្គណេសុ, យ្វាយន្តិ យោ អយំ, យាយន្តិបិ បាឋោ.

៥៨. កោ នុ ខោ, អាវុសោ, សារិបុត្ត, ហេតុ កោ បច្ចយោតិ ឧភយេនាបិ ការណមេវ បុច្ឆតិ. យេនិមេសន្តិ យេន ហេតុនា យេន បច្ចយេន ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ឯកោ សេដ្ឋបុរិសោ ឯកោ ហីនបុរិសោតិ អក្ខាយតិ, សោ កោ ហេតុ កោ បច្ចយោតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘នប្បជានាតិ បជានាតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ, បជាននា នប្បជាននាតិ ឥទមេវ ឧភយំ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច.

៥៩. ថេរោ បន អត្តនោ វិចិត្របដិភានតាយ តំ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ បុន តត្រាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ តស្សេតំ បាដិកង្ខន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស ឯតំ បាដិកង្ខិតព្ពំ. ឥទមេវ ឯស បាបុណិស្សតិ, ន អញ្ញន្តិ ឥច្ឆិតព្ពំ, អវស្សំ ភាវីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ន ឆន្ទំ ជនេស្សតី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តំ អឆន្ទជននាទិំ សន្ធាយាហ.

តត្ថ ច ន ឆន្ទំ ជនេស្សតីតិ អប្បជានន្តោ តស្ស អង្គណស្ស បហានត្ថំ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ ន ជនេស្សតិ. ន វាយមិស្សតីតិ តតោ ពលវតរំ វាយាមំ ន ករិស្សតិ, ន វីរិយំ អារភិស្សតីតិ ថាមគតវីរិយំ បន នេវ អារភិស្សតិ, ន បវត្តេស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាង្គណោតិ ឥមេហិ រាគាទីហិ អង្គណេហិ សាង្គណោ. សំកិលិដ្ឋចិត្តោតិ តេហិយេវ សុដ្ឋុតរំ កិលិដ្ឋចិត្តោ មលីនចិត្តោ វិពាធិតចិត្តោ ឧបតាបិតចិត្តោ ច ហុត្វា. កាលំ ករិស្សតីតិ មរិស្សតិ.

សេយ្យថាបីតិ យថា នាម. កំសបាតីតិ កំសលោហភាជនំ. អាភតាតិ អានីតា. អាបណា វា កម្មារកុលា វាតិ អាបណតោ វា កំសបាតិការកានំ កម្មារានំ ឃរតោ វា. រជេនាតិ អាគន្តុករជេន បំសុអាទិនា. មលេនាតិ តត្ថេវ ឧដ្ឋិតេន លោហមលេន. បរិយោនទ្ធាតិ សញ្ឆន្នា. ន ចេវ បរិភុញ្ជេយ្យុន្តិ ឧទកខាទនីយបក្ខិបនាទីហិ បរិភោគំ ន ករេយ្យុំ. ន ច បរិយោទបេយ្យុន្តិ ធោវនឃំសនាទីហិ ន បរិសុទ្ធំ ការាបេយ្យុំ. រជាបថេតិ រជបថេ. អយមេវ វា បាឋោ, រជស្ស អាគមនដ្ឋានេ វា វុដ្ឋានុដ្ឋានេ វា ហេដ្ឋាមញ្ចេ វា ថុសកោដ្ឋកេ វា ភាជនន្តរេ វា, យត្ថ រជេន ឱកិរីយតីតិ អត្ថោ. សំកិលិដ្ឋតរា អស្ស មលគ្គហិតាតិ ឯត្ថ រជាបថេ និក្ខិបនេន សំកិលិដ្ឋតរា, អបរិភោគាបរិយោទបនេហិ មលគ្គហិតតរាតិ វុត្តំ ហោតិ, បដិបុច្ឆាវចនញ្ចេតំ. តេនស្ស ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ, អាវុសោ, សា កំសបាតិ ឯវំ ករីយមានា អបរេន កាលេន សំកិលិដ្ឋតរា ច មលគ្គហិតតរា ច មត្តិកបាតីតិ វា កំសបាតីតិ វា ឥតិបិ ទុជ្ជានា ភវេយ្យ នុ ខោ នោតិ, ថេរោ តំ បដិជានន្តោ អាហ ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ. បុន ធម្មសេនាបតិ ឱបម្មំ សម្បដិបាទេន្តោ, ឯវមេវ ខោតិអាទិមាហ. តត្ថេវំ ឱបម្មសំសន្ទនា វេទិតព្ពា – កិលិដ្ឋកំសបាតិសទិសោ សាង្គណោ បុគ្គលោ. សំកិលិដ្ឋកំសបាតិយា នបរិភុញ្ជនមាទិំ កត្វា រជាបថនិក្ខេបោ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស បព្ពជ្ជំ លភមានស្ស វេជ្ជកម្មាទីសុ បសុតបុគ្គលសន្តិកេ បព្ពជ្ជាបដិលាភោ. សំកិលិដ្ឋកំសបាតិយា បុន សំកិលិដ្ឋតរភាវោ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស អនុក្កមេន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អនុសិក្ខតោ វេជ្ជកម្មាទិករណំ, ឯត្ថ ឋិតស្ស សាង្គណកាលកិរិយា. អថ វា អនុក្កមេន ទុក្កដទុព្ភាសិតវីតិក្កមនំ, ឯត្ថ ឋិតស្ស សាង្គណកាលកិរិយា. អថ វា អនុក្កមេន បាចិត្តិយថុល្លច្ចយវីតិក្កមនំ, សង្ឃាទិសេសវីតិក្កមនំ, បារាជិកវីតិក្កមនំ, មាតុឃាតាទិអានន្តរិយករណំ, ឯត្ថ ឋិតស្ស សាង្គណកាលកិរិយាតិ.

សំកិលិដ្ឋចិត្តោ កាលំ ករិស្សតីតិ ឯត្ថ ច អកុសលចិត្តេន កាលំ ករិស្សតីតិ ន ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពសត្តា ហិ បកតិចិត្តេន ភវង្គចិត្តេនេវ កាលំ ករោន្តិ. អយំ បន អវិសោធេត្វា ចិត្តសន្តានំ កាលំ ករិស្សតីតិ ឯតមត្ថំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

ទុតិយវារេ បរិយោទបេយ្យុន្តិ ធោវនឃំសនសណ្ហឆារិកាបរិមជ្ជនាទីហិ បរិសុទ្ធំ អាទាសមណ្ឌលសទិសំ ករេយ្យុំ. ន ច នំ រជាបថេតិ បុព្ពេ វុត្តប្បការេ ឋានេ អនិក្ខិបិត្វា ករណ្ឌមញ្ជូសាទីសុ វា ឋបេយ្យុំ, បលិវេឋេត្វា វា នាគទន្តេ លគេយ្យុំ. សេសំ វុត្តនយានុសារេនេវ គហេតព្ពំ.

ឧបមាសំសន្ទនា ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពា – កិលិដ្ឋកំសបាតិសទិសោ សាង្គណោ ភព្ពបុគ្គលោ. កិលិដ្ឋកំសបាតិយា បរិភុញ្ជនមាទិំ កត្វា សុទ្ធដ្ឋានេ ឋបនំ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស បព្ពជ្ជំ លភមានស្ស បេសលភិក្ខូនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជាបដិលាភោ. យេ ឱវទន្តិ អនុសាសន្តិ អប្បមត្តកម្បិ បមាទំ ទិស្វា ទណ្ឌកម្មំ កត្វា បុនប្បុនំ សិក្ខាបេន្តិ, សំកិលិដ្ឋកំសបាតិយា អបរកាលេ បរិសុទ្ធបរិយោទាតភាវោ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អនុសិក្ខតោ អនុក្កមេន សម្មាវត្តបដិបត្តិ, ឯត្ថ ឋិតស្ស អនង្គណកាលកិរិយា. អថ វា អនុក្កមេន បរិសុទ្ធេ សីលេ បតិដ្ឋាយ អត្តនោ អនុរូបំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ធុតង្គានិ សមាទាយ អត្តនោ អនុកូលកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គាមន្តសេនាសនវាសំ មុញ្ចិត្វា បន្តសេនាសនវាសោ, ឯត្ថ ឋិតស្ស អនង្គណកាលកិរិយា. អថ វា អនុក្កមេន កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋសមាបត្តិនិព្ពត្តនេន កិលេសវិក្ខម្ភនំ, វិបស្សនាបាទកជ្ឈានា វុដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កិលេសានំ តទង្គនិវារណំ, សោតាបត្តិផលាធិគមោ…បេ… អរហត្តសច្ឆិកិរិយាតិ ឯត្ថ ឋិតស្ស អច្ចន្តំ អនង្គណកាលកិរិយា ឯវ.

តតិយវារេ សុភនិមិត្តន្តិ រាគដ្ឋានិយំ ឥដ្ឋារម្មណំ. មនសិ ករិស្សតីតិ តស្មិំ វិបន្នស្សតិ តំ និមិត្តំ អាវជ្ជិស្សតិ. តស្ស សុភនិមិត្តស្ស មនសិការាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស សុភនិមិត្តមនសិការការណា. អនុទ្ធំសេស្សតីតិ ហិំសិស្សតិ អធិភវិស្សតិ. រាគោ ហិ ឧប្បជ្ជន្តោ កុសលវារំ បច្ឆិន្ទិត្វា សយមេវ អកុសលជវនំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តោ កុសលចិត្តំ អនុទ្ធំសេតីតិ វេទិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយានុសារេនេវ គហេតព្ពំ.

ឱបម្មសំសន្ទនា បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពា – បរិសុទ្ធកំសបាតិសទិសោ បកតិយា អប្បកិលេសោ អនង្គណបុគ្គលោ. បរិសុទ្ធកំសបាតិយា នបរិភុញ្ជនំ អាទិំ កត្វា រជាបថេ និក្ខេបោ វិយ តស្ស បុគ្គលស្ស បព្ពជ្ជំ លភមានស្សាតិ ឥតោ បរំ សព្ពំ បឋមវារសទិសមេវ.

ចតុត្ថវារេ សុភនិមិត្តំ ន មនសិ ករិស្សតីតិ តស្មិំ សតិវិរហាភាវតោ តំ និមិត្តំ នាវជ្ជិស្សតិ, សេសំ ទុតិយវារានុសារេន វេទិតព្ពំ. ‘‘អយំ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិ ‘‘កោ នុ ខោ, អាវុសោ’’តិអាទិម្ហិ វុត្តនយមេវ.

៦០. ឥទានិ តំ អង្គណំ នានប្បការតោ បាកដំ ការាបេតុកាមេនាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន ‘‘អង្គណំ អង្គណ’’ន្តិអាទិនា នយេន បុដ្ឋោ តំ ព្យាករោន្តោ បាបកានំ ខោ ឯតំ, អាវុសោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ, ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ បវត្តានំ នានប្បការានំ កោបអប្បច្ចយានន្តិ អត្ថោ. យំ ឥធេកច្ចស្សាតិ យេន ឥធេកច្ចស្ស ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ ឋានំ តំ ការណំ វិជ្ជតិ អត្ថិ, ឧបលព្ភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អាបន្នោ អស្សន្តិ អាបន្នោ ភវេយ្យំ. ន ច មំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុន្តិ ភិក្ខូ ច មំ ន ជានេយ្យុំ. កិំ បនេត្ថ ឋានំ, លាភត្ថិកតា. លាភត្ថិកោ ហិ ភិក្ខុ បកតិយាបិ ច កតបុញ្ញោ មនុស្សេហិ សក្កតោ គរុកតោ ឯវំ ចិន្តេតិ ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នំ ភិក្ខុំ ថេរា ញត្វា មជ្ឈិមានំ អារោចេន្តិ, តេ នវកានំ, នវកា វិហារេ វិឃាសាទាទីនំ, តេ ឱវាទំ អាគតានំ ភិក្ខុនីនំ, ឯវំ កមេន ចតស្សោ បរិសា ជានន្តិ. ឯវមស្ស លាភន្តរាយោ ហោតិ. អហោ វតាហំ អាបត្តិញ្ច វត អាបន្នោ អស្សំ, ន ច មំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុ’’ន្តិ.

យំ តំ ភិក្ខុំ ភិក្ខូ ជានេយ្យុន្តិ យេន ការណេន តំ ភិក្ខុំ អញ្ញេ ភិក្ខូ ជានេយ្យុំ, តំ ការណំ វិជ្ជតិ ខោ បន អត្ថិយេវ, នោ នត្ថិ. ថេរា ហិ ញត្វា មជ្ឈិមានំ អារោចេន្តិ. ឯវំ សោ បុព្ពេ វុត្តនយេន ចតូសុ បរិសាសុ បាកដោ ហោតិ. ឯវំ បាកដោ ច អយសាភិភូតោ គាមសតម្បិ បវិសិត្វា ឧម្មារសតេសុ ឋានេសុ ឧញ្ឆិត្វា យថាធោតេន បត្តេន និក្ខមតិ. តតោ ជានន្តិ មំ ភិក្ខូ អាបត្តិំ អាបន្នោតិ តេហិ ចម្ហិ ឯវំ នាសិតោតិ ចិន្តេត្វា, ឥតិ សោ កុបិតោ ហោតិ អប្បតីតោ សោ ឥមិនា ការណេន កុបិតោ ចេវ ហោតិ កោធាភិភូតោ អប្បតីតោ ច ទោមនស្សាភិភូតោ.

យោ ចេវ ខោ, អាវុសោ, កោបោ យោ ច អប្បច្ចយោ ឧភយមេតំ អង្គណន្តិ, អាវុសោ, យោ ចាយំ សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតោ កោបោ, យោ ច វេទនាក្ខន្ធសង្គហិតោ អប្បច្ចយោ, ឯតំ ឧភយំ អង្គណន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទញ្ច តាទិសានំ បុគ្គលានំ វសេន វុត្តំ. លោភោ បន ឥមស្ស អង្គណស្ស បុព្ពភាគវសេន, មោហោ សម្បយោគវសេនាបិ គហិតោយេវ ហោតិ.

អនុរហោ មន្តិ បុរិមសទិសមេវ ភិក្ខុំ គហេត្វា វិហារបច្ចន្តេ សេនាសនំ បវេសេត្វា ទ្វារំ ថកេត្វា ចោទេន្តេ ឥច្ឆតិ. ឋានំ ខោ បនេតន្តិ ឯតំ ការណំ វិជ្ជតិ, យំ តំ ភិក្ខុំ ចតុបរិសមជ្ឈេ អានេត្វា ព្យត្តា វិនីតា ‘‘តយា អសុកម្ហិ នាម ឋានេ វេជ្ជកម្មំ កត’’ន្តិអាទិនា នយេន ចោទេយ្យុំ. សោ ចតូសុ បរិសាសុ បាកដោ ហោតិ. ឯវំ បាកដោ ច អយសាភិភូតោតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ.

សប្បដិបុគ្គលោតិ សមានោ បុគ្គលោ. សមានោតិ សាបត្តិកោ. បដិបុគ្គលោតិ ចោទកោ. អយំ សាបត្តិកេនេវ ចោទនំ ឥច្ឆតិ, ត្វម្បិ ឥមញ្ចិមញ្ច អាបត្តិំ អាបន្នោ, តំ តាវ បដិករោហិ បច្ឆា មំ ចោទេស្សសីតិ វត្តុំ សក្កាតិ មញ្ញមានោ. អបិច ជាតិអាទីហិបិ សមានោ បុគ្គលោ សប្បដិបុគ្គលោ. អយញ្ហិ អត្តនោ ជាតិយា កុលេន ពាហុសច្ចេន ព្យត្តតាយ ធុតង្គេនាតិ ឯវមាទីហិបិ សមានេនេវ ចោទនំ ឥច្ឆតិ, តាទិសេន វុត្តំ នាតិទុក្ខំ ហោតីតិ មញ្ញមានោ. អប្បដិបុគ្គលោតិ ឯត្ថ អយុត្តោ បដិបុគ្គលោ អប្បដិបុគ្គលោ. ឥមេហិ អាបត្តាទីហិ អសទិសត្តា បដិសត្តុ បដិសល្លោ ចោទកោ ភវិតុំ អយុត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ សោ កុបិតោតិ ឥតិ សោ ឥមាយ អប្បដិបុគ្គលចោទនាយ ឯវំ កុបិតោ ហោតិ.

ចតុត្ថវារេ អហោ វតាតិ ‘‘អហោ វត រេ អម្ហាកំ បណ្ឌិតកា, អហោ វត រេ អម្ហាកំ ពហុស្សុតកា តេវិជ្ជកា’’តិ (ទី. និ. ១.២៩១) គរហាយំ ទិស្សតិ. ‘‘អហោ វត មំ ទហរំយេវ សមានំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចេយ្យុ’’ន្តិ (មហាវ. ៥៧) បត្ថនាយំ. ឥធ បត្ថនាយមេវ. បដិបុច្ឆិត្វា បដិបុច្ឆិត្វាតិ បុនប្បុនំ បុច្ឆិត្វា. អយំ ភិក្ខុ លាភត្ថិកោ ភគវតោ អត្តានំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ ឥច្ឆតិ, តញ្ច ខោ អនុមតិបុច្ឆាយ, នោ មគ្គំ វា ផលំ វា វិបស្សនំ វា អន្តរំ កត្វា. អយញ្ហិ បស្សតិ ភគវន្តំ សារិបុត្តាទយោ មហាថេរេ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សារិបុត្ត, មោគ្គល្លាន, កស្សប, រាហុល ចក្ខុំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’’តិ ឯវំ បរិសមជ្ឈេ បដិបុច្ឆិត្វា បដិបុច្ឆិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តំ, មនុស្សេ ច ‘‘តេស បណ្ឌិតា ថេរា សត្ថុ ចិត្តំ អារាធេន្តី’’តិ វណ្ណំ ភណន្តេ, លាភសក្ការញ្ច ឧបហរន្តេ. តស្មា តំ លាភសក្ការំ ឥច្ឆន្តោ ឯវំ ចិន្តេត្វា និខណិត្វា ឋបិតខាណុ វិយ ភគវតោ បុរតោវ ហោតិ.

ឥតិ សោ កុបិតោតិ អថ ភគវា តំ អមនសិករិត្វាវ អញ្ញំ ថេរំ បដិបុច្ឆិត្វា ធម្មំ ទេសេតិ, តេន សោ កុបិតោ ហោតិ ភគវតោ ច ថេរស្ស ច. កថំ ភគវតោ កុប្បតិ? ‘‘អហំ បព្ពជិតកាលតោ បភុតិ គន្ធកុដិបរិវេណតោ ពហិនិក្ខមនំ ន ជានាមិ, សព្ពកាលំ ឆាយាវ ន វិជហាមិ, មំ នាម បុច្ឆិត្វា ធម្មទេសនាមត្តម្បិ នត្ថិ. តំមុហុត្តំ ទិដ្ឋមត្តកមេវ ថេរំ បុច្ឆិត្វា ធម្មំ ទេសេតី’’តិ ឯវំ ភគវតោ កុប្បតិ. កថំ ថេរស្ស កុប្បតិ? ‘‘អយំ មហល្លកត្ថេរោ ភគវតោ បុរតោ ខាណុ វិយ និសីទតិ, កទា នុ ខោ ឥមំ ធម្មកម្មិកា អភព្ពដ្ឋានំ បាបេត្វា នីហរិស្សន្តិ, អយញ្ហិ យទិ ឥមស្មិំ វិហារេ ន ភវេយ្យ, អវស្សំ ភគវា មយា សទ្ធិំ សល្លបេយ្យា’’តិ ឯវំ ថេរស្ស កុប្បតិ.

បុរក្ខត្វា បុរក្ខត្វាតិ បុរតោ បុរតោ កត្វា, សម្បរិវារេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អយម្បិ លាភត្ថិកោយេវ, អយញ្ហិ បស្សតិ ពហុស្សុតេ ភិក្ខូ មហាបរិវារេន គាមំ បវិសន្តេ, ចេតិយំ វន្ទន្តេ, តេសញ្ច តំ សម្បត្តិំ ទិស្វា ឧបាសកេ បសន្នេ បសន្នាការំ ករោន្តេ. តស្មា ឯវំ ឥច្ឆតិ. កុបិតោតិ អយម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ ភិក្ខូនំ ថេរស្ស ច. កថំ ភិក្ខូនំ? ‘‘ឥមេ យទេវ មយ្ហំ ឧប្បជ្ជតិ ចីវរំ វា បិណ្ឌបាតោ វា, តំ គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តិ, មយ្ហំ បន បត្តចីវរំ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោបិ នត្ថី’’តិ ឯវំ ភិក្ខូនំ កុប្បតិ. កថំ ថេរស្ស? ‘‘ឯសោ មហល្លកត្ថេរោ តេសុ តេសុ ឋានេសុ សយមេវ បញ្ញាយតិ, កុទាស្សុ នាម នំ ធម្មកម្មិកា និក្កឌ្ឍិស្សន្តិ, ឥមស្មិំ អសតិ អវស្សំ មំយេវ បរិវារេស្សន្តី’’តិ.

ភត្តគ្គេតិ ភោជនដ្ឋានេ. អគ្គាសនន្តិ សង្ឃត្ថេរាសនំ. អគ្គោទកន្តិ ទក្ខិណោទកំ. អគ្គបិណ្ឌន្តិ សង្ឃត្ថេរបិណ្ឌំ. សព្ពត្ថ វា អគ្គន្តិ បណីតាធិវចនមេតំ. តត្ថ អហមេវ លភេយ្យន្តិ ឥច្ឆា នាតិមហាសាវជ្ជា. ន អញ្ញោ ភិក្ខុ លភេយ្យាតិ បន អតិមហាសាវជ្ជា. អយម្បិ លាភត្ថិកោ បាសាទិកោ ហោតិ ចីវរធារណាទីហិ, កទាចិ បព្ពជតិ, កទាចិ វិព្ភមតិ. តេន សោ បុព្ពេ លទ្ធបុព្ពំ អាសនាទិំ បច្ឆា អលភន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ. ន សោ ភិក្ខុ លភេយ្យាតិ ន សោ ភិក្ខុ ថេរានំ អគ្គាសនាទីសុ តទនុសារេន មជ្ឈិមានំ អញ្ញេសញ្ច នវានំ កទាចិ យំ វា តំ វា សព្ពនិហីនំ អាសនាទិំ លភតិ. កុបិតោតិ អយម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ មនុស្សានញ្ច ថេរានញ្ច. កថំ មនុស្សានំ? ‘‘ឥមេ មង្គលាទីសុ មំ និស្សាយ ភិក្ខូ លភន្តិ, ឯតេ, ‘ភន្តេ, ឯត្តកេ ភិក្ខូ គហេត្វា អម្ហាកំ អនុកម្បំ ករោថា’តិ វទន្តិ, ឥទានិ តំមុហុត្តំ ទិដ្ឋមត្តកំ មហល្លកត្ថេរំ គហេត្វា គតា, ហោតុ ឥទានិ, នេសំ កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ជានិស្សាមី’’តិ ឯវំ មនុស្សានំ កុប្បតិ. កថំ ថេរានំ? ‘‘ឥមេ នាម យទិ ន ភវេយ្យុំ, មំយេវ មនុស្សា និមន្តេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ ថេរានំ កុប្បតិ.

អនុមោទេយ្យន្តិ អនុមោទនំ ករេយ្យំ. អយម្បិ លាភត្ថិកោ យំ វា តំ វា ខណ្ឌានុមោទនំ ជានាតិ, ‘‘សោ អនុមោទនដ្ឋានេ ពហូ មាតុគាមា អាគច្ឆន្តិ, តា មំ សញ្ជានិត្វា តតោ បភុតិ ថាលកភិក្ខំ ទស្សន្តី’’តិ បត្ថេន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ. ឋានន្តិ ពហុស្សុតានំ អនុមោទនា ភារោ, តេន ពហុស្សុតោ អនុមោទេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុបិតោតិ អយម្បិ តីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ មនុស្សានំ ថេរស្ស ធម្មកថិកស្ស ច. កថំ មនុស្សានំ? ‘‘ឥមេ បុព្ពេ មំយេវ ឧបសង្កមិត្វា យាចន្តិ ‘អម្ហាកំ នាគត្ថេរោ អម្ហាកំ សុមនត្ថេរោ អនុមោទតូ’តិ, អជ្ជ បន នាវោចុ’’ន្តិ ឯវំ មនុស្សានំ កុប្បតិ. កថំ ថេរស្ស? ‘‘អយំ សង្ឃត្ថេរោ ‘តុម្ហាកំ កុលុបកំ នាគត្ថេរំ សុមនត្ថេរំ ឧបសង្កមថ, អយំ អនុមោទិស្សតី’តិ ន ភណតី’’តិ ឯវំ ថេរស្ស កុប្បតិ. កថំ ធម្មកថិកស្ស? ‘‘ថេរេន វុត្តមត្តេយេវ បហារំ លទ្ធកុក្កុដោ វិយ តុរិតតុរិតំ វស្សតិ, ឥមំ នាម និក្កឌ្ឍន្តា នត្ថិ, ឥមស្មិញ្ហិ អសតិ អហមេវ អនុមោទេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ ធម្មកថិកស្ស កុប្បតិ.

អារាមគតានន្តិ វិហារេ សន្និបតិតានំ. អយម្បិ លាភត្ថិកោ យំ វា តំ វា ខណ្ឌធម្មកថំ ជានាតិ, សោ បស្សតិ តាទិសេសុ ឋានេសុ ទ្វិយោជនតិយោជនតោ សន្និបតិត្វា ភិក្ខូ សព្ពរត្តិកានិ ធម្មស្សវនានិ សុណន្តេ, តុដ្ឋចិត្តេ ច ទហរេ វា សាមណេរេ វា សាធុ សាធូតិ មហាសទ្ទេន សាធុការំ ទេន្តេ, តតោ ទុតិយទិវសេ អន្តោគាមគតេ ភិក្ខូ ឧបាសកា បុច្ឆន្តិ ‘‘កេ, ភន្តេ, ធម្មំ កថេសុ’’ន្តិ. តេ ភណន្តិ ‘‘អសុកោ ច អសុកោ ចា’’តិ. តំ សុត្វា បសន្នា មនុស្សា ធម្មកថិកានំ មហាសក្ការំ ករោន្តិ. សោ តំ ឥច្ឆមានោ ឯវំ ចិន្តេសិ. ឋានន្តិ ពហុស្សុតានំ វិនិច្ឆយកុសលានំ ធម្មទេសនា ភារោ, តេន ពហុស្សុតោ ទេសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុបិតោតិ ចតុប្បទិកំ គាថម្បិ វត្តុំ ឱកាសំ អលភមានោ កុបិតោ ហោតិ អត្តនោ មន្ទភាវស្ស ‘‘អហញ្ហិ មន្ទោ ទុប្បញ្ញោ កុតោ លភិស្សាមិ ទេសេតុ’’ន្តិ.

ភិក្ខុនីនន្តិ ឱវាទត្ថំ វា ឧទ្ទេសត្ថំ វា បរិបុច្ឆត្ថំ វា បូជាករណត្ថំ វា អារាមំ អាគន្ត្វា សន្និបតិតភិក្ខុនីនំ. អយម្បិ លាភត្ថិកោ, តស្សេវំ ហោតិ ឥមា មហាកុលា បព្ពជិតា ភិក្ខុនិយោ, តាសុ កុលេសុ បវិសេត្វា និសិន្នាសុ មនុស្សា បុច្ឆិស្សន្តិ ‘‘កស្ស សន្តិកេ ឱវាទំ វា ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា គណ្ហថា’’តិ. តតោ វក្ខន្តិ ‘‘អសុកោ នាម អយ្យោ ពហុស្សុតោ, តស្ស ទេថ ករោថា’’តិ, តេនស្ស ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ. ឋានន្តិ ឱវាទាទយោ នាម ពហុស្សុតានំ ភារោ, តេន ពហុស្សុតោ ទេសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កុបិតោតិ អយម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ, តាសញ្ច ភិក្ខុនីនំ ‘‘ឥមា បុព្ពេ មំ និស្សាយ ឧបោសថប្បវារណាទីនិ លភន្តិ, តា ឥទានិ តំមុហុត្តំ ទិដ្ឋមត្តកមហល្លកត្ថេរស្ស សន្តិកំ គតា’’តិ. ធម្មកថិកស្ស ច ‘‘ឯស ឥមាសំ សហសា ឱវាទំ អទាសិយេវា’’តិ.

ឧបាសកានន្តិ, អារាមគតានំ ឧបាសកានំ. និស្សដ្ឋកម្មន្តា នាម មហាឧបាសកា ហោន្តិ, តេ បុត្តភាតុកានំ កម្មំ និយ្យាតេត្វា ធម្មំ សុណន្តា វិចរន្តិ, អយំ តេសំ ទេសេតុំ ឥច្ឆតិ, កិំ ការណា? ឥមេ បសីទិត្វា ឧបាសិកានម្បិ អារោចេស្សន្តិ, តតោ សទ្ធិំ ឧបាសិកាហិ មយ្ហមេវ លាភសក្ការំ ឧបហរិស្សន្តីតិ. ឋានំ ពហុស្សុតេនេវ យោជេតព្ពំ. កុបិតោតិ អយម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ, ឧបាសកានញ្ច ‘‘ឥមេ អញ្ញត្ថ សុណន្តិ, អម្ហាកំ កុលុបកស្ស សន្តិកេ សុណាមាតិ នាគច្ឆន្តិ, ហោតុ ឥទានិ, តេសំ ឧប្បន្នេ កិច្ចេ ជានិស្សាមី’’តិ ធម្មកថិកស្ស ច, ‘‘អយមេតេសំ ទេសេតី’’តិ.

ឧបាសិកានន្តិ អារាមគតានំ. ឧបាសិកា នាម អាសនបូជាទិករណត្ថំ វា ឧបោសថទិវសេ វា ធម្មស្សវនត្ថំ សន្និបតិតា. សេសំ ឧបាសកវារេ វុត្តនយមេវ.

សក្ករេយ្យុន្តិ សក្កច្ចញ្ច ករេយ្យុំ, សុន្ទរញ្ច ករេយ្យុំ. ឥមិនា អត្តនិ ការំ ករីយមានំ សក្កច្ចំ កតញ្ច សុន្ទរញ្ច បត្ថេតិ. គរុំ ករេយ្យុន្តិ ភារិយំ ករេយ្យុំ. ឥមិនា ភិក្ខូហិ អត្តានំ គរុដ្ឋានេ ឋបីយមានំ បត្ថេតិ. មានេយ្យុន្តិ បិយាយេយ្យុំ. បូជេយ្យុន្តិ ឯវំ សក្ករោន្តា គរុំ ករោន្តា មានេន្តា បច្ចយេហិ បូជេយ្យុន្តិ បច្ចយបូជំ បត្ថេតិ. ឋានន្តិ ‘‘បិយោ គរុ ភាវនិយោ’’តិ វុត្តប្បការោ ពហុស្សុតោ ច សីលវា ច ឯតំ វិធិំ អរហតិ តេន ភិក្ខូ ឯវរូបំ ឯវំ ករេយ្យុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កុបិតោតិ អយម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ ភិក្ខូនញ្ច ‘‘ឥមេ ឯតំ សក្ករោន្តី’’តិ ថេរស្ស ច ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ មំយេវ សក្ករេយ្យុ’’ន្តិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុ តីសុ វារេសុ.

បណីតានំ ចីវរានន្តិ បដ្ដទុកូលបដ្ដុណ្ណកោសេយ្យាទីនំ មហគ្ឃសុខុមសុខសម្ផស្សានំ ចីវរានំ. ឥធាបិ អហមេវ លាភី អស្សន្តិ ឥច្ឆា នាតិមហាសាវជ្ជា. ន អញ្ញោ ភិក្ខុ លាភី អស្សាតិ បន មហាសាវជ្ជា.

បណីតានំ បិណ្ឌបាតានន្តិ សប្បិតេលមធុសក្ករាទិបូរិតានំ សេដ្ឋបិណ្ឌបាតានំ. បណីតានំ សេនាសនានន្តិ អនេកសតសហស្សគ្ឃនកានំ មញ្ចបីឋាទីនំ បណីតានំ. គិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានន្តិ សប្បិតេលមធុផាណិតាទីនំ ឧត្តមភេសជ្ជានំ. សព្ពត្ថាបិ ឋានំ ពហុស្សុតេហិ បុញ្ញវន្តេហិ ច យោជេតព្ពំ. កុបិតោតិ សព្ពត្ថាបិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កុប្បតិ, មនុស្សានញ្ច ‘‘ឥមេសំ នាម បរិចិតភាវោបិ នត្ថិ, ទីឃរត្តំ ឯកតោ វសន្តស្ស បំសុកូលត្ថាយ វា បិណ្ឌបាតត្ថាយ វា សប្បិតេលាទិការណា វា ឃរបដិបាដិយា ចរន្តស្សាបិ មេ ឯកទិវសម្បិ កិញ្ចិ បណីតំ បច្ចយំ ន ទេន្តិ. អាគន្តុកំ មហល្លកំ បន ទិស្វាវ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ទេន្តី’’តិ, ថេរស្ស ច ‘‘អយម្បិ មហល្លកោ ឥមេសំ អត្តានំ ទស្សេន្តោយេវ ចរតិ, កុទាស្សុ នាម នំ ធម្មកម្មិកា និក្កឌ្ឍេយ្យុំ, ឯវំ ឥមស្មិំ អសតិ អហមេវ លាភី អស្ស’’ន្តិ.

ឥមេសំ ខោ, ឯតំ អាវុសោតិ ឥមេសំ ហេដ្ឋា ឯកូនវីសតិវារេហិ វុត្តានំ ឥច្ឆាវចរានំ.

៦១. ទិស្សន្តិ ចេវ សូយន្តិ ចាតិ ន ឥច្ឆាវចរា ចក្ខុនា ទិស្សន្តិ, ន សោតេន សូយន្តិ, មនោវិញ្ញាណវិសយត្តា. អប្បហីនឥច្ឆាវចរស្ស បន បុគ្គលស្ស ឥច្ឆាវចរវសេន បវត្តកាយកម្មំ ទិស្វា ទិដ្ឋា វិយ វចីកម្មំ សុត្វា សុតា វិយ ច ហោន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘ទិស្សន្តិ ចេវ សូយន្តិ ចា’’តិ. បច្ចក្ខកាលេ ទិស្សន្តិ, ‘‘អសុកោ កិរ ភិក្ខុ ឦទិសោ’’តិ តិរោក្ខកាលេ សូយន្តិ. កិញ្ចាបីតិ អនុគ្គហគរហវចនំ. តេន អារញ្ញិកត្តំ អនុគ្គណ្ហាតិ, ឥច្ឆាវចរានំ អប្បហានំ គរហតិ.

តត្រាយំ យោជនា, កិញ្ចាបិ សោ ភិក្ខុ គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបិត្វា អារញ្ញិកោ ហោតិ, អន្តេ បន្តសេនាសនេ វសតិ, ឥមេ ចស្ស ឯត្តកា ឥច្ឆាវចរា អប្បហីនា. កិញ្ចាបិ សោ អតិរេកលាភំ បដិក្ខិបិត្វា បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ. កិញ្ចាបិ សោ លោលុប្បចារំ វជ្ជេត្វា សបទានចារី ហោតិ. កិញ្ចាបិ សោ គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបិត្វា បំសុកូលិកោ ហោតិ.

លូខចីវរធរោតិ ឯត្ថ បន លូខន្តិ សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ តីហិ ការណេហិ លូខំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ សត្ថេន ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្នំ សត្ថលូខំ នាម, តំ អគ្ឃេន បរិហាយតិ, ថូលទីឃសុត្តកេន សិព្ពិតំ សុត្តលូខំ នាម, តំ ផស្សេន បរិហាយតិ ខរសម្ផស្សំ ហោតិ. រជនេន រត្តំ រជនលូខំ នាម, តំ វណ្ណេន បរិហាយតិ ទុព្ពណ្ណំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ សោ ភិក្ខុ ឯវំ សត្ថលូខសុត្តលូខរជនលូខចីវរធរោ ហោតិ, ឥមេ ចស្ស ឯត្តកា ឥច្ឆាវចរា អប្បហីនា ទិស្សន្តិ ចេវ សូយន្តិ ច, អថ ខោ នំ វិញ្ញូ សព្រហ្មចារី នេវ សក្ករោន្តិ…បេ… ន បូជេន្តីតិ. តំ កិស្ស ហេតូតិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, កិស្ស ហេតូតិ កិំ ការណា. តេ ហិ តស្ស…បេ… សូយន្តិ ច យស្មា តស្ស តេ បាបកា សូយន្តិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមេសំ ឥច្ឆាវចរានំ អប្បហីនត្តាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ តមត្ថំ ឧបមាយ បាកដំ ករោន្តោ សេយ្យថាបីតិអាទិមាហ. តត្ថ កុណបន្តិ មតកឡេវរំ. អហិស្ស កុណបំ អហិកុណបំ. ឯវំ ឥតរានិ. អតិបដិកូលជិគុច្ឆនីយភាវតោ ចេត្ថ ឥមានេវ តីណិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. អញ្ញេសញ្ហិ សសសូករាទីនំ កុណបំ មនុស្សា កដុកភណ្ឌាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា បរិភុញ្ជន្តិបិ. ឥមេសំ បន កុណបំ អភិនវម្បិ ជិគុច្ឆន្តិយេវ, កោ បន វាទោ កាលាតិក្កមេន បូតិភូតេ. រចយិត្វាតិ វឌ្ឍេត្វា, បរិបូរេត្វាតិ អត្ថោ, កុណបំ គហេត្វា កំសបាតិយំ បក្ខិបិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញិស្សាតិ អបរាយ. បដិកុជ្ជិត្វាតិ បិទហិត្វា. អន្តរាបណន្តិ អាបណានមន្តរេ មហាជនសំកិណ្ណំ រច្ឆាមុខំ. បដិបជ្ជេយ្យុន្តិ គច្ឆេយ្យុំ. ជញ្ញជញ្ញំ វិយាតិ ចោក្ខចោក្ខំ វិយ មនាបមនាបំ វិយ. អបិច វធុកាបណ្ណាការំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វធុកាតិ ជនេត្តិ វុច្ចតិ, តស្សា នីយមានំ បណ្ណាការំ ជញ្ញំ, ឧភយត្ថាបិ អាទរវសេន វា បសំសាវសេន វា បុនរុត្តំ. ‘‘ជញ្ញជញ្ញំ ព្យា’’តិបិ បាឋោ.

អបាបុរិត្វាតិ វិវរិត្វា. តស្ស សហ ទស្សនេន អមនាបតា ច សណ្ឋហេយ្យាតិ តស្ស កុណបស្ស ទស្សនេន សហេវ តស្ស ជនស្ស អមនាបតា តិដ្ឋេយ្យ. អមនាបតាតិ ច ‘‘អមនាបមិទ’’ន្តិ ឧប្បន្នចិត្តចេតសិកានមេតំ អធិវចនំ. ឯស នយោ បដិកុល្យជេគុច្ឆតាសុ. ជិឃច្ឆិតានម្បីតិ ឆាតានម្បិ. ន ភោត្តុកម្យតា អស្សាតិ ភុញ្ជិតុកាមតា ន ភវេយ្យ. បគេវ សុហិតានន្តិ ធាតានំ បន បឋមតរមេវ ភុញ្ជិតុកាមតា ន ភវេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្រាយំ ឧបមាសំសន្ទនា – បរិសុទ្ធកំសបាតិសទិសំ ឥមស្ស បព្ពជ្ជាលិង្គំ, កុណបរចនំ វិយ ឥច្ឆាវចរានំ អប្បហានំ, អបរកំសបាតិយា បដិកុជ្ឈនំ វិយ អារញ្ញិកង្គាទីហិ ឥច្ឆាវចរប្បដិច្ឆាទនំ, កំសបាតិំ វិវរិត្វា កុណបទស្សនេន ជនស្ស អមនាបតា វិយ អារញ្ញិកង្គាទីនិ អនាទិយិត្វា ឥច្ឆាវចរទស្សនេន សព្រហ្មចារីនំ អសក្ការករណាទិតាតិ.

៦២. សុក្កបក្ខេ បន, កិញ្ចាបីតិ អនុគ្គហបសំសាវចនំ, តេន អារញ្ញិកត្តំ អនុគ្គណ្ហាតិ, ឥច្ឆាវចរប្បហានំ បសំសតិ. នេមន្តនិកោតិ និមន្តនបដិគ្គាហកោ. វិចិតកាឡកន្តិ វិចិនិត្វា អបនីតកាឡកំ. អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនន្តិ ឯត្ថ សូបោ នាម ហត្ថហារិយោ វុច្ចតិ. ព្យញ្ជនន្តិ ឧត្តរិភង្គំ, តេន មច្ឆមំសមុគ្គសូបាទីហិ អនេកសូបំ, នានប្បការមំសាទិព្យញ្ជនេហិ អនេកព្យញ្ជនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឧបមាសំសន្ទនេ ច សាលិវរភត្តរចនំ វិយ ឥច្ឆាវចរប្បហានំ, អបរកំសបាតិយា បដិកុជ្ឈនំ វិយ អប្បិច្ឆតាសមុដ្ឋានេហិ គាមន្តវិហារាទីហិ ឥច្ឆាវចរប្បហានប្បដិច្ឆាទកំ, កំសបាតិំ វិវរិត្វា សាលិវរភត្តទស្សនេន ជនស្ស មនាបតា វិយ គាមន្តវិហារាទីនិ អនាទិយិត្វា ឥច្ឆាវចរប្បហានទស្សនេន សព្រហ្មចារីនំ សក្ការករណាទិតា វេទិតព្ពា.

៦៣. ឧបមា មំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បដិភាតីតិ មយ្ហំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, ឧបមា ឧបដ្ឋាតិ. ឯកំ ឧបមំ វត្តុកាមោ អហន្តិ អធិប្បាយោ. បដិភាតុ តន្តិ តុយ្ហំ បដិភាតុ ឧបដ្ឋាតុ, វទ ត្វន្តិ អធិប្បាយោ. ឯកមិទាហន្តិ ឯត្ថ ឥទាតិ និបាតមត្តំ, ឯកស្មិំ សមយេ អហន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ. រាជគហេ វិហរាមិ គិរិព្ពជេតិ, រាជគហន្តិ តស្ស នគរស្ស នាមំ. សមន្តតោ បន គិរិបរិក្ខេបេន វជោ វិយ សណ្ឋិតត្តា គិរិព្ពជន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ នគរេ វិហរាមិ, តំ និស្សាយ អហំ វិហរាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ ខ្វាហន្តិ អថ ខោ អហំ. ឯត្ថ ច អថាតិ អញ្ញាធិការវចនារម្ភេ និបាតោ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ទិវសស្ស បុព្ពភាគសមយំ. បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ, បុព្ពណ្ហេ វា សមយំ បុព្ពណ្ហសមយំ, បុព្ពណ្ហេ ឯកំ ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ លព្ភតិ. និវាសេត្វាតិ បរិទហិត្វា, វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេនេតំ វេទិតព្ពំ. គាមប្បវេសនត្ថាយ វា សណ្ឋបេត្វា និវាសនវសេន, ន ហិ សោ តតោ បុព្ពេ អនិវត្ថោ អហោសិ.

បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តំ ហត្ថេន ចីវរំ កាយេន អាទិយិត្វា. បិណ្ឌាយាតិ បិណ្ឌបាតត្ថាយ. សមីតីតិ តស្ស នាមំ. យានការបុត្តោតិ រថការបុត្តោ. បណ្ឌុបុត្តោតិ បណ្ឌុស្ស បុត្តោ. អាជីវកោតិ នគ្គសមណកោ. បុរាណយានការបុត្តោតិ បោរាណយានការកុលស្ស បុត្តោ. បច្ចុបដ្ឋិតោតិ ឧបគន្ត្វា ឋិតោ. វង្កំ នាម ឯកតោ កុដិលំ. ជិម្ហំ នាម សប្បគតមគ្គសទិសំ. ទោសន្តិ ផេគ្គុវិសមគណ្ឋិកាទិ. យថា យថាតិ កាលត្ថេ និបាតោ, យទា យទា យស្មិំ តស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា តថាតិ អយម្បិ កាលត្ថោយេវ, តស្មិំ តស្មិំ កាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ អត្តនោ សុត្តានុលោមេន ចិន្តេសិ, ឥតរោ តេន ចិន្តិតក្ខណេ ចិន្តិតដ្ឋានមេវ តច្ឆតិ. អត្តមនោតិ សកមនោ តុដ្ឋមនោ បីតិសោមនស្សេហិ គហិតមនោ. អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសីតិ អត្តមនតាយ វាចំ, អត្តមនភាវស្ស វា យុត្តំ វាចំ និច្ឆារេសិ ឧទីរយិ, បព្យាហរីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហទយា ហទយំ មញ្ញេ អញ្ញាយាតិ ចិត្តេន ចិត្តំ ជានិត្វា វិយ.

អស្សទ្ធាតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ សទ្ធាវិរហិតា. ជីវិកត្ថាតិ ឥណភយាទីហិ បីឡិតា ពហិ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា ឥធ ជីវិកត្ថិកា ហុត្វា. ន សទ្ធាតិ ន សទ្ធាយ. សឋា មាយាវិនោតិ មាយាសាឋេយ្យេហិ យុត្តា. កេតពិនោតិ សិក្ខិតកេរាដិកា, និប្ផន្នថាមគតសាឋេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. សាឋេយ្យញ្ហិ អភូតគុណទស្សនតោ អភូតភណ្ឌគុណទស្សនសមំ កត្វា ‘‘កេរាដិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតនឡា, ឧដ្ឋិតតុច្ឆមានាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចបលាតិ បត្តចីវរមណ្ឌនាទិនា ចាបល្លេន យុត្តា. មុខរាតិ មុខខរា, ខរវចនាតិ វុត្តំ ហោតិ, វិកិណ្ណវាចាតិ អសំយតវចនា, ទិវសម្បិ និរត្ថកវចនប្បលាបិនោ. ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារាតិ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អសំវុតកម្មទ្វារា. ភោជនេ អមត្តញ្ញុនោតិ ភោជនេ យា មត្តា ជានិតព្ពា បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគេសុ យុត្តតា, តស្សា អជាននកា. ជាគរិយំ អននុយុត្តាតិ ជាគរេ អននុយុត្តា. សាមញ្ញេ អនបេក្ខវន្តោតិ សមណធម្មេ និរបេក្ខា, ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិរហិតាតិ អត្ថោ. សិក្ខាយ ន តិព្ពគារវាតិ សិក្ខាបទេសុ ពហុលគារវា ន ហោន្តិ, អាបត្តិវីតិក្កមពហុលា វា. ពាហុលិកាតិអាទិ ធម្មទាយាទេ វុត្តំ, កុសីតាតិអាទិ ភយភេរវេ. ធម្មបរិយាយេនាតិ ធម្មទេសនាយ.

សទ្ធា អគារស្មាតិ បកតិយាបិ សទ្ធា, បព្ពជិតាបិ សទ្ធាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា. បិវន្តិ មញ្ញេ ឃសន្តិ មញ្ញេតិ បិវន្តិ វិយ ឃសន្តិ វិយ. អត្តមនវាចំ និច្ឆារេន្តា វចសា បិវន្តិ វិយ, អព្ភនុមោទន្តា មនសា ឃសន្តិ វិយ. សាធុ វតាតិ សុន្ទរំ វត. សព្រហ្មចារីតិ រស្សម្បិ វដ្ដតិ ទីឃម្បិ. រស្សេ សតិ សារិបុត្តស្ស ឧបរិ ហោតិ, ទីឃេ សតិ សព្រហ្មចារីនំ. យទា សារិបុត្តស្ស ឧបរិ ហោតិ, តទា សព្រហ្មចារី សារិបុត្តោ អម្ហេ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វាតិ អត្ថោ. យទា សព្រហ្មចារីនំ, តទា សព្រហ្មចារយោ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វាតិ អត្ថោ. ទហរោតិ តរុណោ. យុវាតិ យោព្ពនភាវេ ឋិតោ. មណ្ឌនកជាតិកោតិ អលង្ការកសភាវោ. តត្ថ កោចិ តរុណោបិ យុវា ន ហោតិ យថា អតិតរុណោ, កោចិ យុវាបិ មណ្ឌនកជាតិកោ ន ហោតិ យថា ឧបសន្តសភាវោ, អាលសិយព្យសនាទីហិ វា អភិភូតោ, ឥធ បន ទហរោ ចេវ យុវា ច មណ្ឌនកជាតិកោ ច អធិប្បេតោ, តស្មា ឯវមាហ. ឧប្បលាទីនិ លោកសម្មតត្តា វុត្តានិ. ឥតិហ តេតិ ឯវំ តេ. ឧភោ មហានាគាតិ ទ្វេបិ មហានាគា, ទ្វេបិ ហិ ឯតេ អគ្គសាវកា ‘‘មហានាគា’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ, ឆន្ទាទីហិ ន គច្ឆន្តីតិ នាគា, តេន តេន មគ្គេន បហីនេ កិលេសេ ន អាគច្ឆន្តីតិ នាគា, នានប្បការកំ អាគុំ ន ករោន្តីតិ នាគា, អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ៨០) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិច –

‘‘អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេ,

សព្ពសំយោគេ វិសជ្ជ ពន្ធនានិ;

សព្ពត្ថ ន សជ្ជតី វិមុត្តោ,

នាគោ តាទិ បវុច្ចតេ តថត្តា’’តិ. (សុ. និ. ៥២៧; មហានិ. ៨០);

ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មហន្តា នាគា មហានាគា, អញ្ញេហិ ខីណាសវនាគេហិ បុជ្ជតរា ច បាសំសតរា ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញស្សាតិ អញ្ញោ អញ្ញស្ស. សមនុមោទិំសូតិ សមំ អនុមោទិំសុ. តត្ថ ឥមាយ ឧបមាយ មហាមោគ្គល្លានោ អនុមោទិ, បដិភាតុ តំ អាវុសោតិ ធម្មសេនាបតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញមញ្ញស្ស សុភាសិតំ សមនុមោទិំសូ’’តិ.

សម្មុតិបរមត្ថទេសនាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

អនង្គណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.