៤. ភយភេរវសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ឯវំ មេ សុតន្តិ ភយភេរវសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – អថាតិ អវិច្ឆេទនត្ថេ និបាតោ. ខោតិ អវធារណត្ថេ, ភគវតោ សាវត្ថិយំ វិហារេ អវិច្ឆិន្នេយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ជាណុស្សោណីតិ នេតំ តស្ស មាតាបិតូហិ កតនាមំ, អបិច ខោ ឋានន្តរបដិលាភលទ្ធំ. ជាណុស្សោណិដ្ឋានំ កិរ នាមេតំ បុរោហិតដ្ឋានំ, តំ តស្ស រញ្ញា ទិន្នំ, តស្មា ‘‘ជានុស្សោណី’’តិ វុច្ចតិ. ព្រហ្មំ អណតីតិ ព្រាហ្មណោ, មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ហិ ជាតិព្រាហ្មណានំ និរុត្តិវចនំ. អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណាតិ វុច្ចន្តិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ យេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ, តស្មា យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ.

ឧបសង្កមីតិ ច គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតោ តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទីតិ យថា ខមនីយាទីនិ បុច្ឆន្តោ ភគវា តេន, ឯវំ សោបិ ភគវតា សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ, សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេន សម្មោទិតំ ឯកីភាវំ អគមាសិ. យាយ ច ‘‘កច្ចិ តេ, ភោ គោតម, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ភោតោ គោតមស្ស គោតមសាវកានញ្ច អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារោ’’តិអាទិកាយ កថាយ សម្មោទិ, តំ បីតិបាមោជ្ជសង្ខាតសម្មោទជននតោ សម្មោទិតុំ យុត្តភាវតោ ច សម្មោទនីយំ, អត្ថព្យញ្ជនមធុរតាយ សុចិរម្បិ កាលំ សារេតុំ និរន្តរំ បវត្តេតុំ អរហរូបតោ សរិតព្ពភាវតោ ច សារាណីយំ. សុយ្យមានសុខតោ ច សម្មោទនីយំ, អនុស្សរិយមានសុខតោ ច សារណីយំ. តថា ព្យញ្ជនបរិសុទ្ធតាយ សម្មោទនីយំ, អត្ថបរិសុទ្ធតាយ សារណីយន្តិ ឯវំ អនេកេហិ បរិយាយេហិ សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា បរិយោសាបេត្វា និដ្ឋាបេត្វា យេនត្ថេន អាគតោ, តំ បុច្ឆិតុកាមោ ឯកមន្តំ និសីទិ.

ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. តស្មា យថា និសិន្នោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតិ, តថា និសីទីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ. និសីទីតិ ឧបាវិសិ. បណ្ឌិតា ហិ បុរិសា គរុដ្ឋានិយំ ឧបសង្កមិត្វា អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ និសីទន្តិ, អយញ្ច នេសំ អញ្ញតរោ, តស្មា ឯកមន្តំ និសីទិ.

កថំ និសិន្នោ បន ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតីតិ. ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា. សេយ្យថិទំ, អតិទូរំ អច្ចាសន្នំ ឧបរិវាតំ ឧន្នតបទេសំ អតិសម្មុខំ អតិបច្ឆាតិ. អតិទូរេ និសិន្នោ ហិ សចេ កថេតុកាមោ ហោតិ, ឧច្ចាសទ្ទេន កថេតព្ពំ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ និសិន្នោ សង្ឃដ្ដនំ ករោតិ. ឧបរិវាតេ និសិន្នោ សរីរគន្ធេន ពាធតិ. ឧន្នតប្បទេសេ និសិន្នោ អគារវំ បកាសេតិ. អតិសម្មុខា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. អតិបច្ឆា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តស្មា អយម្បិ ឯតេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា និសីទិ, តេន វុត្តំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ.

យេមេតិ យេ ឥមេ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា អាចារកុលបុត្តា. តត្ថ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រដ្ឋបាលោ នាម កុលបុត្តោ តស្មិំយេវ ថុល្លកោដ្ឋិកេ អគ្គកុលស្ស បុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.២៩៤) ឯវំ អាគតា ឧច្ចាកុលប្បសុតា ជាតិកុលបុត្តា នាម. ‘‘យេ តេ កុលបុត្តា សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតា’’តិ (ម. និ. ៣.៧៨) ឯវំ អាគតា បន យត្ថ កត្ថចិ កុលេ បសុតាបិ អាចារសម្បន្នា អាចារកុលបុត្តា នាម. ឥធ បន ទ្វីហិបិ ការណេហិ កុលបុត្តាយេវ.

សទ្ធាតិ សទ្ធាយ. អគារស្មាតិ អគារតោ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ ភិក្ខុភាវញ្ច. បព្ពជ្ជាបិ ហិ នត្ថេត្ថ អគារិយន្តិ អនគារិយា, អគារស្ស ហិតំ កសិគោរក្ខាទិកម្មមេត្ថ នត្ថីតិ អត្ថោ. ភិក្ខុបិ នត្ថេតស្ស អគារន្តិ អនគារោ, អនគារស្ស ភាវោ អនគារិយំ. បព្ពជិតាតិ ឧបគតា, ឯវំ សព្ពថាបិ អនគារិយសង្ខាតំ បព្ពជ្ជំ ភិក្ខុភាវំ វា ឧបគតាតិ វុត្តំ ហោតិ. បុព្ពង្គមោតិ បុរតោ គាមី នាយកោ. ពហុការោតិ ហិតកិរិយាយ ពហូបការោ. ភវំ តេសំ គោតមោ សមាទបេតាតិ តេ កុលបុត្តេ ភវំ គោតមោ អធិសីលាទីនិ គាហេតា សិក្ខាបេតា. សា ជនតាតិ សោ ជនសមូហោ. ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សនានុគតិំ បដិបជ្ជតិ, យន្ទិដ្ឋិកោ ភវំ គោតមោ យំខន្តិកោ យំរុចិកោ, តេបិ តន្ទិដ្ឋិកា ហោន្តិ តំខន្តិកា តំរុចិកាតិ អត្ថោ.

កស្មា បនាយំ ឯវមាហាតិ? ឯស កិរ បុព្ពេ អនេកេ កុលបុត្តេ អគារមជ្ឈេ វសន្តេ ទេវបុត្តេ វិយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ បរិចារិយមានេ អន្តោ ច ពហិ ច សុសំវិហិតារក្ខេ ទិស្វា, តេ អបរេន សមយេន ភគវតោ មធុររសំ ធម្មទេសនំ សុត្វា សទ្ធាយ ឃរា និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា ឃាសច្ឆាទនបរមតាយ សន្តុដ្ឋេ អារញ្ញកេសុ សេនាសនេសុ កេនចិ អរក្ខិយមានេបិ អនុស្សង្កិតាបរិសង្កិតេ ហដ្ឋបហដ្ឋេ ឧទគ្គុទគ្គេ អទ្ទស, ទិស្វា ច ឥមេសំ កុលបុត្តានំ ‘‘អយំ ផាសុវិហារោ កំ និស្សាយ ឧប្បន្នោ’’តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘សមណំ គោតម’’ន្តិ ភគវតិ បសាទំ អលត្ថ. សោ តំ បសាទំ និវេទេតុំ ភគវតោ សន្តិកំ អាគតោ, តស្មា ឯវមាហ.

អថស្ស ភគវា តំ វចនំ សម្បដិច្ឆន្តោ អព្ភនុមោទន្តោ ច ឯវមេតំ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. វចនសម្បដិច្ឆនានុមោទនត្ថោយេវ ហិ ឯត្ថ អយំ ឯវន្តិ និបាតោ. មមំ ឧទ្ទិស្សាតិ មំ ឧទ្ទិស្ស. សទ្ធាតិ សទ្ធាយេវ. ន ឥណដ្ឋា ន ភយដ្ដាតិអាទីនិ សន្ធាយាហ. ឦទិសានំយេវ ហិ ភគវា បុព្ពង្គមោ, ន ឥតរេសំ. ទុរភិសម្ភវានិ ហីតិ សម្ភវិតុំ ទុក្ខានិ ទុស្សហានិ, ន សក្កា អប្បេសក្ខេហិ អជ្ឈោគាហិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ អរញ្ញានិ ច វនបត្ថានិ ច. តត្ថ កិញ្ចាបិ អភិធម្មេ និប្បរិយាយេន, ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខិលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ, តថាបិ យន្តំ ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ អារញ្ញិកង្គនិប្ផាទកំ សេនាសនំ វុត្តំ, តទេវ អធិប្បេតន្តិ វេទិតព្ពំ.

វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ, យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចនំ, វនបត្ថន្តិ វនសណ្ឌានមេតំ សេនាសនានំ, វនបត្ថន្តិ ភិំសនកានមេតំ, វនបត្ថន្តិ សលោមហំសានមេតំ, វនបត្ថន្តិ បរិយន្តានមេតំ, វនបត្ថន្តិ ន មនុស្សូបចារានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិ. ឯត្ថ ច បរិយន្តានន្តិ ឥមមេកំ បរិយាយំ ឋបេត្វា សេសបរិយាយេហិ វនបត្ថានិ វេទិតព្ពានី. បន្តានីតិ បរិយន្តានិ អតិទូរានិ. ទុក្ករំ បវិវេកន្តិ កាយវិវេកំ ទុក្ករំ. ទុរភិរមន្តិ អភិរមិតុំ ន សុខំ. ឯកត្តេតិ ឯកីភាវេ. កិំ ទស្សេតិ? កាយវិវេកេ កតេបិ តត្ថ ចិត្តំ អភិរមាបេតុំ ទុក្ករំ. ទ្វយំទ្វយារាមោ ហិ អយំ លោកោតិ. ហរន្តិ មញ្ញេតិ ហរន្តិ វិយ ឃសន្តិ វិយ. មនោតិ មនំ. សមាធិំ អលភមានស្សាតិ ឧបចារសមាធិំ វា អប្បនាសមាធិំ វា អលភន្តស្ស. កិំ ទស្សេតិ? ឦទិសស្ស ភិក្ខុនោ តិណបណ្ណមិគាទិសទ្ទេហិ វិវិធេហិ ច ភិំសនកេហិ វនានិ ចិត្តំ វិក្ខិបន្តិ មញ្ញេតិ, សព្ពំ ព្រាហ្មណោ សទ្ធាបព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ អរញ្ញវាសេ (វិភ. ៥២៩) វិម្ហិតោ អាហ.

កាយកម្មន្តវារកថា

៣៥. អថស្ស ភគវា បុរិមនយេនេវ ‘‘ឯវមេតំ ព្រាហ្មណា’’តិអាទីហិ តំ តំ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អព្ភនុមោទិត្វា ច យស្មា សោឡសសុ ឋានេសុ អារម្មណបរិគ្គហរហិតានំយេវ តាទិសានិ សេនាសនានិ ទុរភិសម្ភវានិ, ន តេសុ អារម្មណបរិគ្គាហយុត្តានំ, អត្តនា ច ពោធិសត្តោ សមានោ តាទិសោ អហោសិ, តស្មា អត្តនោ តាទិសានំ សេនាសនានំ ទុរភិសម្ភវតំ ទស្សេតុំ, មយ្ហម្បិ ខោតិអាទិមាហ.

តត្ថ បុព្ពេវ សម្ពោធាតិ សម្ពោធតោ បុព្ពេវ, អរិយមគ្គប្បត្តិតោ អបរភាគេយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនភិសម្ពុទ្ធស្សាតិ អប្បដិវិទ្ធចតុសច្ចស្ស. ពោធិសត្តស្សេវ សតោតិ ពុជ្ឈនកសត្តស្សេវ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគន្តុំ អរហសត្តស្សេវ សតោ, ពោធិយា វា សត្តស្សេវ លគ្គស្សេវ សតោ. ទីបង្ករស្ស ហិ ភគវតោ បាទមូលេ អដ្ឋធម្មសមោធានេន អភិនីហារសមិទ្ធិតោ បភុតិ តថាគតោ ពោធិយា សត្តោ លគ្គោ ‘‘បត្តព្ពា មយា ឯសា’’តិ តទធិគមាយ បរក្កមំ អមុញ្ចន្តោយេវ អាគតោ, តស្មា ពោធិសត្តោតិ វុច្ចតិ. តស្ស មយ្ហន្តិ តស្ស ឯវំ ពោធិសត្តស្សេវ សតោ មយ្ហំ. យេ ខោ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វាតិ យេ កេចិ បព្ពជ្ជូបគតា វា ភោវាទិនោ វា.

អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តាតិ អបរិសុទ្ធេន បាណាតិបាតាទិនា កាយកម្មន្តេន សមន្នាគតា. អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តសន្ទោសហេតូតិ អបរិសុទ្ធស្ស កាយកម្មន្តសង្ខាតស្ស អត្តនោ ទោសស្ស ហេតុ, អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តការណាតិ វុត្តំ ហោតិ. ហវេតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. អកុសលន្តិ សាវជ្ជំ អក្ខេមញ្ច. ភយភេរវន្តិ ភយញ្ច ភេរវញ្ច. ចិត្តុត្រាសស្ស ច ភយានការម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនំ. តត្រ ភយំ សាវជ្ជដ្ឋេន អកុសលំ, ភេរវំ អក្ខេមដ្ឋេនាតិ វេទិតព្ពំ. អវ្ហាយន្តីតិ បក្កោសន្តិ. កថំ? តេ ហិ បាណាតិបាតាទីនិ កត្វា ‘‘មយំ អយុត្តមកម្ហា, សចេ នោ តេ ជានេយ្យុំ, យេសំ អបរជ្ឈិម្ហា, ឥទានិ អនុពន្ធិត្វា អនយព្យសនំ អាបាទេយ្យុ’’ន្តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តរេ វា គុម្ពន្តរេ វា និសីទន្តិ. តេ ‘‘អប្បមត្តកម្បិ តិណសទ្ទំ វា បណ្ណសទ្ទំ វា សុត្វា, ឥទានិម្ហា នដ្ឋា’’តិ តសន្តិ វិត្តសន្តិ, អាគន្ត្វា បរេហិ បរិវារិតា វិយ ពទ្ធា វធិតា វិយ ច ហោន្តិ. ឯវំ តំ ភយភេរវំ អត្តនិ សមារោបនដ្ឋេន អវ្ហាយន្តិ បក្កោសន្តិ.

ន ខោ បនាហំ…បេ… បដិសេវាមីតិ អហំ ខោ បន អបរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោ ហុត្វា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ ន បដិសេវាមិ. យេ ហិ វោតិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ. អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច. បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តាតិ ឦទិសា ហុត្វា. តេសមហំ អញ្ញតរោតិ តេសំ អហម្បិ ឯកោ អញ្ញតរោ. ពោធិសត្តោ ហិ គហដ្ឋោបិ បព្ពជិតោបិ បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តោវ ហោតិ. ភិយ្យោតិ អតិរេកត្ថេ និបាតោ. បល្លោមន្តិ បន្នលោមតំ, ខេមំ សោត្ថិភាវន្តិ អត្ថោ. អាបាទិន្តិ អាបជ្ជិំ, អតិរេកំ សោត្ថិភាវំ អតិរេកេន វា សោត្ថិភាវមាបជ្ជិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អរញ្ញេ វិហារាយាតិ អរញ្ញេ វិហារត្ថាយ.

កាយកម្មន្តវារកថា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មន្តវារាទិវណ្ណនា

៣៦. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. អយំ បន វិសេសោ, វចីកម្មន្តវារេ តាវ អបរិសុទ្ធវចីកម្មន្តាតិ អបរិសុទ្ធេន មុសាវាទាទិនា វចីកម្មន្តេន សមន្នាគតា. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ មុសាវាទេន បរស្ស អត្ថំ ភញ្ជិត្វា, បិសុណវាចាយ មិត្តភេទំ កត្វា ផរុសវាចាយ បរេសំ បរិសមជ្ឈេ មម្មានិ តុទិត្វា និរត្ថកវាចាយ បរសត្តានំ កម្មន្តេ នាសេត្វា ‘‘មយំ អយុត្តមកម្ហា, សចេ នោ តេ ជានេយ្យុំ, យេសំ អបរជ្ឈិម្ហា, ឥទានិ អនុពន្ធិត្វា អនយព្យសនំ បាបេយ្យុ’’ន្តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តរេ វា គុម្ពន្តរេ វា និសីទន្តិ. តេ ‘‘អប្បមត្តកម្បិ តិណសទ្ទំ វា បណ្ណសទ្ទំ វា សុត្វា ឥទានិម្ហា នដ្ឋា’’តិ តសន្តិ វិត្តសន្តិ អាគន្ត្វា បរេហិ បរិវារិតា វិយ ពទ្ធា វធិតា វិយ ច ហោន្តិ. ឯវំ តំ ភយភេរវំ អត្តនិ សមារោបនដ្ឋេន អវ្ហាយន្តិ, បក្កោសន្តិ.

មនោកម្មន្តវារេ អបរិសុទ្ធមនោកម្មន្តាតិ អបរិសុទ្ធេន អភិជ្ឈាទិនា មនោកម្មន្តេន សមន្នាគតា. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ បរេសំ រក្ខិតគោបិតេសុ ភណ្ឌេសុ អភិជ្ឈាវិសមលោភំ ឧប្បាទេត្វា បរស្ស កុជ្ឈិត្វា បរសត្តេ មិច្ឆាទស្សនំ គាហាបេត្វា មយំ អយុត្តមកម្ហា…បេ… អត្តនិ សមារោបនដ្ឋេន អវ្ហាយន្តិ បក្កោសន្តិ.

អាជីវវារេ អបរិសុទ្ធាជីវាតិ អបរិសុទ្ធេន វេជ្ជកម្មទូតកម្មវឌ្ឍិបយោគាទិនា ឯកវីសតិអនេសនភេទេន អាជីវេន សមន្នាគតា. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ ឯវំ ជីវិកំ កប្បេត្វា សុណន្តិ – ‘‘សាសនសោធកា កិរ តេបិដកា ភិក្ខូ សាសនំ សោធេតុំ និក្ខន្តា, អជ្ជ វា ស្វេ វា ឥធាគមិស្សន្តី’’តិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តរេ វា…បេ… តសន្តិ វិត្តសន្តិ. តេ ហិ អាគន្ត្វា បរិវារេត្វា គហិតា វិយ ឱទាតវត្ថនិវាសិតា វិយ ច ហោន្តីតិ. សេសំ តាទិសមេវ.

៣៧. ឥតោ បរំ អភិជ្ឈាលូតិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អភិជ្ឈាព្យាបាទា មនោកម្មន្តេន សង្គហិតា តថាបិ នីវរណវសេន បុន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ អភិជ្ឈាលូតិ បរភណ្ឌាទិអភិជ្ឈាយនសីលា. កាមេសុ តិព្ពសារាគាតិ វត្ថុកាមេសុ ពហលកិលេសរាគា, តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ អវវត្ថិតារម្មណា ហោន្តិ, តេសំ អវវត្ថិតារម្មណានំ អរញ្ញេ វិហរន្តានំ ទិវា ទិដ្ឋំ រត្តិំ ភយភេរវំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ – ‘‘តេ អាកុលចិត្តា អប្បមត្តកេនបិ តសន្តិ វិត្តសន្តិ, រជ្ជុំ វា លតំ វា ទិស្វា សប្បសញ្ញិនោ ហោន្តិ, ខាណុំ ទិស្វា យក្ខសញ្ញិនោ, ថលំ វា បព្ពតំ វា ទិស្វា ហត្ថិសញ្ញិនោ សប្បាទីហិ អនយព្យសនំ អាបាទិតា វិយ ហោន្តី’’តិ. សេសំ តាទិសមេវ.

៣៨. ព្យាបន្នចិត្តាតិ បកតិភាវវិជហនេន វិបន្នចិត្តា. កិលេសានុគតញ្ហិ ចិត្តំ បកតិភាវំ វិជហតិ, បុរាណភត្តព្យញ្ជនំ វិយ បូតិកំ ហោតិ. បទុដ្ឋមនសង្កប្បាតិ បទុដ្ឋចិត្តសង្កប្បា, អភទ្រកេន បរេសំ អនត្ថជនកេន ចិត្តសង្កប្បេន សមន្នាគតាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? ភយភេរវាវ្ហាយនំ ឥតោ បភុតិ អភិជ្ឈាលុវារេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យត្ថ បន វិសេសោ ភវិស្សតិ, តត្ថ វក្ខាម. ន ខោ បនាហំ ព្យាបន្នចិត្តោតិ ឯត្ថ បន មេត្តចិត្តោ អហំ ហិតចិត្តោតិ ទស្សេតិ, ឦទិសា ហិ ពោធិសត្តា ហោន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ វុត្តទោសបដិបក្ខវសេន ពោធិសត្តស្ស គុណា វណ្ណេតព្ពា.

៣៩. ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតាតិ ចិត្តគេលញ្ញភូតេន ថិនេន សេសនាមកាយគេលញ្ញភូតេន មិទ្ធេន ច បរិយុដ្ឋិតា, អភិភូតា គហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ និទ្ទាពហុលា ហោន្តិ.

៤០. ឧទ្ធតាតិ ឧទ្ធច្ចបកតិកា វិប្ផន្ទមានចិត្តា, ឧទ្ធច្ចេន ហិ ឯការម្មណេ ចិត្តំ វិប្ផន្ទតិ ធជយដ្ឋិយំ វាតេន បដាកា វិយ. អវូបសន្តចិត្តាតិ អនិព្ពុតចិត្តា, ឥធ កុក្កុច្ចំ គហេតុំ វដ្ដតិ.

៤១. កង្ខី វិចិកិច្ឆីតិ ឯត្ថ ឯកមេវិទំ បញ្ចមំ នីវរណំ. កិំ នុ ខោ ឥទន្តិ អារម្មណំ កង្ខនតោ កង្ខា, ឥទមេវិទន្តិ និច្ឆេតុំ អសមត្ថភាវតោ វិចិកិច្ឆាតិ វុច្ចតិ, តេន សមន្នាគតា សមណព្រាហ្មណា ‘‘កង្ខី វិចិកិច្ឆី’’តិ វុត្តា.

៤២. អត្តុក្កំសនកា បរវម្ភីតិ យេ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ ឧក្ខិបន្តិ, ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តិ, បរញ្ច វម្ភេន្តិ គរហន្តិ និន្ទន្តិ, នីចេ ឋានេ ឋបេន្តិ, តេសមេតំ អធិវចនំ. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ បរេហិ ‘‘អសុកោ ច កិរ អសុកោ ច អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ, អម្ហេ គរហន្តិ, ទាសេ វិយ ករោន្តិ, គណ្ហថ នេ’’តិ អនុពទ្ធា បលាយិត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា គច្ឆន្តរេ វា គុម្ពន្តរេ វាតិ កាយកម្មន្តសទិសំ វិត្ថារេតព្ពំ.

៤៣. ឆម្ភីតិ កាយថម្ភនលោមហំសនករេន ថម្ភេន សមន្នាគតា. ភីរុកជាតិកាតិ ភីរុកបកតិកា, គាមទារកា វិយ ភយពហុលា អសូរា កាតរាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៤. លាភសក្ការសិលោកន្តិ ឯត្ថ លព្ភតីតិ លាភោ, ចតុន្នំ បច្ចយានមេតំ អធិវចនំ. សក្ការោតិ សុន្ទរការោ, បច្ចយា ឯវ ហិ បណីតបណីតា សុន្ទរសុន្ទរា ច អភិសង្ខរិត្វា កតា សក្ការាតិ វុច្ចន្តិ. យា ច បរេហិ អត្តនោ គារវកិរិយា បុប្ផាទីហិ វា បូជា. សិលោកោតិ វណ្ណភណនំ ឯតំ, លាភញ្ច សក្ការញ្ច សិលោកញ្ច លាភសក្ការសិលោកំ. និកាមយមានាតិ បត្ថយមានា. ភយភេរវាវ្ហាយនំ អភិជ្ឈាលុវារសទិសមេវ. តទត្ថទីបកំ បនេត្ថ បិយគាមិកវត្ថុំ កថេន្តិ –

ឯកោ កិរ បិយគាមិកោ នាម ភិក្ខុ សមាទិន្នធុតង្គានំ ភិក្ខូនំ លាភំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ ធុតង្គំ សមាទិយិត្វា លាភំ ឧប្បាទេមី’’តិ ចិន្តេត្វា សោសានិកង្គំ សមាទាយ សុសានេ វសតិ. អថេកទិវសំ ឯកោ កម្មមុត្តោ ជរគ្គវោ ទិវា គោចរេ ចរិត្វា រត្តិំ តស្មិំ សុសានេ បុប្ផគុម្ពេ សីសំ កត្វា រោមន្ថយមានោ អដ្ឋាសិ. បិយគាមិកោ រត្តិំ ចង្កមនា និក្ខន្តោ តស្ស ហនុសទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘អទ្ធា មំ លាភគិទ្ធោ ឯស សុសានេ វសតីតិ ញត្វា ទេវរាជា វិហេឋេតុំ អាគតោ’’តិ, សោ ជរគ្គវស្ស បុរតោ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘សប្បុរិស ទេវរាជ អជ្ជ មេ ឯករត្តិំ ខម, ស្វេ បដ្ឋាយ ន ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ នមស្សមានោ សព្ពរត្តិំ យាចន្តោ អដ្ឋាសិ. តតោ សូរិយេ ឧដ្ឋិតេ តំ ទិស្វា កត្តរយដ្ឋិយា បហរិត្វា បលាបេសិ ‘‘សព្ពរត្តិំ មំ ភិំសាបេសី’’តិ.

៤៥. កុសីតាតិ កោសជ្ជានុគតា. ហីនវីរិយាតិ ហីនា វីរិយេន វិរហិតា វិយុត្តា, និព្ពីរិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កុសីតា កាយិកវីរិយារម្ភវិរហិតា ហោន្តិ, ហីនវីរិយា ចេតសិកវីរិយារម្ភវិរហិតា. តេ អារម្មណវវត្ថានមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តេសំ អវវត្ថិតារម្មណានន្តិ សព្ពំ បុព្ពសទិសមេវ.

៤៦. មុដ្ឋស្សតីតិ នដ្ឋស្សតី. អសម្បជានាតិ បញ្ញារហិតា, ឥមស្ស ច បដិបក្ខេ ‘‘ឧបដ្ឋិតស្សតីហមស្មី’’តិ វចនតោ សតិភាជនិយមេវេតំ. បញ្ញា បនេត្ថ សតិទុព្ពល្យទីបនត្ថំ វុត្តា. ទុវិធា ហិ សតិ បញ្ញាសម្បយុត្តា បញ្ញាវិប្បយុត្តា ច. តត្ថ បញ្ញាសម្បយុត្តា ពលវតី, វិប្បយុត្តា ទុព្ពលា, តស្មា យទាបិ តេសំ សតិ ហោតិ, តទាបិ អសម្បជានន្តា មុដ្ឋស្សតីយេវ តេ, ទុព្ពលាយ សតិយា សតិកិច្ចាភាវតោតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតុំ ‘‘អសម្បជានា’’តិ វុត្តំ. តេ ឯវំ មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា អារម្មណវវត្ថានមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តីតិ សព្ពំ បុព្ពសទិសមេវ.

៤៧. អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវិរហិតា. វិព្ភន្តចិត្តាតិ ឧព្ភន្តចិត្តា. សមាធិវិរហេន លទ្ធោកាសេន ឧទ្ធច្ចេន តេសំ សមាធិវិរហានំ ចិត្តំ នានារម្មណេសុ បរិព្ភមតិ, វនមក្កដោ វិយ វនសាខាសុ ឧទ្ធច្ចេន ឯការម្មណេ វិប្ផន្ទតិ. បុព្ពេ វុត្តនយេនេន តេ ឯវំ អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា អារម្មណវវត្ថានមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តីតិ សព្ពំ បុព្ពសទិសមេវ.

៤៨. ទុប្បញ្ញាតិ និប្បញ្ញានមេតំ អធិវចនំ. បញ្ញា បន ទុដ្ឋា នាម នត្ថិ. ឯឡមូគាតិ ឯលមុខា, ខ-ការស្ស គ-ការោ កតោ. លាលមុខាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុប្បញ្ញានញ្ហិ កថេន្តានំ លាលា មុខតោ គលតិ, លាលា ច ឯលាតិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘បស្សេលមូគំ ឧរគំ ទុជ្ជិវ្ហ’’ន្តិ. តស្មា តេ ‘‘ឯឡមូគា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឯលមុខា’’តិបិ បាឋោ. ‘‘ឯលមុគា’’តិ កេចិ បឋន្តិ, អបរេ ‘‘ឯលមុកា’’តិបិ, សព្ពត្ថ ‘‘ឯលមុខា’’តិ អត្ថោ. តេ កថំ ភយភេរវំ អវ្ហាយន្តិ? តេ ទុប្បញ្ញា ឯឡមូគា អារម្មណវវត្ថានមត្តម្បិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តេសំ អវវត្ថិតារម្មណានំ អរញ្ញេ វិហរន្តានំ ទិវា ទិដ្ឋំ រត្តិំ ភយភេរវំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ ‘‘តេ អាកុលចិត្តា អប្បមត្តកេនបិ តសន្តិ វិត្តសន្តិ, រជ្ជុំ វា លតំ វា ទិស្វា សប្បសញ្ញិនោ ហោន្តិ, ខាណុំ ទិស្វា យក្ខសញ្ញិនោ, ថលំ វា បព្ពតំ វា ទិស្វា ហត្ថិសញ្ញិនោ សប្បាទីហិ អនយវ្យសនំ អាបាទិតា វិយ ហោន្តី’’តិ. ឯវំ តំ ភយភេរវំ អត្តនិ សមារោបនដ្ឋេន អវ្ហាយន្តិ បក្កោសន្តិ. បញ្ញាសម្បន្នោហមស្មីតិ ឯត្ថ បញ្ញាសម្បន្នោតិ បញ្ញាយ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, នោ ច ខោ វិបស្សនាបញ្ញាយ, ន មគ្គបញ្ញាយ, អបិច ខោ បន ឥមេសុ សោឡសសុ ឋានេសុ អារម្មណវវត្ថានបញ្ញាយាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តនយមេវាតិ.

វចីកម្មន្តវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោឡសដ្ឋានារម្មណបរិគ្គហោ និដ្ឋិតោ.

ភយភេរវសេនាសនាទិវណ្ណនា

៤៩. តស្ស មយ្ហន្តិ កោ អនុសន្ធិ? ពោធិសត្តោ កិរ ឥមានិ សោឡសារម្មណានិ បរិគ្គណ្ហន្តោ ច ភយភេរវំ អទិស្វា ភយភេរវំ នាម ឯវរូបាសុ រត្តីសុ ឯវរូបេ សេនាសនេ ច បញ្ញាយតិ, ហន្ទ នំ តត្ថាបិ គវេសិស្សាមីតិ ភយភេរវគវេសនមកាសិ, ឯតមត្ថំ ភគវា ឥទានិ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេន្តោ តស្ស មយ្ហន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ យា តាតិ ឧភយមេតំ រត្តីនំយេវ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវចនំ. អភិញ្ញាតាតិ ឯត្ថ អភីតិ លក្ខណត្ថេ ឧបសគ្គោ. តស្មា អភិញ្ញាតាតិ ចន្ទបារិបូរិយា ចន្ទបរិក្ខយេនាតិ ឯវមាទីហិ លក្ខណេហិ ញាតាតិ វេទិតព្ពា. អភិលក្ខិតាតិ ឯត្ថ ឧបសគ្គមត្តមេវ, តស្មា អភិលក្ខិតាតិ លក្ខណីយា ឥច្ចេវ អត្ថោ, ឧបោសថសមាទានធម្មស្សវនបូជាសក្ការាទិករណត្ថំ លក្ខេតព្ពា សល្លក្ខេតព្ពា ឧបលក្ខេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ចាតុទ្ទសីតិ បក្ខស្ស បឋមទិវសតោ បភុតិ ចតុទ្ទសន្នំ បូរណី ឯកា រត្តិ. ឯវំ បញ្ចទសី អដ្ឋមី ច. បក្ខស្សាតិ សុក្កបក្ខស្ស កណ្ហបក្ខស្ស ច. ឯតា តិស្សោ តិស្សោ កត្វា ឆ រត្តិយោ, តស្មា សព្ពត្ថ បក្ខវចនំ យោជេតព្ពំ ‘‘បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសី បក្ខស្ស បញ្ចទសី បក្ខស្ស អដ្ឋមី’’តិ. អថ បញ្ចមី កស្មា ន គហិតាតិ? អសព្ពកាលិកត្តា. ពុទ្ធេ កិរ ភគវតិ អនុប្បន្នេបិ ឧប្បជ្ជិត្វា អបរិនិព្ពុតេបិ បញ្ចមី អនភិលក្ខិតាយេវ, បរិនិព្ពុតេ បន ធម្មសង្គាហកត្ថេរា ចិន្តេសុំ ‘‘ធម្មស្សវនំ ចិរេន ហោតី’’តិ. តតោ សម្មន្និត្វា បញ្ចមីតិ ធម្មស្សវនទិវសំ ឋបេសុំ, តតោ បភុតិ សា អភិលក្ខិតា ជាតា, ឯវំ អសព្ពកាលិកត្តា ឯត្ថ ន គហិតាតិ.

តថារូបាសូតិ តថាវិធាសុ. អារាមចេតិយានីតិ បុប្ផារាមផលារាមាទយោ អារាមា ឯវ អារាមចេតិយានិ. ចិត្តីកតដ្ឋេន ហិ ចេតិយានីតិ វុច្ចន្តិ, បូជនីយដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. វនចេតិយានីតិ ពលិហរណវនសណ្ឌសុភគវនទេវសាលវនាទីនិ វនានិយេវ វនចេតិយានិ. រុក្ខចេតិយានីតិ គាមនិគមាទិទ្វារេសុ បូជនីយរុក្ខាយេវ រុក្ខចេតិយានិ. លោកិយា ហិ ទិព្ពាធិវត្ថាតិ វា មញ្ញមានា តេសុយេវ វា ទិព្ពសញ្ញិនោ ហុត្វា អារាមវនរុក្ខេ ចិត្តីករោន្តិ, បូជេន្តិ, តេន តេ សព្ពេបិ ចេតិយានីតិ វុច្ចន្តិ. ភិំសនកានីតិ ភយជនកានិ, បស្សតោបិ សុណតោបិ ភយំ ជនេន្តិ. សលោមហំសានីតិ សហេវ លោមហំសេន វត្តន្តិ, បវិសមានស្សេវ លោមហំសជននតោ. អប្បេវ នាម បស្សេយ្យន្តិ អបិ នាម តំ ភយភេរវំ បស្សេយ្យមេវ. អបរេន សមយេនាតិ, ‘‘ឯតទហោសិ យំនូនាហ’’ន្តិ ឯវំ ចិន្តិតកាលតោ បដ្ឋាយ អញ្ញេន កាលេន.

តត្ថ ច មេ ព្រាហ្មណ វិហរតោតិ តថារូបេសុ សេនាសនេសុ យំ យំ មនុស្សានំ អាយាចនឧបហារករណារហំ យក្ខដ្ឋានំ បុប្ផធូបមំសរុហិរវសាមេទបិហកបប្ផាសសុរាមេរយាទីហិ ឱកិណ្ណកិលិន្នធរណិតលំ ឯកនិបាតំ វិយ យក្ខរក្ខសបិសាចានំ, យំ ទិវាបិ បស្សន្តានំ ហទយំ មញ្ញេ ផលតិ, តំ ឋានំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្ថ ច មេ, ព្រាហ្មណ, វិហរតោ’’តិ. មគោ វា អាគច្ឆតីតិ សិង្គានិ វា ខុរានិ វា កោដ្ដេន្តោ គោកណ្ណខគ្គទីបិវរាហាទិភេទោ មគោ វា អាគច្ឆតិ, សព្ពចតុប្បទានញ្ហិ ឥធ មគោតិ នាមំ. កត្ថចិ បន កាឡសិង្គាលោបិ វុច្ចតិ. យថាហ –

‘‘ឧសភស្សេវ តេ ខន្ធោ, សីហស្សេវ វិជម្ភិតំ;

មគរាជ នមោ ត្យត្ថុ, អបិ កិញ្ចិ លភាមសេ’’តិ. (ជា. ១.៣.១៣៣);

មោរោ វា កដ្ឋំ បាតេតីតិ មោរោ វា សុក្ខកដ្ឋំ រុក្ខតោ ចាលេត្វា បាតេតិ. មោរគ្គហណេន ច ឥធ សព្ពបក្ខិគ្គហណំ អធិប្បេតំ, តេន យោ កោចិ បក្ខីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា មោរោ វាតិ វា សទ្ទេន អញ្ញោ វា កោចិ បក្ខីតិ. ឯស នយោ បុរិមេ មគគ្គហណេបិ. វាតោ វា បណ្ណកសដំ ឯរេតីតិ វាតោ វា បណ្ណកចវរំ ឃដ្ដេតិ. ឯតំ នូន តំ ភយភេរវំ អាគច្ឆតីតិ យមេតំ អាគច្ឆតិ, តំ ភយភេរវំ នូនាតិ. ឥតោ បភុតិ ច អារម្មណមេវ ភយភេរវន្តិ វេទិតព្ពំ. បរិត្តស្ស ច អធិមត្តស្ស ច ភយស្ស អារម្មណត្តា សុខារម្មណំ រូបំ សុខមិវ. កិំ នុ ខោ អហំ អញ្ញទត្ថុ ភយបដិកង្ខី វិហរាមីតិ អហំ ខោ កិំ ការណំ ឯកំសេនេវ ភយំ អាកង្ខមានោ ឥច្ឆមានោ ហុត្វា វិហរាមិ.

យថាភូតំ យថាភូតស្សាតិ យេន យេន ឥរិយាបថេន ភូតស្ស ភវិតស្ស សតោ វត្តមានស្ស សមង្គីភូតស្ស វា. មេតិ មម សន្តិកេ. តថាភូតំ តថាភូតោ វាតិ តេន តេនេវ ឥរិយាបថេន ភូតោ ភវិតោ សន្តោ វត្តមានោ សមង្គីភូតោ វាតិ អត្ថោ. សោ ខោ អហំ…បេ… បដិវិនេមីតិ ពោធិសត្តស្ស កិរ ចង្កមន្តស្ស តស្មិំ មគសិង្គខុរសទ្ទាទិភេទេ ភយភេរវារម្មណេ អាគតេ នេវ មហាសត្តោ តិដ្ឋតិ, ន និសីទតិ ន សយតិ, អថ ខោ ចង្កមន្តោវ បរិវីមំសន្តោ បរិវិចិនន្តោ ភយភេរវំ ន បស្សតិ, មគសិង្គខុរសទ្ទាទិមត្តមេវ ចេតំ ហោតិ, សោ តំ ញត្វា ឥទំ នាមេតំ, ន ភយភេរវន្តិ តតោ តិដ្ឋតិ វា និសីទតិ វា សយតិ វា. ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ខោ អហ’’ន្តិអាទិមាហ. ឯស នយោ សព្ពបេយ្យាលេសុ. ឥតោ បរញ្ច ឥរិយាបថបដិបាដិយា អវត្វា អាសន្នបដិបាដិយា ឥរិយាបថា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា, ចង្កមន្តស្ស ហិ ភយភេរវេ អាគតេ ន ឋិតោ ន និសិន្នោ ន និបន្នោ ឋិតស្សាបិ អាគតេ ន ចង្កមីតិ ឯវំ តស្ស អាសន្នបដិបាដិយា វុត្តាតិ.

ភយភេរវសេនាសនាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អសម្មោហវិហារវណ្ណនា

៥០. ឯវំ ភិំសនកេសុបិ ឋានេសុ អត្តនោ ភយភេរវាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឈាយីនំ សម្មោហដ្ឋានេសុ អត្តនោ អសម្មោហវិហារំ ទស្សេតុំ សន្តិ ខោ បន, ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ.

តត្ថ សន្តីតិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ. រត្តិំយេវ សមានន្តិ រត្តិំយេវ សន្តំ, ទិវាតិ សញ្ជានន្តីតិ ‘‘ទិវសោ អយ’’ន្តិ សញ្ជានន្តិ. ទិវាយេវ សមានន្តិ ទិវសំយេវ សន្តំ. រត្តីតិ សញ្ជានន្តីតិ ‘‘រត្តិ អយ’’ន្តិ សញ្ជានន្តិ. កស្មា បនេតេ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តីតិ. វុដ្ឋានកោសល្លាភាវតោ វា សកុណរុតតោ វា. កថំ? ឥធេកច្ចោ ឱទាតកសិណលាភី ទិវា បរិកម្មំ កត្វា ទិវា សមាបន្នោ ទិវាយេវ វុដ្ឋហាមីតិ មនសិការំ ឧប្បាទេតិ, នោ ច ខោ អទ្ធានបរិច្ឆេទេ កុសលោ ហោតិ. សោ ទិវសំ អតិក្កមិត្វា រត្តិភាគេ វុដ្ឋាតិ. ឱទាតកសិណផរណវសេន ចស្ស វិសទំ ហោតិ វិភូតំ សុវិភូតំ. សោ, ទិវា វុដ្ឋហាមីតិ ឧប្បាទិតមនសិការតាយ ឱទាតកសិណផរណវិសទវិភូតតាយ ច រត្តិំយេវ សមានំ ទិវាតិ សញ្ជានាតិ. ឥធ បនេកច្ចោ នីលកសិណលាភី រត្តិំ បរិកម្មំ កត្វា រត្តិំ សមាបន្នោ រត្តិំយេវ វុដ្ឋហាមីតិ មនសិការំ ឧប្បាទេតិ, នោ ច ខោ អទ្ធានបរិច្ឆេទេ កុសលោ ហោតិ. សោ រត្តិំ អតិក្កមិត្វា ទិវសភាគេ វុដ្ឋាតិ. នីលកសិណផរណវសេន ចស្ស អវិសទំ ហោតិ អវិភូតំ. សោ រត្តិំ វុដ្ឋហាមីតិ ឧប្បាទិតមនសិការតាយ នីលកសិណផរណាវិសទាវិភូតតាយ ច ទិវាយេវ សមានំ រត្តីតិ សញ្ជានាតិ. ឯវំ តាវ វុដ្ឋានកោសល្លាភាវតោ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តិ.

សកុណរុតតោ បន ឥធេកច្ចោ អន្តោសេនាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. អថ ទិវា រវនកសកុណា កាកាទយោ ចន្ទាលោកេន ទិវាតិ មញ្ញមានា រត្តិំ រវន្តិ, អញ្ញេហិ វា ការណេហិ. សោ តេសំ សទ្ទំ សុត្វា រត្តិំយេវ សមានំ ទិវាតិ សញ្ជានាតិ. ឥធ បនេកច្ចោ បព្ពតន្តរេ គម្ភីរាយ ឃនវនប្បដិច្ឆន្នាយ គិរិគុហាយ សត្តាហវទ្ទលិកាយ វត្តមានាយ អន្តរហិតសូរិយាលោកេ កាលេ និសិន្នោ ហោតិ. អថ រត្តិំ រវនកសកុណា ឧលូកាទយោ មជ្ឈន្ហិកសមយេបិ តត្ថ តត្ថ សមន្ធការេ និលីនា រត្តិសញ្ញាយ វា អញ្ញេហិ វា ការណេហិ រវន្តិ. សោ តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ទិវាយេវ សមានំ រត្តីតិ សញ្ជានាតិ. ឯវំ សកុណរុតតោ ឯវំសញ្ញិនោ ហោន្តីតិ. ឥទមហន្តិ ឥទំ អហំ ឯវំ សញ្ជាននំ. សម្មោហវិហារស្មិំ វទាមីតិ សម្មោហវិហារបរិយាបន្នំ អន្តោគធំ, សម្មោហវិហារានំ អញ្ញតរំ វទាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អហំ ខោ បន ព្រាហ្មណ…បេ… សញ្ជានាមីតិ បាកដោ ពោធិសត្តស្ស រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ សត្តាហវទ្ទលេបិ ចន្ទិមសូរិយេសុ អទិស្សមានេសុបិ ជានាតិយេវ ‘‘ឯត្តកំ បុរេភត្តកាលោ គតោ, ឯត្តកំ បច្ឆាភត្តកាលោ, ឯត្តកំ បឋមយាមោ, ឯត្តកំ មជ្ឈិមយាមោ, ឯត្តកំ បច្ឆិមយាមោ’’តិ, តស្មា ឯវមាហ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ យំ បូរិតបារមី ពោធិសត្តោ ឯវំ ជានាតិ. បទេសញាណេ ឋិតានំ សាវកានម្បិ ហិ រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ បាកដោ ហោតិ.

កល្យាណិយមហាវិហារេ កិរ គោទត្តត្ថេរោ ទ្វង្គុលកាលេ ភត្តំ គហេត្វា អង្គុលកាលេ ភុញ្ជតិ. សូរិយេ អទិស្សមានេបិ បាតោយេវ សេនាសនំ បវិសិត្វា តាយ វេលាយ និក្ខមតិ. ឯកទិវសំ អារាមិកា ‘‘ស្វេ ថេរស្ស និក្ខមនកាលេ បស្សាមា’’តិ ភត្តំ សម្បាទេត្វា កាលត្ថម្ភមូលេ និសីទិំសុ. ថេរោ ទ្វង្គុលកាលេយេវ និក្ខមតិ. តតោ បភុតិ កិរ សូរិយេ អទិស្សមានេបិ ថេរស្ស និក្ខមនសញ្ញាយ ឯវ ភេរិំ អាកោដេន្តិ.

អជគរវិហារេបិ កាឡទេវត្ថេរោ អន្តោវស្សេ យាមគណ្ឌិកំ បហរតិ, អាចិណ្ណមេតំ ថេរស្ស. ន ច យាមយន្តនាឡិកំ បយោជេតិ, អញ្ញេ ភិក្ខូ បយោជេន្តិ. អថ និក្ខន្តេ បឋមេ យាមេ ថេរេ មុគ្គរំ គហេត្វា ឋិតមត្តេយេវ ឯកំ ទ្វេ វារេ បហរន្តេយេវ វា យាមយន្តំ បតតិ, ឯវំ តីសុ យាមេសុ សមណធម្មំ កត្វា ថេរោ បាតោយេវ គាមំ បវិសិត្វា បិណ្ឌបាតំ អាទាយ វិហារំ អាគន្ត្វា ភោជនវេលាយ បត្តំ គហេត្វា ទិវា វិហារដ្ឋានំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. ភិក្ខូ កាលត្ថម្ភំ ទិស្វា ថេរស្ស អទិស្វា អាគមនត្ថាយ បេសេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ថេរំ ទិវា វិហារដ្ឋានា និក្ខមន្តមេវ វា អន្តរាមគ្គេ វា បស្សតិ. ឯវំ បទេសញាណេ ឋិតានំ សាវកានម្បិ រត្តិន្ទិវបរិច្ឆេទោ បាកដោ ហោតិ, កិមង្គំ បន ពោធិសត្តានន្តិ.

យំ ខោ តំ ព្រាហ្មណ…បេ… វទេយ្យាតិ ឯត្ថ បន ‘‘យំ ខោ តំ, ព្រាហ្មណ, អសម្មោហធម្មោ សត្តោ លោកេ ឧប្បន្នោ…បេ… សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ វចនំ វទមានោ កោចិ សម្មា វទេយ្យ, សម្មា វទមានោ សិយា, ន វិតថវាទី អស្ស. មមេវ តំ វចនំ វទមានោ សម្មា វទេយ្យ, សម្មា វទមានោ សិយា, ន វិតថវាទី អស្សាតិ ឯវំ បទសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អសម្មោហធម្មោតិ អសម្មោហសភាវោ. លោកេតិ មនុស្សលោកេ. ពហុជនហិតាយាតិ ពហុជនស្ស ហិតត្ថាយ, បញ្ញាសម្បត្តិយា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកហិតូបទេសកោតិ. ពហុជនសុខាយាតិ ពហុជនស្ស សុខត្ថាយ, ចាគសម្បត្តិយា ឧបករណសុខស្ស ទាយកោតិ. លោកានុកម្បាយាតិ លោកស្ស អនុកម្បត្ថាយ, មេត្តាករុណាសម្បត្តិយា មាតាបិតរោ វិយ លោកស្ស រក្ខិតា គោបយិតាតិ. អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានន្តិ ឥធ ទេវមនុស្សគ្គហណេន ច ភព្ពបុគ្គលវេនេយ្យសត្តេយេវ គហេត្វា តេសំ និព្ពានមគ្គផលាធិគមាយ អត្តនោ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតីតិ វេទិតព្ពោ. អត្ថាយាតិ ហិ វុត្តេ បរមត្ថត្ថាយ និព្ពានាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ហិតាយាតិ វុត្តេ តំ សម្បាបកមគ្គត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, និព្ពានសម្បាបកមគ្គតោ ហិ ឧត្តរិ ហិតំ នាម នត្ថិ. សុខាយាតិ វុត្តេ ផលសមាបត្តិសុខត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, តតោ ឧត្តរិ សុខាភាវតោ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៧; វិភ. ៨០៤).

អសម្មោហវិហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពភាគបដិបទាទិវណ្ណនា

៥១. ឯវំ ភគវា ពុទ្ធគុណបដិលាភាវសានំ អត្តនោ អសម្មោហវិហារំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ យាយ បដិបទាយ តំ កោដិប្បត្តំ អសម្មោហវិហារំ អធិគតោ, តំ បុព្ពភាគតោ បភុតិ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ ខោ បន មេ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ.

កេចិ បនាហុ ‘‘ឥមំ អសម្មោហវិហារំ សុត្វា ព្រាហ្មណស្ស ចិត្តមេវំ ឧប្បន្នំ ‘កាយ នុ ខោ បដិបទាយ ឥមំ បត្តោ’តិ, តស្ស ចិត្តមញ្ញាយ ឥមាយាហំ បដិបទាយ ឥមំ ឧត្តមំ អសម្មោហវិហារំ បត្តោតិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហា’’តិ.

តត្ថ អារទ្ធំ ខោ បន មេ, ព្រាហ្មណ, វីរិយំ អហោសីតិ, ព្រាហ្មណ, ន មយា អយំ ឧត្តមោ អសម្មោហវិហារោ កុសីតេន មុដ្ឋស្សតិនា សារទ្ធកាយេន វិក្ខិត្តចិត្តេន វា អធិគតោ, អបិច ខោ តទធិគមាយ អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ អហោសិ, ពោធិមណ្ឌេ និសិន្នេន មយា ចតុរង្គវីរិយំ អារទ្ធំ អហោសិ, បគ្គហិតំ អសិថិលប្បវត្តិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អារទ្ធត្តាយេវ ច មេតំ អសល្លីនំ អហោសិ.

ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋាតិ ន កេវលញ្ច វីរិយមេវ, សតិបិ មេ អារម្មណាភិមុខីភាវេន ឧបដ្ឋិតា អហោសិ. ឧបដ្ឋិតត្តាយេវ ច អសម្មុដ្ឋា. បស្សទ្ធោ កាយោតិ កាយចិត្តប្បស្សទ្ធិសម្ភវេន កាយោបិ មេ បស្សទ្ធោ អហោសិ. តត្ថ យស្មា នាមកាយេ បស្សទ្ធេ រូបកាយោបិ បស្សទ្ធោយេវ ហោតិ, តស្មា នាមកាយោ រូបកាយោតិ អវិសេសេត្វាវ បស្សទ្ធោ កាយោតិ វុត្តំ. អសារទ្ធោតិ សោ ច ខោ បស្សទ្ធត្តាយេវ អសារទ្ធោ, វិគតទរថោតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គន្តិ ចិត្តម្បិ មេ សម្មា អាហិតំ សុដ្ឋុ ឋបិតំ អប្បិតំ វិយ អហោសិ. សមាហិតត្តា ឯវ ច ឯកគ្គំ អចលំ និប្ផន្ទនន្តិ, ឯត្តាវតា ឈានស្ស បុព្ពភាគបដិបទា កថិតា ហោតិ.

ឥទានិ ឥមាយ បដិបទាយ អធិគតំ បឋមជ្ឈានំ អាទិំ កត្វា វិជ្ជាត្តយបរិយោសានំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ សោ ខោ អហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិន្តិ ឯត្ថ តាវ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ បថវីកសិណកថាយំ វុត្តំ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ អាគតំ, ឥធ ‘‘វិហាសិ’’ន្តិ, អយមេវ វិសេសោ. កិំ កត្វា បន ភគវា ឥមានិ ឈានានិ ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ, កម្មដ្ឋានំ ភាវេត្វា. កតរំ? អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ.

ឥមានិ ច បន ចត្តារិ ឈានានិ កេសញ្ចិ ចិត្តេកគ្គតត្ថានិ ហោន្តិ, កេសញ្ចិ វិបស្សនាបាទកានិ, កេសញ្ចិ អភិញ្ញាបាទកានិ, កេសញ្ចិ និរោធបាទកានិ, កេសញ្ចិ ភវោក្កមនត្ថានិ. តត្ថ ខីណាសវានំ ចិត្តេកគ្គតត្ថានិ ហោន្តិ. តេ ហិ សមាបជ្ជិត្វា ឯកគ្គចិត្តា សុខំ ទិវសំ វិហរិស្សាមាតិ ឥច្ចេវំ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តិ. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សមាហិតេន ចិត្តេន វិបស្សិស្សាមាតិ និព្ពត្តេន្តានំ វិបស្សនាបាទកានិ ហោន្តិ. យេ បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៨; បដិ. ម. ១.១០២) វុត្តនយា អភិញ្ញាយោ បត្ថេន្តា និព្ពត្តេន្តិ, តេសំ អភិញ្ញាបាទកានិ ហោន្តិ. យេ បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សត្តាហំ អចិត្តា ហុត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និរោធំ និព្ពានំ បត្វា សុខំ វិហរិស្សាមាតិ និព្ពត្តេន្តិ, តេសំ និរោធបាទកានិ ហោន្តិ. យេ បន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សាមាតិ និព្ពត្តេន្តិ, តេសំ ភវោក្កមនត្ថានិ ហោន្តិ.

ភគវតា បនិទំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ពោធិរុក្ខមូលេ និព្ពត្តិតំ, តំ តស្ស វិបស្សនាបាទកញ្ចេវ អហោសិ អភិញ្ញាបាទកញ្ច សព្ពកិច្ចសាធកញ្ច, សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកន្តិ វេទិតព្ពំ.

បុព្ពភាគបដិបទាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា

៥២. យេសញ្ច គុណានំ ទាយកំ អហោសិ, តេសំ ឯកទេសំ ទស្សេន្តោ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វិន្នំ វិជ្ជានំ អនុបទវណ្ណនា ចេវ ភាវនានយោ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតោ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ…បេ… អភិនិន្នាមេតី’’តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘អភិនិន្នាមេសិ’’ន្តិ. អយំ ខោ មេ ព្រាហ្មណាតិ អយញ្ច អប្បនាវារោ តត្ថ អនាគតោតិ អយមេវ វិសេសោ. តត្ថ សោតិ សោ អហំ. អភិនិន្នាមេសិន្តិ អភិនីហរិំ. អភិនិន្នាមេសិន្តិ ច វចនតោ សោតិ ឯត្ថ សោ អហន្តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យស្មា ចិទំ ភគវតោ វសេន បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ អាគតំ, តស្មា ‘‘សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’’តិ ឯត្ថ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ហិ សោ តតោ ចុតោតិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ. តស្មា ឥធូបបន្នោតិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរំ. អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ តុសិតភវនំ សន្ធាយាហាតិ វេទិតព្ពោ. តត្រាបាសិំ ឯវំនាមោតិ តត្រាបិ តុសិតភវនេ សេតកេតុ នាម ទេវបុត្តោ អហោសិំ. ឯវំគោត្តោតិ តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ ឯកគោត្តោ. ឯវំវណ្ណោតិ សុវណ្ណវណ្ណោ. ឯវមាហារោតិ ទិព្ពសុធាហារោ. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ ឯវំ ទិព្ពសុខបដិសំវេទី. ទុក្ខំ បន សង្ខារទុក្ខមត្តមេវ. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ សត្តបញ្ញាសវស្សកោដិសដ្ឋិវស្សសតសហស្សាយុបរិយន្តោ. សោ តតោ ចុតោតិ សោ អហំ តតោ តុសិតភវនតោ ចុតោ. ឥធូបបន្នោតិ ឥធ មហាមាយាយ ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តោ.

អយំ ខោ មេ ព្រាហ្មណាតិអាទីសុ មេតិ មយា. វិជ្ជាតិ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជា. កិំ វិទិតំ ករោតិ? បុព្ពេនិវាសំ. អវិជ្ជាតិ តស្សេវ បុព្ពេនិវាសស្ស អវិទិតករណដ្ឋេន តប្បដិច្ឆាទកោ មោហោ វុច្ចតិ. តមោតិ ស្វេវ មោហោ បដិច្ឆាទកដ្ឋេន ‘‘តមោ’’តិ វុច្ចតិ. អាលោកោតិ សាយេវ វិជ្ជា ឱភាសករណដ្ឋេន ‘‘អាលោកោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច វិជ្ជា អធិគតាតិ អយំ អត្ថោ, សេសំ បសំសាវចនំ. យោជនា បនេត្ថ អយំ ខោ មេ វិជ្ជា អធិគតា, តស្ស មេ អធិគតវិជ្ជស្ស អវិជ្ជា វិហតា, វិនដ្ឋាតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា វិជ្ជា ឧប្បន្នា. ឯស នយោ ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ.

យថា តន្តិ ឯត្ថ យថាតិ ឱបម្មេ. តន្តិ និបាតោ. សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស. វីរិយាតាបេន អាតាបិនោ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បហិតត្តស្ស, បេសិតត្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘យថា អប្បមត្តស្ស អាតាបិនោ បហិតត្តស្ស វិហរតោ អវិជ្ជា វិហញ្ញេយ្យ, វិជ្ជា ឧប្បជ្ជេយ្យ. តមោ វិហញ្ញេយ្យ, អាលោកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯវមេវ មម អវិជ្ជា វិហតា, វិជ្ជា ឧប្បន្នា. តមោ វិហតោ, អាលោកោ ឧប្បន្នោ. ឯតស្ស មេ បធានានុយោគស្ស អនុរូបមេវ ផលំ លទ្ធ’’ន្តិ.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា

៥៣. ចុតូបបាតកថាយំ យស្មា ឥធ ភគវតោ វសេន បាឡិ អាគតា, តស្មា ‘‘បស្សាមិ បជានាមី’’តិ វុត្តំ, អយំ វិសេសោ. សេសំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តសទិសមេវ.

ឯត្ថ បន វិជ្ជាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ. យស្មា ច បូរិតបារមីនំ មហាសត្តានំ បរិកម្មកិច្ចំ នាម នត្ថិ. តេ ហិ ចិត្តេ អភិនិន្នាមិតមត្តេយេវ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តិ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា សត្តេ បស្សន្តិ. តស្មា យោ តត្ថ បរិកម្មំ អាទិំ កត្វា ភាវនានយោ វុត្តោ, ន តេន ឥធ អត្ថោតិ.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា

៥៤. តតិយវិជ្ជាយ សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ វិបស្សនាបាទកំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វេទិតព្ពំ. អាសវានំ ខយញាណាយាតិ អរហត្តមគ្គញាណត្ថាយ. អរហត្តមគ្គោ ហិ អាសវវិនាសនតោ អាសវានំ ខយោតិ វុច្ចតិ, តត្រ ចេតំ ញាណំ, តប្បរិយាបន្នត្តាតិ. ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិន្តិ វិបស្សនាចិត្តំ អភិនីហរិំ. សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯវមាទីសុ ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ សព្ពម្បិ ទុក្ខសច្ចំ សរសលក្ខណបដិវេធេន យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ ជានិំ បដិវិជ្ឈិំ. តស្ស ច ទុក្ខស្ស និព្ពត្តិកំ តណ្ហំ អយំ ទុក្ខសមុទយោតិ. តទុភយម្បិ យំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈតិ, តំ តេសំ អប្បវត្តិំ និព្ពានំ អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ. តស្ស សម្បាបកំ អរិយមគ្គំ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ សរសលក្ខណបដិវេធេន យថាភូតំ អព្ភញ្ញាសិំ ជានិំ បដិវិជ្ឈិន្តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សរូបតោ សច្ចានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ កិលេសវសេន បរិយាយតោ ទស្សេន្តោ ឥមេ អាសវាតិអាទិមាហ. តស្ស មេ ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោតិ តស្ស មយ្ហំ ឯវំ ជានន្តស្ស ឯវំ បស្សន្តស្ស. សហ វិបស្សនាយ កោដិប្បត្តំ មគ្គំ កថេតិ. កាមាសវាតិ កាមាសវតោ. វិមុច្ចិត្ថាតិ ឥមិនា ផលក្ខណំ ទស្សេតិ, មគ្គក្ខណេ ហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ផលក្ខណេ វិមុត្តំ ហោតិ. វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណន្តិ ឥមិនា បច្ចវេក្ខណញាណំ ទស្សេតិ. ខីណា ជាតីតិអាទីហិ តស្ស ភូមិំ, តេន ហិ ញាណេន ភគវា បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទីនិ អព្ភញ្ញាសិ. កតមា បន ភគវតោ ជាតិ ខីណា, កថញ្ច នំ អព្ភញ្ញាសីតិ? ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា, បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា, អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា, វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា, តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតី’’តិ ជានន្តោ អព្ភញ្ញាសិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ, បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្តសេក្ខា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុត្ថវាសោ. តស្មា ភគវា អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ, ខីណាសវោ កតករណីយោ. តស្មា ភគវា អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ.

នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំសោឡសកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាកិច្ចំ មេ នត្ថីតិ អព្ភញ្ញាសិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ. ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា រុក្ខា វិយ. តេ ចរិមកវិញ្ញាណនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តីតិ អព្ភញ្ញាសិ.

ឥទានិ ឯវំ បច្ចវេក្ខណញាណបរិគ្គហិតំ អាសវានំ ខយញាណាធិគមំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេន្តោ, អយំ ខោ មេ ព្រាហ្មណាតិអាទិមាហ. តត្ថ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គញាណវិជ្ជា. អវិជ្ជាតិ ចតុសច្ចបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯត្តាវតា ច បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតំសញាណំ, ទិព្ពចក្ខុនា បច្ចុប្បន្នានាគតំសញាណំ, អាសវក្ខយេន សកលលោកិយលោកុត្តរគុណន្តិ ឯវំ តីហិ វិជ្ជាហិ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណេ សង្គហេត្វា បកាសេន្តោ អត្តនោ អសម្មោហវិហារំ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសិ.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អរញ្ញវាសការណវណ្ណនា

៥៥. ឯវំ វុត្តេ កិរ ព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘សមណោ គោតមោ សព្ពញ្ញុតំ បដិជានាតិ, អជ្ជាបិ ច អរញ្ញវាសំ ន វិជហតិ, អត្ថិ នុ ខ្វស្ស អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ករណីយ’’ន្តិ. អថស្ស ភគវា អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឥមិនា អជ្ឈាសយានុសន្ធិនា, សិយា ខោ បន តេតិអាទិមាហ. តត្ថ សិយា ខោ បន តេ, ព្រាហ្មណ, ឯវមស្សាតិ, ព្រាហ្មណ, កទាចិ តុយ្ហំ ឯវំ ភវេយ្យ. ន ខោ បនេតំ ព្រាហ្មណ ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឯតំ ខោ បន, ព្រាហ្មណ, តយា មយ្ហំ បន្តសេនាសនបដិសេវនំ អវីតរាគាទិតាយាតិ ឯវំ ន ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បន្តសេនាសនបដិសេវនេ អការណំ បដិក្ខិបិត្វា ការណំ ទស្សេន្តោ ទ្វេ ខោ អហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថោយេវ អត្ថវសោ. តស្មា ទ្វេ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, អត្ថវសេតិ អហំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ទ្វេ អត្ថេ ទ្វេ ការណានិ សម្បស្សមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តនោ ច ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋធម្មោ នាម អយំ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ. សុខវិហារោ នាម ចតុន្នម្បិ ឥរិយាបថវិហារានំ ផាសុតា, ឯកកស្ស ហិ អរញ្ញេ អន្តមសោ ឧច្ចារបស្សាវកិច្ចំ ឧបាទាយ សព្ពេវ ឥរិយាបថា ផាសុកា ហោន្តិ, តស្មា ទិដ្ឋធម្មស្ស សុខវិហារន្តិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោតិ កថំ អរញ្ញវាសេន បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ? សទ្ធាបព្ពជិតា ហិ កុលបុត្តា ភគវតោ អរញ្ញវាសំ ទិស្វា ភគវាបិ នាម អរញ្ញសេនាសនានិ ន មុញ្ចតិ, យស្ស នេវត្ថិ បរិញ្ញាតព្ពំ ន បហាតព្ពំ ន ភាវេតព្ពំ ន សច្ឆិកាតព្ពំ, កិមង្គំ បន មយន្តិ ចិន្តេត្វា តត្ថ វសិតព្ពមេវ មញ្ញិស្សន្តិ. ឯវំ ខិប្បមេវ ទុក្ខស្សន្តករា ភវិស្សន្តិ. ឯវំ បច្ឆិមា ជនតា អនុកម្បិតា ហោតិ. ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បច្ឆិមញ្ច ជនតំ អនុកម្បមានោ’’តិ.

អរញ្ញវាសការណវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទេសនានុមោទនាវណ្ណនា

៥៦. តំ សុត្វា អត្តមនោ ព្រាហ្មណោ អនុកម្បិតរូបាតិអាទិមាហ. តត្ថ អនុកម្បិតរូបាតិ អនុកម្បិតជាតិកា អនុកម្បិតសភាវា. ជនតាតិ ជនសមូហោ. យថា តំ អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ យថា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អនុកម្បេយ្យ, តថេវ អនុកម្បិតរូបាតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា បុន តំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អព្ភនុមោទមានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមាតិ. តត្ថាយំ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០) ហិ ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. –

អាទីសុ (វិ. វ. ៨៥៧) អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥០; បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធាបិ អព្ភនុមោទនេយេវ. យស្មា ច អព្ភនុមោទនេ, តស្មា សាធុ សាធុ ភោ, គោតមាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ភយេ កោធេ បសំសាយំ, តុរិតេ កោតូហលច្ឆរេ;

ហាសេ សោកេ បសាទេ ច, ករេ អាមេឌិតំ ពុធោ’’តិ. –

ឥមិនា ច លក្ខណេន ឥធ បសាទវសេន បសំសាវសេន ចាយំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា អភិក្កន្តន្តិ អភិកន្តំ. អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ទេសនំ ថោមេតិ, ឯកេន អត្តនោ បសាទំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនា, អភិក្កន្តំ យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោតិ. ភគវតោយេវ វា វចនំ ទ្វេ ទ្វេ អត្ថេ សន្ធាយ ថោមេតិ – ភោតោ គោតមស្ស វចនំ អភិក្កន្តំ ទោសនាសនតោ, អភិក្កន្តំ គុណាធិគមនតោ, តថា សទ្ធាជននតោ, បញ្ញាជននតោ, សាត្ថតោ, សព្យញ្ជនតោ, ឧត្តានបទតោ, គម្ភីរត្ថតោ, កណ្ណសុខតោ, ហទយង្គមតោ, អនត្តុក្កំសនតោ, អបរវម្ភនតោ, ករុណាសីតលតោ, បញ្ញាវទាតតោ, អាបាថរមណីយតោ, វិមទ្ទក្ខមតោ, សុយ្យមានសុខតោ, វីមំសីយមានហិតតោតិ ឯវមាទីហិ យោជេតព្ពំ.

តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិ មុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិច្ឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ វទេយ្យ. អន្ធការេតិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីអឌ្ឍរត្តឃនវនសណ្ឌមេឃបដលេហិ ចតុរង្គេ តមេ, អយំ តាវ អនុត្តានបទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ. ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បភុតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គប្បដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាចិក្ខន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតធារណេន មយ្ហំ ភោតា គោតមេន ឯតេហិ បរិយាយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោតិ.

ទេសនានុមោទនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បសន្នាការវណ្ណនា

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា ឥមាយ ទេសនាយ រតនត្តយបសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ឯសាហន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមីតិ ភវំ មេ គោតមោ សរណំ បរាយណំ, អឃស្ស តាតា, ហិតស្ស ច វិធាតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ភវន្តំ គោតមំ គច្ឆាមិ, ភជាមិ, សេវាមិ, បយិរុបាសាមិ, ឯវំ វា ជានាមិ, ពុជ្ឈាមីតិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិអត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. តស្មា គច្ឆាមីតិ ឥមស្ស ជានាមិ, ពុជ្ឈាមីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ. ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ចាតិ ឯត្ថ បន អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ច អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ, សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤) វិត្ថារោ. ន កេវលញ្ច អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ. វុត្តញ្ហេតំ ឆត្តមាណវកវិមានេ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

ឯត្ថ រាគវិរាគោតិ មគ្គោ កថិតោ. អនេជមសោកន្តិ ផលំ. ធម្មមសង្ខតន្តិ និព្ពានំ. អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បិដកត្តយេន វិភត្តា សព្ពធម្មក្ខន្ធាតិ. ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេន សំហតោតិ សង្ឃោ, សោ អត្ថតោ អដ្ឋ អរិយបុគ្គលសមូហោ. វុត្តញ្ហេតំ តស្មិំយេវ វិមានេ.

‘‘យត្ថ ច ទិន្នមហប្ផលមាហុ, ចតូសុ សុចីសុ បុរិសយុគេសុ;

អដ្ឋ ច បុគ្គល ធម្មទសា តេ, សង្ឃមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៨);

ភិក្ខូនំ សង្ឃោ ភិក្ខុសង្ឃោ. ឯត្តាវតា ព្រាហ្មណោ តីណិ សរណគមនានិ បដិវេទេសិ.

បសន្នាការវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សរណគមនកថាវណ្ណនា

ឥទានិ តេសុ សរណគមនេសុ កោសល្លត្ថំ សរណំ, សរណគមនំ. យោ ច សរណំ គច្ឆតិ, សរណគមនប្បភេទោ, សរណគមនស្ស ផលំ, សំកិលេសោ, ភេទោតិ អយំ វិធិ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – បទត្ថតោ តាវ ហិំសតីតិ សរណំ, សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិបរិកិលេសំ ហនតិ វិនាសេតីតិ អត្ថោ, រតនត្តយស្សេវេតំ អធិវចនំ.

អថ វា ហិតេ បវត្តនេន អហិតា ច និវត្តនេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតិ ពុទ្ធោ. ភវកន្តារា ឧត្តារណេន អស្សាសទានេន ច ធម្មោ. អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សង្ឃោ. តស្មា ឥមិនាបិ បរិយាយេន រតនត្តយំ សរណំ. តប្បសាទតគ្គរុតាហិ វិហតកិលេសោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គិសត្តោ សរណំ គច្ឆតិ, វុត្តប្បការេន ចិត្តុប្បាទេន ឯតានិ មេ តីណិ សរណានិ សរណំ, ឯតានិ បរាយណន្តិ ឯវំ ឧបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ តាវ សរណំ សរណគមនំ យោ ច សរណំ គច្ឆតីតិ ឥទំ តយំ វេទិតព្ពំ.

សរណគមនប្បភេទេ បន ទុវិធំ សរណគមនំ លោកុត្តរំ លោកិយញ្ច. តត្ថ លោកុត្តរំ ទិដ្ឋសច្ចានំ មគ្គក្ខណេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន អារម្មណតោ និព្ពានារម្មណំ ហុត្វា កិច្ចតោ សកលេបិ រតនត្តយេ ឥជ្ឈតិ. លោកិយំ បុថុជ្ជនានំ សរណគមនុបក្កិលេសវិក្ខម្ភនេន អារម្មណតោ ពុទ្ធាទិគុណារម្មណំ ហុត្វា ឥជ្ឈតិ, តំ អត្ថតោ ពុទ្ធាទីសុ វត្ថូសុ សទ្ធាបដិលាភោ, សទ្ធាមូលិកា ច សម្មាទិដ្ឋិ ទសសុ បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ វុច្ចតិ.

តយិទំ ចតុធា បវត្តតិ អត្តសន្និយ្យាតនេន តប្បរាយណតាយ សិស្សភាវូបគមនេន បណិបាតេនាតិ. តត្ថ អត្តសន្និយ្យាតនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស និយ្យាតេមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីនំ អត្តបរិច្ចជនំ. តប្បរាយណតា នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធបរាយណោ, ធម្មបរាយណោ, សង្ឃបរាយណោ ឥតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ តប្បរាយណភាវោ. សិស្សភាវូបគមនំ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ ពុទ្ធស្ស អន្តេវាសិកោ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្សាតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ សិស្សភាវូបគមោ. បណិបាតោ នាម ‘‘អជ្ជ អាទិំ កត្វា អហំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មំ ពុទ្ធាទីនំយេវ តិណ្ណំ វត្ថូនំ ករោមិ, ឥតិ មំ ធារេថា’’តិ ឯវំ ពុទ្ធាទីសុ បរមនិបច្ចការោ. ឥមេសញ្ហិ ចតុន្នំ អាការានំ អញ្ញតរម្បិ ករោន្តេន គហិតំយេវ ហោតិ សរណគមនំ.

អបិច ភគវតោ អត្តានំ បរិច្ចជាមិ, ធម្មស្ស, សង្ឃស្ស អត្តានំ បរិច្ចជាមិ. ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, បរិច្ចត្តោយេវ មេ អត្តា, បរិច្ចត្តំយេវ មេ ជីវិតំ, ជីវិតបរិយន្តិកំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ពុទ្ធោ មេ សរណំ លេណំ តាណន្តិ ឯវម្បិ អត្តសន្និយ្យាតនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘សត្ថារញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ, សុគតញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យំ, សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច វតាហំ បស្សេយ្យំ ភគវន្តមេវ បស្សេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) ឯវម្បិ មហាកស្សបស្ស សរណគមនំ វិយ សិស្សភាវូបគមនំ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមិ, គាមា គាមំ បុរា បុរំ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មត’’ន្តិ. (សុ. និ. ១៩៤; សំ. និ. ១.២៤៦) –

ឯវម្បិ អាឡវកាទីនំ សរណគមនំ វិយ តប្បរាយណតា វេទិតព្ពា. ‘‘អថ ខោ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ភគវតោ បាទេសុ សិរសា និបតិត្វា ភគវតោ បាទានិ មុខេន ច បរិចុម្ពតិ, បាណីហិ ច បរិសម្ពាហតិ, នាមញ្ច សាវេតិ ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ, ព្រហ្មាយុ អហំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៤) ឯវម្បិ បណិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ.

សោ បនេស ញាតិភយាចរិយទក្ខិណេយ្យវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ ទក្ខិណេយ្យបណិបាតេន សរណគមនំ ហោតិ, ន ឥតរេហិ. សេដ្ឋវសេនេវ ហិ សរណំ គយ្ហតិ, សេដ្ឋវសេន ភិជ្ជតិ, តស្មា យោ សាកិយោ វា កោលិយោ វា ‘‘ពុទ្ធោ អម្ហាកំ ញាតកោ’’តិ វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ វា ‘‘សមណោ គោតមោ រាជបូជិតោ មហានុភាវោ, អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យា’’តិ ភយេន វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ វា ពោធិសត្តកាលេ ភគវតោ សន្តិកេ កិញ្ចិ ឧគ្គហិតំ សរមានោ ពុទ្ធកាលេ វា –

‘‘ឯកេន ភោគេ ភុញ្ជេយ្យ, ទ្វីហិ កម្មំ បយោជយេ;

ចតុត្ថញ្ច និធាបេយ្យ, អាបទាសុ ភវិស្សតី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៦៥) –

ឯវរូបំ អនុសាសនិំ ឧគ្គហេត្វា ‘‘អាចរិយោ មេ’’តិ វន្ទតិ, អគ្គហិតមេវ ហោតិ សរណំ. យោ បន ‘‘អយំ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ’’តិ វន្ទតិ, តេនេវ គហិតំ ហោតិ សរណំ.

ឯវំ គហិតសរណស្ស ច ឧបាសកស្ស វា ឧបាសិកាយ វា អញ្ញតិត្ថិយេសុ បព្ពជិតម្បិ ញាតិំ ‘‘ញាតកោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោ សរណគមនំ ន ភិជ្ជតិ, បគេវ អបព្ពជិតំ. តថា រាជានំ ភយវសេន វន្ទតោ, សោ ហិ រដ្ឋបូជិតត្តា អវន្ទិយមានោ អនត្ថម្បិ ករេយ្យាតិ. តថា យំកិញ្ចិ សិប្បំ សិក្ខាបកំ តិត្ថិយំ ‘‘អាចរិយោ មេ អយ’’ន្តិ វន្ទតោបិ ន ភិជ្ជតីតិ ឯវំ សរណគមនប្បភេទោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច លោកុត្តរស្ស សរណគមនស្ស ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ វិបាកផលំ, សព្ពទុក្ខក្ខយោ អានិសំសផលំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច, សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ;

ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តមំ;

ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ១៩០-១៩២);

អបិច និច្ចតោ អនុបគមនាទិវសេន បេតស្ស អានិសំសផលំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ, ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, សុខតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ ឧបគច្ឆេយ្យ, មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, បិតរំ អរហន្តំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, ទុដ្ឋចិត្តោ តថាគតស្ស លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៨; អ. និ. ១.២៦៨-២៧៦).

លោកិយស្ស បន សរណគមនស្ស ភវសម្បទាបិ ភោគសម្បទាបិ ផលមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យេកេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ,

ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ,

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (សំ. និ. ១.៣៧);

អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អសីតិយា ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ, តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ ឋិតំ ខោ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច ‘សាធុ ខោ ទេវានមិន្ទ ពុទ្ធំ សរណគមនំ ហោតិ, ពុទ្ធំ សរណគមនហេតុ ខោ ទេវានមិន្ទ ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តី’តិ. តេ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគណ្ហន្តិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន សុខេន យសេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ សទ្ទេហិ គន្ធេហិ រសេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១). ឯស នយោ ធម្មេ សង្ឃេ ច. អបិច វេលាមសុត្តាទិវសេនាបិ (អ. និ. ៩.២០) សរណគមនស្ស ផលវិសេសោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សរណគមនផលំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ លោកិយសរណគមនំ តីសុ វត្ថូសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណាទីហិ សំកិលិស្សតិ, ន មហាជុតិកំ ហោតិ, ន មហាវិប្ផារំ. លោកុត្តរស្ស នត្ថិ សំកិលេសោ. លោកិយស្ស ច សរណគមនស្ស ទុវិធោ ភេទោ សាវជ្ជោ អនវជ្ជោ ច. តត្ថ សាវជ្ជោ អញ្ញសត្ថារាទីសុ អត្តសន្និយ្យាតនាទីហិ ហោតិ, សោ អនិដ្ឋផលោ. អនវជ្ជោ កាលំ កិរិយាយ, សោ អវិបាកត្តា អផលោ. លោកុត្តរស្ស បន នេវត្ថិ ភេទោ. ភវន្តរេបិ ហិ អរិយសាវកោ អញ្ញសត្ថារំ ន ឧទ្ទិសតីតិ ឯវំ សរណគមនស្ស សំកិលេសោ ច ភេទោ ច វេទិតព្ពោតិ. ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតូតិ មំ ភវំ គោតមោ ‘‘ឧបាសកោ អយ’’ន្តិ ឯវំ ធារេតុ, ជានាតូតិ អត្ថោ.

សរណគមនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបាសកវិធិកថាវណ្ណនា

ឧបាសកវិធិកោសល្លត្ថំ បនេត្ថ កោ ឧបាសកោ, កស្មា ឧបាសកោតិ វុច្ចតិ, កិមស្ស សីលំ, កោ អាជីវោ, កា វិបត្តិ, កា សម្បត្តីតិ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ កោ ឧបាសកោតិ យោ កោចិ តិសរណគតោ គហដ្ឋោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យតោ ខោ មហានាម ឧបាសកោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ មហានាម ឧបាសកោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៣៣).

កស្មា ឧបាសកោតិ រតនត្តយស្ស ឧបាសនតោ. សោ ហិ ពុទ្ធំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោ. ធម្មំ, សង្ឃំ ឧបាសតីតិ ឧបាសកោ.

កិមស្ស សីលន្តិ បញ្ច វេរមណិយោ. យថាហ ‘‘យតោ ខោ មហានាម ឧបាសកោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ អទិន្នាទានា, កាមេសុ មិច្ឆាចារា, មុសាវាទា, សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ. ឯត្តាវតា ខោ មហានាម ឧបាសកោ សីលវា ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៣៣).

កោ អាជីវោតិ បញ្ច មិច្ឆាវណិជ្ជា បហាយ ធម្មេន សមេន ជីវិតកប្បនំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បញ្ចិមា, ភិក្ខវេ, វណិជ្ជា ឧបាសកេន អករណីយា. កតមា បញ្ច? សត្ថវណិជ្ជា, សត្តវណិជ្ជា, មំសវណិជ្ជា, មជ្ជវណិជ្ជា, វិសវណិជ្ជា. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វណិជ្ជា ឧបាសកេន អករណីយា’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៧).

កា វិបត្តីតិ យា តស្សេវ សីលស្ស ច អាជីវស្ស ច វិបត្តិ, អយមស្ស វិបត្តិ. អបិច យាយ ឯស ចណ្ឌាលោ ចេវ ហោតិ មលញ្ច បតិកុដ្ឋោ ច. សាបិស្ស វិបត្តីតិ វេទិតព្ពា. តេ ច អត្ថតោ អស្សទ្ធិយាទយោ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. យថាហ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ឧបាសកោ ឧបាសកចណ្ឌាលោ ច ហោតិ ឧបាសកមលញ្ច ឧបាសកបតិកុដ្ឋោ ច. កតមេហិ បញ្ចហិ? អស្សទ្ធោ ហោតិ, ទុស្សីលោ ហោតិ, កោតូហលមង្គលិកោ ហោតិ, មង្គលំ បច្ចេតិ នោ កម្មំ, ឥតោ ច ពហិទ្ធា ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសតិ តត្ថ ច បុព្ពការំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៥).

កា សម្បត្តីតិ យា ចស្ស សីលសម្បទា ច អាជីវសម្បទា ច, សា សម្បត្តិ. យេ ចស្ស រតនភាវាទិករា សទ្ធាទយោ បញ្ច ធម្មា. យថាហ ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ឧបាសកោ ឧបាសករតនញ្ច ហោតិ ឧបាសកបទុមញ្ច ឧបាសកបុណ្ឌរីកញ្ច. កតមេហិ បញ្ចហិ? សទ្ធោ ហោតិ, សីលវា ហោតិ, ន កោតូហលមង្គលិកោ ហោតិ, កម្មំ បច្ចេតិ នោ មង្គលំ, ន ឥតោ ពហិទ្ធា ទក្ខិណេយ្យំ គវេសតិ, ឥធ ច បុព្ពការំ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៧៥).

អជ្ជតគ្គេតិ ឯត្ថ អយំ អគ្គសទ្ទោ អាទិកោដិកោដ្ឋាសសេដ្ឋេសុ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ជតគ្គេ, សម្ម ទោវារិក, អាវរាមិ ទ្វារំ និគណ្ឋានំ និគណ្ឋីន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧០) ហិ អាទិម្ហិ ទិស្សតិ. ‘‘តេនេវ អង្គុលគ្គេន តំ អង្គុលគ្គំ បរាមសេយ្យ, (កថា. ៤៤១) ឧច្ឆគ្គំ វេឡគ្គ’’ន្តិអាទីសុ កោដិយំ. ‘‘អម្ពិលគ្គំ វា មធុរគ្គំ វា តិត្តកគ្គំ វា (សំ. និ. ៥.៣៧៤), អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វិហារគ្គេន វា បរិវេណគ្គេន វា ភាជេតុ’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣១៨) កោដ្ឋាសេ. ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៣៤) សេដ្ឋេ. ឥធ បនាយំ អាទិម្ហិ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា, ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អជ្ជតន្តិ អជ្ជភាវំ. អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គំ កត្វាតិ អត្ថោ.

បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ, យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ. អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ ជានាតុ. អហញ្ហិ សចេបិ មេ តិខិណេន អសិនា សីសំ ឆិន្ទេយ្យ, នេវ ពុទ្ធំ ‘‘ន ពុទ្ធោ’’តិ វា ធម្មំ ‘‘ន ធម្មោ’’តិ វា, សង្ឃំ ‘‘ន សង្ឃោ’’តិ វា វទេយ្យន្តិ. ឯវំ អត្តសន្និយ្យាតនេន សរណំ គន្ត្វា ចតូហិ ច បច្ចយេហិ បវារេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ.

ឧបាសកវិធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ