៣. ធម្មទាយាទសុត្តវណ្ណនា

២៩. ឯវំ មេ សុតន្តិ ធម្មទាយាទសុត្តំ. យស្មា បនស្ស អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ, តស្មា តំ ទស្សេត្វា វស្ស អបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាម. កតរាយ ច បនិទំ អដ្ឋុប្បត្តិយា និក្ខិត្តន្តិ. លាភសក្ការេ. ភគវតោ កិរ មហាលាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិ. យថា តំ ចត្តារោ អសង្ខ្យេយ្យេ បូរិតទានបារមីសញ្ចយស្ស. សព្ពទិសាសុ យមកមហាមេឃោ វុដ្ឋហិត្វា មហោឃំ វិយ សព្ពបារមិយោ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមាតិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ តតោ អន្នបានយានវត្ថមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា – ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ, នរាសភោ, បុរិសសីហោ’’តិ ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ. សកដសតេហិបិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណម្បិ សកដធុរេន សកដធុរមាហច្ចតិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុពន្ធន្តិ ច. អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណាទយោ វិយ. សព្ពំ ខន្ធកេ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ ច អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យថា ច ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សាបិ.

វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ គរុកតោ មានិតោ បូជិតោ អបចិតោ លាភី ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ សក្កតោ ហោតិ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ (ឧទា. ១៤). តថា – ‘‘យាវតា ខោ, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃោ វា គណោ វា លោកេ ឧប្បន្នោ, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកសង្ឃម្បិ សមនុបស្សាមិ, ឯវំ លាភគ្គយសគ្គបត្តំ, យថរិវ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦).

ស្វាយំ ភគវតោ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នោ លាភសក្ការោ ឯកតោ ហុត្វា ទ្វិន្នំ មហានទីនំ ឧទកមិវ អប្បមេយ្យោ អហោសិ. កមេន ភិក្ខូ បច្ចយគរុកា បច្ចយពាហុលិកា អហេសុំ. បច្ឆាភត្តម្បិ តេលមធុផាណិតាទីសុ អាហដេសុ គណ្ឌិំយេវ បហរិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទេថ, ឧបជ្ឈាយស្ស ទេថា’’តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ ករោន្តិ. សា ច នេសំ បវត្តិ ភគវតោបិ បាកដា អហោសិ. តតោ ភគវា អននុច្ឆវិកន្តិ ធម្មសំវេគំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តេសិ –

‘‘បច្ចយា អកប្បិយាតិ ន សក្កា សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតុំ. បច្ចយបដិពទ្ធា ហិ កុលបុត្តានំ សមណធម្មវុត្តិ. ហន្ទាហំ ធម្មទាយាទបដិបទំ ទេសេមិ. សា សិក្ខាកាមានំ កុលបុត្តានំ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិ វិយ ភវិស្សតិ នគរទ្វារេ ឋបិតសព្ពកាយិកអាទាសោ វិយ ច, យថា ហិ នគរទ្វារេ ឋបិតេ សព្ពកាយិកេ អាទាសេ ចត្តារោ វណ្ណា អត្តនោ ឆាយំ ទិស្វា វជ្ជំ បហាយ និទ្ទោសា ហោន្តិ, ឯវមេវ សិក្ខាកាមា កុលបុត្តា បយោគមណ្ឌនេន អត្តានំ មណ្ឌេតុកាមា ឥមំ សព្ពកាយិកាទាសូបមំ ទេសនំ អាវជ្ជិត្វា អាមិសទាយាទបដិបទំ វជ្ជេត្វា ធម្មទាយាទបដិបទំ បូរេន្តា ខិប្បមេវ ជាតិជរាមរណស្ស អន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ. ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទាតិ ធម្មស្ស មេ ទាយាទា, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសស្ស. យោ មយ្ហំ ធម្មោ, តស្ស បដិគ្គាហកា ភវថ, យញ្ច ខោ មយ្ហំ អាមិសំ, តស្ស មា បដិគ្គាហកា ភវថាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ធម្មោបិ ទុវិធោ – និប្បរិយាយធម្មោ, បរិយាយធម្មោតិ. អាមិសម្បិ ទុវិធំ – និប្បរិយាយាមិសំ, បរិយាយាមិសន្តិ. កថំ? មគ្គផលនិព្ពានភេទោ ហិ នវវិធោបិ លោកុត្តរធម្មោ និប្បរិយាយធម្មោ និព្ពត្តិតធម្មោ, ន យេន កេនចិ បរិយាយេន ការណេន វា លេសេន វា ធម្មោ. យំ បនិទំ វិវដ្ដូបនិស្សិតំ កុសលំ, សេយ្យថិទំ, ឥធេកច្ចោ វិវដ្ដំ បត្ថេន្តោ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, គន្ធមាលាទីហិ វត្ថុបូជំ ករោតិ, ធម្មំ សុណាតិ ទេសេតិ ឈានសមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, ឯវំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន និប្បរិយាយធម្មំ អមតំ និព្ពានំ បដិលភតិ, អយំ បរិយាយធម្មោ. តថា ចីវរាទយោ ចត្តារោ បច្ចយា និប្បរិយាយាមិសមេវ, ន អញ្ញេន បរិយាយេន ការណេន វា លេសេន វា អាមិសំ. យំ បនិទំ វដ្ដគាមិកុសលំ, សេយ្យថិទំ, ឥធេកច្ចោ វដ្ដំ បត្ថេន្តោ សម្បត្តិភវំ ឥច្ឆមានោ ទានំ ទេតិ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, ឯវំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន ទេវមនុស្សសម្បត្តិំ បដិលភតិ, ឥទំ បរិយាយាមិសំ នាម.

តត្ថ និប្បរិយាយធម្មោបិ ភគវតោយេវ សន្តកោ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា ភិក្ខូ មគ្គផលនិព្ពានានិ អធិគច្ឆន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សោ ហិ ព្រាហ្មណ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា, អសញ្ជាតស្ស មគ្គស្ស សញ្ជនេតា, អនក្ខាតស្ស មគ្គស្ស អក្ខាតា, មគ្គញ្ញូ មគ្គវិទូ មគ្គកោវិទោ. មគ្គានុគា ច បន ឯតរហិ សាវកា វិហរន្តិ បច្ឆា សមន្នាគតា’’តិ (ម. និ. ៣.៧៩) ច – ‘‘សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ’’តិ (ម. និ. ១.២០៣) ច. បរិយាយធម្មោបិ ភគវតោយេវ សន្តកោ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា ឯវំ ជានន្តិ ‘‘វិវដ្ដំ បត្ថេត្វា ទានំ ទេន្តោ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តោ អនុក្កមេន អមតំ និព្ពានំ បដិលភតី’’តិ. និប្បរិយាយាមិសម្បិ ច ភគវតោយេវ សន្តកំ. ភគវតា ហិ អនុញ្ញាតត្តាយេវ ភិក្ខូហិ ជីវកវត្ថុំ អាទិំ កត្វា បណីតចីវរំ លទ្ធំ. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គហបតិចីវរំ. យោ ឥច្ឆតិ, បំសុកូលិកោ ហោតុ, យោ ឥច្ឆតិ, គហបតិចីវរំ សាទិយតុ. ឥតរីតរេនបាហំ, ភិក្ខវេ, សន្តុដ្ឋិំយេវ វណ្ណេមី’’តិ (មហាវ. ៣៣៧).

បុព្ពេ ច ភិក្ខូ បណីតបិណ្ឌបាតំ នាលត្ថុំ. សបទានបិណ្ឌិយាលោបភោជនា ឯវាហេសុំ. តេហិ រាជគហេ វិហរន្តេន ភគវតា – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ និមន្តនំ សលាកភត្តំ បក្ខិកំ ឧបោសថិកំ បាដិបទិក’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣២៥) ឯវំ អនុញ្ញាតត្តាយេវ បណីតភោជនំ លទ្ធំ. តថា សេនាសនំ. បុព្ពេ ហិ អកតបព្ភាររុក្ខមូលាទិសេនាសនាយេវ ភិក្ខូ អហេសុំ. តេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច លេណានី’’តិ (ចូឡវ. ២៩៤) ឯវំ ភគវតា អនុញ្ញាតត្តាយេវ វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហាតិ ឥមានិ សេនាសនានិ លភិំសុ. បុព្ពេ ច មុត្តហរីតកេនេវ ភេសជ្ជំ អកំសុ. តេ ភគវតាយេវ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ភេសជ្ជានិ, សេយ្យថិទំ, សប្បិ, នវនីតំ, តេលំ, មធុ, ផាណិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦០) ឯវមាទិនា នយេន អនុញ្ញាតត្តា នានាភេសជ្ជានិ លភិំសុ.

បរិយាយាមិសម្បិ ភគវតោយេវ សន្តកំ. ភគវតា ហិ កថិតត្តា យេវ ជានន្តិ – ‘‘សម្បត្តិភវំ បត្ថេន្តោ ទានំ ទត្វា សីលំ…បេ… សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា អនុក្កមេន បរិយាយាមិសំ ទិព្ពសម្បត្តិំ មនុស្សសម្បត្តិំ បដិលភតី’’តិ. តទេវ, យស្មា និប្បរិយាយធម្មោបិ បរិយាយធម្មោបិ និប្បរិយាយាមិសម្បិ បរិយាយាមិសម្បិ ភគវតោយេវ សន្តកំ, តស្មា តត្ថ អត្តនោ សាមិភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ មា អាមិសទាយាទា’’តិ.

យោ មយ្ហំ សន្តកោ ទុវិធោបិ ធម្មោ, តស្ស ទាយាទា ភវថ. យញ្ច ខោ ឯតំ មយ្ហមេវ សន្តកំ អាមិសំ, តស្ស ទាយាទា មា ភវថ. ធម្មកោដ្ឋាសស្សេវ សាមិនោ ភវថ, មា អាមិសកោដ្ឋាសស្ស. យោ ហិ ជិនសាសនេ បព្ពជិត្វា បច្ចយបរមោ វិហរតិ ចតូសុ តណ្ហុប្បាទេសុ សន្ទិស្សមានោ និក្ខិត្តធុរោ ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិយំ, អយំ អាមិសទាយាទោ នាម. តាទិសា មា ភវថ. យោ បន អនុញ្ញាតបច្ចយេសុ អប្បិច្ឆតាទីនិ និស្សាយ បដិសង្ខា សេវមានោ បដិបត្តិបរមោ វិហរតិ ចតូសុ អរិយវំសេសុ សន្ទិស្សមានោ, អយំ ធម្មទាយាទោ នាម. តាទិសា ភវថាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ យេសំ តត្ថ ឯតទហោសិ, ភវិស្សតិ វា អនាគតមទ្ធានំ ‘‘កិំ នុ ខោ ភគវា សាវកានំ អលាភត្ថិកោ ឯវមាហា’’តិ, តេសំ អតិបណីតលាភត្ថិកោ អហំ ឯវំ វទាមីតិ ទស្សេតុមាហ អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ…បេ… នោ អាមិសទាយាទាតិ.

តស្សាយមត្ថោ – អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា អនុទ្ទយា ហិតេសិតា, កេន នុ ខោ ការណេន កេន ឧបាយេន សាវកា ធម្មទាយាទា អស្សុ ធម្មកោដ្ឋាសសាមិនោ, នោ អាមិសទាយាទាតិ. អយំ បន អធិប្បាយោ, បស្សតិ កិរ ភគវា អាមិសគរុកានំ អាមិសេ ឧបក្ខលិតានំ អតីតកាលេ តាវ កបិលស្ស ភិក្ខុនោ, ‘‘សង្ឃាដិបិ អាទិត្តា ហោតី’’តិអាទិនា (បារា. ២៣០; សំ. និ. ២.២១៨) នយេន អាគតបាបភិក្ខុភិក្ខុនីសិក្ខមានាទីនញ្ច អនេកសតានំ អបាយបរិបូរណត្តំ អត្តនោ សាសនេ បព្ពជិតានញ្ច ទេវទត្តាទីនំ. ធម្មគរុកានំ បន សារិបុត្តមោគ្គល្លានមហាកស្សបាទីនំ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាទិគុណប្បដិលាភំ. តស្មា តេសំ អបាយា បរិមុត្តិំ សព្ពគុណសម្បត្តិញ្ច ឥច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិ. បច្ចយគរុកោ ច ចតុបរិសន្តរេ កូដកហាបណោ វិយ និព្ពុតង្គារោ វិយ ច និត្តេជោ និប្បភោ ហោតិ. តតោ វិវត្តិតចិត្តោ ធម្មគរុកោ តេជវា សីហោវ អភិភុយ្យចារី, តស្មាបិ ឯវមាហ – ‘‘អត្ថិ មេ…បេ… នោ អាមិសទាយាទា’’តិ.

ឯវំ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិ ឥទំ អនុកម្បាយ បណីតតរំ លាភំ ឥច្ឆន្តេន វុត្តំ, នោ អលាភត្ថិកេនាតិ សាវេត្វា ឥទានិ ឥមស្ស ឱវាទស្ស អករណេ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តុម្ហេ ច មេ, ភិក្ខវេ…បេ… នោ ធម្មទាយាទា’’តិ. តត្ថ តុម្ហេបិ តេន អាទិយា ភវេយ្យាថាតិ តុម្ហេបិ តេន អាមិសទាយាទភាវេន នោ ធម្មទាយាទភាវេន អាទិយា ភវេយ្យាថ. អបទិសិតព្ពា វិសុំ កាតព្ពា វវត្ថបេតព្ពា, វិញ្ញូហិ គារយ្ហា ភវេយ្យាថាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិន្តិ? អាមិសទាយាទា សត្ថុសាវកា វិហរន្តិ, នោ ធម្មទាយាទាតិ.

អហម្បិ តេន អាទិយោ ភវេយ្យន្តិ អហម្បិ តេន តុម្ហាកំ អាមិសទាយាទភាវេន នោ ធម្មទាយាទភាវេន គារយ្ហោ ភវេយ្យំ. កិន្តិ? អាមិស…បេ… ទាយាទាតិ. ឥទំ ភគវា តេសំ អតីវ មុទុករណត្ថមាហ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ – សចេ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេ អាមិសលោលា ចរិស្សថ, តត្ថ វិញ្ញូ មំ គរហិស្សន្តិ ‘‘កថញ្ហិ នាម សព្ពញ្ញូ សមានោ អត្តនោ សាវកេ ធម្មទាយាទេ នោ អាមិសទាយាទេ កាតុំ ន សក្កោតី’’តិ. សេយ្យថាបិ នាម អនាកប្បសម្បន្នេ ភិក្ខូ ទិស្វា អាចរិយុបជ្ឈាយេ គរហន្តិ ‘‘កស្សិមេ សទ្ធិវិហារិកា, កស្សន្តេវាសិកា’’តិ; សេយ្យថា វា បន កុលកុមារកេ វា កុលកុមារិកាយោ វា ទុស្សីលេ បាបធម្មេ ទិស្វា មាតាបិតរោ គរហន្តិ ‘‘កស្សិមេ បុត្តា, កស្ស ធីតរោ’’តិ; ឯវមេវ មំ វិញ្ញូ គរហិស្សន្តិ ‘‘កថញ្ហិ នាម សព្ពញ្ញូ សមានោ អត្តនោ សាវកេ ធម្មទាយាទេ នោ អាមិសទាយាទេ កាតុំ ន សក្កោតី’’តិ.

ឯវំ ឥមស្ស ឱវាទស្ស អករណេ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ករណេ អានិសំសំ ទស្សេន្តោ តុម្ហេ ច មេតិអាទិមាហ. តត្ថ អហម្បិ តេន ន អាទិយោ ភវេយ្យន្តិ សេយ្យថាបិ នាម វត្តបរិបូរកេ ទហរភិក្ខូ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាសម្បន្នេ វស្សសតិកត្ថេរេ វិយ អាកប្បសម្បន្នេ ទិស្វា, កស្ស សទ្ធិវិហារិកា, កស្សន្តេវាសិកាតិ, អសុកស្សាតិ, ‘‘បតិរូបំ ថេរស្ស, បដិពលោ វត ឱវទិតុំ អនុសាសិតុ’’ន្តិ អាចរិយុបជ្ឈាយា ន អាទិយា ន គារយ្ហា ភវន្តិ, ឯវមេវ អហម្បិ តេន តុម្ហាកំ ធម្មទាយាទភាវេន នោ អាមិសទាយាទភាវេន កស្ស សាវកា នាលកបដិបទំ តុវដ្ដកបដិបទំ ចន្ទូបមបដិបទំ រថវិនីតបដិបទំ មហាគោសិង្គសាលបដិបទំ មហាសុញ្ញតបដិបទំ បដិបន្នា ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមអរិយវំសេសុ សក្ខិភូតា បច្ចយគេធតោ វិវត្តមានសា អព្ភា មុត្តចន្ទសមា វិហរន្តីតិ; ‘‘សមណស្ស គោតមស្សា’’តិ វុត្តេ ‘‘សព្ពញ្ញូ វត ភគវា, អសក្ខិ វត សាវកេ អាមិសទាយាទបដិបទំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ធម្មទាយាទបដិបត្តិបូរកេ កាតុ’’ន្តិ វិញ្ញូនំ ន អាទិយោ ន គារយ្ហោ ភវេយ្យន្តិ. ឯវមិមស្មិំ បទេ អធិប្បាយំ ញត្វា សេសំ កណ្ហបក្ខេ វុត្តនយបច្ចនីកេន វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឥមស្ស ឱវាទស្ស ករណេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ ឱវាទំ និយ្យាតេន្តោ អាហ – ‘‘តស្មា តិហ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… នោ អាមិសទាយាទា’’តិ.

៣០. ឯវមិមំ ឱវាទំ និយ្យាតេត្វា ឥទានិ តស្សា ធម្មទាយាទបដិបត្តិយា បរិបូរការិំ ថោមេតុំ ឥធាហំ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. ភគវតោ ហិ ថោមនំ សុត្វាបិ ហោន្តិយេវ តទត្ថាយ បដិបជ្ជិតារោ.

តត្ថ ឥធាតិ និបាតបទមេតំ. ភុត្តាវីតិ ភុត្តវា, កតភត្តកិច្ចោតិ វុត្តំ ហោតិ. បវារិតោតិ យាវទត្ថបវារណាយ បវារិតោ, យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា បដិក្ខិត្តភោជនោ តិត្តោវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចតុព្ពិធា ហិ បវារណា វស្សំវុដ្ឋបវារណា បច្ចយបវារណា អនតិរិត្តបវារណា យាវទត្ថបវារណាតិ. តត្ថ, ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ, វស្សំវុដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ តីហិ ឋានេហិ បវារេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ២០៩) អយំ វស្សំវុដ្ឋបវារណា. ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, សង្ឃំ ចតុមាសំ ភេសជ្ជេន បវារេតុ’’ន្តិ (បាចិ. ៣០៣) ច ‘‘អញ្ញត្រ បុនបវារណាយ អញ្ញត្រ និច្ចបវារណាយា’’តិ (បាចិ. ៣០៧) ច អយំ បច្ចយបវារណា. ‘‘បវារិតោ នាម អសនំ បញ្ញាយតិ, ភោជនំ បញ្ញាយតិ, ហត្ថបាសេ ឋិតោ អភិហរតិ, បដិក្ខេបោ បញ្ញាយតិ, ឯសោ បវារិតោ នាមា’’តិ (បាចិ. ២៣៩) អយំ អនតិរិត្តបវារណា. ‘‘បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន សហត្ថា សន្តប្បេសិ សម្បវារេសី’’តិ (ទី. និ. ១.២៩៧, ៣៥៨) អយំ យាវទត្ថបវារណា. អយមិធ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ ‘‘បវារិតោតិ យាវទត្ថបវារណាយ បវារិតោ’’តិ.

បរិបុណ្ណោតិ ភោជនេន បរិបុណ្ណោ. បរិយោសិតោតិ បរិយោសិតភោជនោ, ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. យាវតកំ ភុញ្ជិតព្ពំ, តាវតកំ ភុត្តំ ហោតិ, អវសិតា មេ ភោជនកិរិយាតិ អត្ថោ. សុហិតោតិ ធាតោ, ជិឃច្ឆាទុក្ខាភាវេន វា សុខិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. យាវទត្ថោតិ យាវតកោ មេ ភោជនេន អត្ថោ, សោ សព្ពោ បត្តោតិ. ឯត្ថ ច បុរិមានំ តិណ្ណំ បច្ឆិមានិ សាធកានិ. យោ ហិ បរិយោសិតោ, សោ ភុត្តាវី ហោតិ. យោ ច សុហិតោ, សោ យាវទត្ថបវារណាយ បវារិតោ. យោ យាវទត្ថោ, សោ បរិបុណ្ណោតិ. បុរិមានិ វា បច្ឆិមានំ. យស្មា ហិ ភុត្តាវី, តស្មា បរិយោសិតោ. យស្មា បវារិតោ, តស្មា សុហិតោ. យស្មា បរិបុណ្ណោ, តស្មា យាវទត្ថោតិ. សព្ពញ្ចេតំ បរិកប្បេត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

សិយាតិ ឯកំសេ ច វិកប្បនេ ច. ‘‘បថវីធាតុ សិយា អជ្ឈត្តិកា, សិយា ពាហិរា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៤៩) ឯកំសេ. ‘‘សិយា អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិ វីតិក្កមោ’’តិ (ម. និ. ៣.៣៩) វិកប្បនេ. ឥធ ឧភយម្បិ វដ្ដតិ. អតិរេកោវ អតិរេកធម្មោ. តថា ឆឌ្ឌនីយ ធម្មោ. អធិកោ ច ឆឌ្ឌេតព្ពោ ច, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពោតិ អត្ថោ. អថាតិ តម្ហិ កាលេ. ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតាតិ ជិឃច្ឆាយ ច ទុព្ពល្យេន ច បរេតា ផុដ្ឋា អនុគតា ច អដ្ឋបិ ទសបិ ទិវសានិ. តត្ថ កេចិ ជិឃច្ឆិតាបិ ន ទុព្ពលា ហោន្តិ, សក្កោន្តិ ជិឃច្ឆំ សហិតុំ. ឥមេ បន ន តាទិសាតិ ទស្សេតុំ ឧភយមាហ. ត្យាហន្តិ តេ អហំ. សចេ អាកង្ខថាតិ យទិ ឥច្ឆថ.

អប្បហរិតេតិ អប្បរុឡ្ហហរិតេ, យស្មិំ ឋានេ បិណ្ឌបាតជ្ឈោត្ថរណេន វិនស្សនធម្មានិ តិណានិ នត្ថិ, តស្មិន្តិ អត្ថោ. តេន និត្តិណញ្ច មហាតិណគហនំ ច, យត្ថ សកដេនបិ ឆឌ្ឌិតេ បិណ្ឌបាតេ តិណានិ ន វិនស្សន្តិ, តញ្ច ឋានំ បរិគ្គហិតំ ហោតិ. ភូតគាមសិក្ខាបទស្ស ហិ អវិកោបនត្ថមេតំ វុត្តំ.

អប្បាណកេតិ និប្បាណកេ បិណ្ឌបាតជ្ឈោត្ថរណេន មរិតព្ពបាណករហិតេ វា មហាឧទកក្ខន្ធេ. បរិត្តោទកេ ឯវ ហិ ភត្តបក្ខេបេន អាឡុលិតេ សុខុមបាណកា មរន្តិ, ន មហាតឡាកាទីសូតិ. បាណកានុរក្ខណត្ថញ្ហិ ឯតំ វុត្តំ. ឱបិលាបេស្សាមីតិ និមុជ្ជាបេស្សាមិ.

តត្រេកស្សាតិ តេសុ ទ្វីសុ ឯកស្ស. យោ ឥមំ ធម្មទេសនំ សុដ្ឋុ សុតវា បុនប្បុនំ អាវជ្ជេតិ ច, តំ សន្ធាយាហ វុត្តំ ខោ បនេតន្តិ. អយំ វុត្ត-សទ្ទោ កេសោហារណេបិ ទិស្សតិ ‘‘កាបដិកោ មាណវោ ទហរោ វុត្តសិរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២៦). រោបិតេបិ ‘‘យថា សារទិកំ ពីជំ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៣.៣១). កថិតេបិ ‘‘វុត្តមិទំ ភគវតា, វុត្តមិទំ អរហតា’’តិអាទីសុ. ឥធ បន កថិតេ ទដ្ឋព្ពោ. កថិតំ ខោ បនេតន្តិ អយញ្ហិស្ស អត្ថោ. អាមិសញ្ញតរន្តិ ចតុន្នំ បច្ចយាមិសានំ អញ្ញតរំ, ឯកន្តិ អត្ថោ. យទិទន្តិ និបាតោ, សព្ពលិង្គវិភត្តិវចនេសុ តាទិសោវ តត្ថ តត្ថ អត្ថតោ បរិណាមេតព្ពោ. ឥធ បនាស្ស យោ ឯសោតិ អត្ថោ. យោ ឯសោ បិណ្ឌបាតោ នាម. ឥទំ អាមិសញ្ញតរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យំនូនាហន្តិ សាធុ វតាហំ. ឯវន្តិ យថា ឥទានិ ឥមំ ខណំ វីតិនាមេមិ, ឯវមេវ រត្តិន្ទិវំ. វីតិនាមេយ្យន្តិ ខេបេយ្យំ អតិវត្តាបេយ្យំ.

សោ តំ បិណ្ឌបាតន្តិ សោ តំ សទេវកេន លោកេន សិរសា សម្បដិច្ឆិតព្ពរូបំ សុគតាតិរិត្តម្បិ បិណ្ឌបាតំ អភុញ្ជិត្វា ធម្មទាយាទភាវំ អាកង្ខមានោ អាទិត្តសីសូបមំ បច្ចវេក្ខិត្វា តេនេវ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យេន ឯវំ តំ រត្តិន្ទិវំ វីតិនាមេយ្យ.

អថ ទុតិយស្សាតិ ឥមស្មិំ បន វារេ ឯស សង្ខេបោ, សចេ សោ ភិក្ខុ, យំនូនាហំ…បេ… វីតិនាមេយ្យន្តិ ចិន្តេន្តោ ឯវម្បិ ចិន្តេយ្យ, បព្ពជិតេន ខោ វាឡមិគាកុលេ អរញ្ញេ ភេសជ្ជំ វិយ បញ្ចកាមគុណវាឡាកុលេ គាមេ បិណ្ឌបាតោបិ ទុក្ខំ បរិយេសិតុំ. អយំ បន បិណ្ឌបាតោ ឥតិ បរិយេសនាទីនវវិមុត្តោ ច សុគតាតិរិត្តោ ចាតិ ឧភតោ សុជាតខត្តិយកុមារោ វិយ ហោតិ, យេហិ ច បញ្ចហិ ការណេហិ បិណ្ឌបាតោ ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ. សេយ្យថិទំ, បុគ្គលំ គរហិត្វា ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ ‘‘អលជ្ជិបុគ្គលស្ស សន្តកោ’’តិ. អបរិសុទ្ធឧប្បត្តិតាយ ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ ‘‘ភិក្ខុនិបរិបាចនអសន្តសម្ភាវនុប្បន្នោ’’តិ. សាមិកានុកម្បាយ ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ ‘‘បិណ្ឌបាតសាមិកោ ភិក្ខុ ជិឃច្ឆិតោ’’តិ. សោ ធាតោ តស្សេវ អន្តេវាសិកាទីសុ អនុកម្បាយ ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ ‘‘អន្តេវាសិកា អញ្ញេ វា តប្បដិពទ្ធា ជិឃច្ឆិតា’’តិ, តេបិ ធាតា សុហិតា, អបិច ខោ អស្សទ្ធតាយ ន បរិភុញ្ជិតព្ពោ ហោតិ ‘‘បិណ្ឌបាតសាមិកោ ភិក្ខុ អស្សទ្ធោ’’តិ. តេហិ ច ការណេហិ អយំ វិមុត្តោ. ភគវា ហិ លជ្ជីនំ អគ្គោ, បរិសុទ្ធុប្បត្តិកោ បិណ្ឌបាតោ, ភគវា ច ធាតោ សុហិតោ, បច្ចាសីសកោបិ អញ្ញោ បុគ្គលោ នត្ថិ, យេ លោកេ សទ្ធា, ភគវា តេសំ អគ្គោតិ ឯវំ ចិន្តេត្វា ច សោ តំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា…បេ… វីតិនាមេយ្យ. ឯត្តាវតា យោបិ អភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ, សោបិ ភុញ្ជិតព្ពកមេវ បិណ្ឌបាតំ ន ភុត្តោ ហោតិ. យោបិ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ, សោបិ ភុញ្ជិតព្ពកមេវ ភុត្តោ ហោតិ. នត្ថិ បិណ្ឌបាតេ វិសេសោ. បុគ្គលេ បន អត្ថិ វិសេសោ. តស្មា តំ ទស្សេន្តោ កិញ្ចាបិ សោតិអាទិមាហ.

តត្ថ កិញ្ចាបីតិ អនុជាននប្បសំសនត្ថេ និបាតោ. កិំ អនុជានាតិ? តស្ស ភិក្ខុនោ តំ អនវជ្ជបរិភោគំ. កិំ បសំសតិ? ភុត្វា សមណធម្មករណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យទិបិ សោ ភិក្ខុ ឯវំ ភុញ្ជិតព្ពមេវ ភុញ្ជិត្វា កាតព្ពមេវ ករេយ្យ. អថ ខោ អសុយេវ មេ បុរិមោ ភិក្ខូតិ យោ បុរិមោ ភិក្ខុ តម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិត្វា សមណធម្មំ ករោតិ, សោយេវ មម ទ្វីសុ សូរេសុ សូរតរោ វិយ ទ្វីសុ បណ្ឌិតេសុ បណ្ឌិតតរោ វិយ ច បុជ្ជតរោ ច បាសំសតរោ ច, ទុតិយភិក្ខុតោ អតិរេកេន បូជនីយោ ច បសំសនីយោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ តមត្ថំ ការណេន សាធេន្តោ តំ កិស្ស ហេតូតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ, តត្ថ សិយា តុម្ហាកំ, កស្មា សោ ភិក្ខុ ភគវតោ បុជ្ជតរោ ច បាសំសតរោ ចាតិ? តញ្ហិ តស្សាតិ យស្មា តំ បិណ្ឌបាតបដិក្ខិបនំ តស្ស ភិក្ខុនោ ទីឃរត្តំ អប្បិច្ឆតាយ…បេ… វីរិយារម្ភាយ សំវត្តិស្សតិ. កថំ? តស្ស ហិ សចេ អបរេន សមយេន បច្ចយេសុ អត្រិច្ឆតា វា បាបិច្ឆតា វា មហិច្ឆតា វា ឧប្បជ្ជិស្សតិ. តតោ នំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិក្ខេបង្កុសេន និវារេស្សតិ ‘‘អរេ ត្វំ សុគតាតិរិត្តម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិត្វា ឦទិសំ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេសី’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានោ. ឯស នយោ អសន្តុដ្ឋិយា អសំលេខស្ស ចុប្បន្នស្ស និវារណេ. ឯវំ តាវស្ស អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិយា សំលេខាយ សំវត្តិស្សតិ.

សុភរតាយាតិ ឯត្ថ អយំ សំវណ្ណនា – ឥធេកច្ចោ អត្តនោបិ ឧបដ្ឋាកានម្បិ ទុព្ភរោ ហោតិ ទុប្បោសោ. ឯកច្ចោ អត្តនោបិ ឧបដ្ឋាកានម្បិ សុភរោ ហោតិ សុបោសោ. កថំ? យោ ហិ អម្ពិលាទីនិ លទ្ធា អនម្ពិលាទីនិ បរិយេសតិ, អញ្ញស្ស ឃរេ លទ្ធំ អញ្ញស្ស ឃរេ ឆឌ្ឌេន្តោ សព្ពំ គាមំ វិចរិត្វា រិត្តបត្តោវ វិហារំ បវិសិត្វា និបជ្ជតិ, អយំ អត្តនោ ទុព្ភរោ. យោ បន សាលិមំសោទនាទីនំ បត្តេ បូរេត្វា ទិន្នេបិ ទុម្មុខភាវំ អនត្តមនភាវមេវ ច ទស្សេតិ, តេសំ វា សម្មុខាវ តំ បិណ្ឌបាតំ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិន្ន’’ន្តិ អបសាទេន្តោ សាមណេរគហដ្ឋាទីនម្បិ ទេតិ, អយំ ឧបដ្ឋាកានំ ទុព្ភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា ទូរតោ បរិវជ្ជន្តិ ទុព្ភរោ ភិក្ខុ ន សក្កា បោសិតុន្តិ. យោ បន យំកិញ្ចិ លូខំ វា បណីតំ វា លទ្ធា តុដ្ឋចិត្តោវ ភុញ្ជិត្វា វិហារំ គន្ត្វា អត្តនោ កម្មំ ករោតិ, អយំ អត្តនោ សុភរោ. យោ ច បរេសម្បិ អប្បំ វា ពហុំ វា លូខំ វា បណីតំ វា ទានំ អហីឡេត្វា អត្តមនោ វិប្បសន្នមុខោ ហុត្វា តេសំ សម្មុខាវ បរិភុញ្ជិត្វា យាតិ, អយំ ឧបដ្ឋាកានំ សុភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា អតិវិយ វិស្សត្ថា ហោន្តិ – ‘‘អម្ហាកំ ភទន្តោ សុភរោ ថោកេនបិ តុស្សតិ, មយមេវ នំ បោសិស្សាមា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា បោសេន្តិ.

តត្ថ សចេ អបរេន សមយេន អស្ស អត្តនោ វា ឧបដ្ឋាកានំ វា ទុព្ភរតានយេន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. តតោ នំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិក្ខេបង្កុសេន និវារេស្សតិ – ‘‘អរេ ត្វំ សុគតាតិរិត្តម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិត្វា ឦទិសំ ចិត្តំ ឧប្បាទេសី’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានោ, ឯវមស្ស សុភរតាយ សំវត្តិស្សតិ. សចេ បនស្ស កោសជ្ជំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តម្បិ ឯតេនេវង្កុសេន និវារេស្សតិ – ‘‘អរេ ត្វំ នាម តទា សុគតាតិរិត្តម្បិ បិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិត្វា តថា ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោបិ សមណធម្មំ កត្វា អជ្ជ កោសជ្ជមនុយុញ្ជសី’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានោ, ឯវមស្ស វីរិយារម្ភាយ សំវត្តិស្សតិ. ឯវមស្ស ឥទំ បិណ្ឌបាតបដិក្ខិបនំ ទីឃរត្តំ អប្បិច្ឆតាយ…បេ… វីរិយារម្ភាយ សំវត្តិស្សតិ. ឯវមស្សិមេ បញ្ច គុណា បរិបូរា ទស កថាវត្ថូនិ បរិបូរេស្សន្តិ.

កថំ? អត្រ ហិ បាឡិយំយេវ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាវីរិយារម្ភវសេន តីណិ អាគតានិ, សេសានិ សល្លេខេន សង្គហិតានិ. ឥទញ្ហិ សព្ពកថាវត្ថូនំ នាមមេវ, យទិទំ សល្លេខោ. យថាហ – ‘‘យា ច ខោ អយំ, អានន្ទ, កថា អភិសល្លេខិកា ចេតោវិនីវរណសប្បាយា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. សេយ្យថិទំ, អប្បិច្ឆកថា’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៩, ១៩២) វិត្ថារោ. ឯវំ ឥមេ បញ្ច គុណា បរិបូរា ទស កថាវត្ថូនិ បរិបូរេស្សន្តិ. ទស កថាវត្ថូនិ បរិបូរានិ តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរេស្សន្តិ.

កថំ? ឯតេសុ ហិ អប្បិច្ឆកថា សន្តោសកថា អសំសគ្គកថា សីលកថាតិ ឥមា ចតស្សោ កថា អធិសីលសិក្ខាសង្គហិតាយេវ. បវិវេកកថា វីរិយារម្ភកថា សមាធិកថាតិ ឥមា តិស្សោ អធិចិត្តសិក្ខសង្គហិតា. បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថាតិ ឥមា តិស្សោ អធិបញ្ញាសិក្ខាសង្គហិតាតិ. ឯវំ ទស កថាវត្ថូនិ បរិបូរានិ តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរេស្សន្តិ. តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរា បញ្ច អសេក្ខធម្មក្ខន្ធេ បរិបូរេស្សន្តិ.

កថំ? បរិបូរា ហិ អធិសីលសិក្ខា អសេក្ខោ សីលក្ខន្ធោយេវ ហោតិ, អធិចិត្តសិក្ខា អសេក្ខោ សមាធិក្ខន្ធោ, អធិបញ្ញាសិក្ខា អសេក្ខា បញ្ញា-វិមុត្តិ-វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធា ឯវាតិ ឯវំ តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរា បញ្ច អសេក្ខធម្មក្ខន្ធេ បរិបូរេស្សន្តិ. បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា បរិបូរា អមតំ និព្ពានំ បរិបូរេស្សន្តិ. សេយ្យថាបិ ឧបរិបព្ពតេ បាវុស្សកោ មហាមេឃោ អភិវុដ្ឋោ បព្ពតកន្ទរសរសាខា បរិបូរេតិ. តា បរិបូរា កុសោព្ភេ, កុសោព្ភា មហាសោព្ភេ, មហាសោព្ភា កុន្នទិយោ, កុន្នទិយោ មហានទិយោ, មហានទិយោ មហាសមុទ្ទសាគរំ បរិបូរេន្តិ; ឯវមេវ តស្ស ភិក្ខុនោ ឥមេ បញ្ច គុណា បរិបូរា ទស កថាវត្ថុនិ អាទិំ កត្វា យាវ អមតំ និព្ពានំ បរិបូរេស្សន្តិ. ឯវមយំ ភិក្ខុ ធម្មទាយាទបដិបទំ បដិបន្នោ បរមធម្មទាយាទំ លភតីតិ ឯតមត្ថំ សម្បស្សមានោ ភគវា ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ តញ្ហិ តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ’’តិអាទិមាហ.

ឯវំ តស្ស ភិក្ខុនោ បុជ្ជតរបាសំសតរភាវំ ការណេន សាធេត្វា ឥទានិ តេ ភិក្ខូ តថត្តាយ សន្និយោជេន្តោ តស្មា តិហ មេ ភិក្ខវេតិអាទិមាហ. កិំ វុត្តំ ហោតិ, យស្មា យោ តំ បិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករេយ្យ, សោ ឥមេហិ បញ្ចហិ មូលគុណេហិ បរិពាហិរោ. យោ បន អភុញ្ជិត្វា ករេយ្យ, សោ ឥមេសំ ភាគី ហោតិ – ‘‘តស្មា តិហ មេ, ភិក្ខវេ…បេ… នោ អាមិសទាយាទា’’តិ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ និទានបរិយោសានតោ បភុតិ យាវ នោ អាមិសទាយាទាតិ សុត្តប្បទេសំ ភគវា អវោច. ឥទំ វត្វាន សុគតោតិ ឥទញ្ច សុត្តប្បទេសំ វត្វាវ សោភនាយ បដិបទាយ គតត្តា សុគតោតិ សង្ខំ បត្តោយេវ ភគវា. ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសី បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនតោ ឧដ្ឋហិត្វា វិហារំ អត្តនោ មហាគន្ធកុដិំ បាវិសិ អសម្ភិន្នាយ ឯវ បរិសាយ. កស្មា ធម្មថោមនត្ថំ.

ពុទ្ធា កិរ អបរិនិដ្ឋិតាយ ទេសនាយ វិហារំ បវិសន្តា ទ្វីហិ ការណេហិ បវិសន្តិ បុគ្គលថោមនត្ថំ វា ធម្មថោមនត្ថំ វា. បុគ្គលថោមនត្ថំ បវិសន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមំ មយា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិដ្ឋំ, វិត្ថារេន អវិភត្តំ, ធម្មបដិគ្គាហកា ភិក្ខូ ឧគ្គហេត្វា អានន្ទំ វា កច្ចានំ វា ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សន្តិ, តេ មយ្ហំ ញាណេន សំសន្ទេត្វា កថេស្សន្តិ, តតោ ធម្មបដិគ្គាហកា បុន មំ បុច្ឆិស្សន្តិ, តេសំ អហំ សុកថិតំ, ភិក្ខវេ, អានន្ទេន សុកថិតំ កច្ចានេន, មំ ចេបិ តុម្ហេ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ នំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យន្តិ ឯវំ តេ បុគ្គលេ ថោមេស្សាមិ, តតោ តេសុ គារវំ ជនេត្វា ភិក្ខូ ឧបសង្កមិស្សន្តិ, តេបិ ភិក្ខូ អត្ថេ ច ធម្មេ ច និយោជេស្សន្តិ, តេ តេហិ និយោជិតា តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរេន្តា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ.

ធម្មថោមនត្ថំ បវិសន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ, យថា ឥធេវ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ វិហារំ បវិដ្ឋេ តមេវ អាមិសទាយាទំ គរហន្តោ ធម្មទាយាទញ្ច ថោមេន្តោ ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ និសិន្នោ សារិបុត្តោ ធម្មំ ទេសេស្សតិ, ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ អម្ហាកំ ឯកជ្ឈាសយាយ មតិយា ទេសិតា អយំ ទេសនា អគ្គា ច គរុកា ច ភវិស្សតិ បាសាណច្ឆត្តសទិសា. ចតុរោឃនិត្ថរណដ្ឋេន តិត្ថេ ឋបិតា នាវា វិយ មគ្គគមនដ្ឋេន ចតុយុត្តអាជញ្ញរថោ វិយ ច ភវិស្សតិ. យថា ច ‘ឯវំ ករោន្តស្ស អយំ ទណ្ឌោ’តិ បរិសតិ អាណំ ឋបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បាសាទំ អារុឡ្ហេ រាជិនិ តត្ថេវ និសិន្នោ សេនាបតិ តំ រញ្ញា ឋបិតំ អាណំ បវត្តេតិ; ឯវម្បិ មយា ឋបិតំ ទេសនំ ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ និសិន្នោ សារិបុត្តោ ថោមេត្វា ទេសេស្សតិ, ឯវំ ទ្វិន្នម្បិ អម្ហាកំ មតិយា ទេសិតា អយំ ទេសនា ពលវតរា មជ្ឈន្ហិកសូរិយោ វិយ បជ្ជលិស្សតី’’តិ. ឯវមិធ ធម្មថោមនត្ថំ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ ភគវា និសិន្នាសនេយេវ អន្តរហិតោ ចិត្តគតិយា វិហារំ បវិសតីតិ វេទិតព្ពោ. យទិ ហិ កាយគតិយា គច្ឆេយ្យ, សព្ពា បរិសា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា គច្ឆេយ្យ, សា ឯកវារំ ភិន្នា បុន ទុស្សន្និបាតា ភវេយ្យាតិ ភគវា ចិត្តគតិយា ឯវ បាវិសិ.

៣១. ឯវំ បវិដ្ឋេ បន ភគវតិ ភគវតោ អធិប្បាយានុរូបំ តំ ធម្មំ ថោមេតុកាមោ តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ…បេ…ឯតទវោច. តត្ថ អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ. សារិបុត្តោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ, តញ្ច ខោ មាតិតោ, ន បិតិតោ. រូបសារិយា ហិ ព្រាហ្មណិយា សោ បុត្តោ, តស្មា សារិបុត្តោតិ វុច្ចតិ. អចិរបក្កន្តស្សាតិ បក្កន្តស្ស សតោ នចិរេន. អាវុសោ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ បន ពុទ្ធា ភគវន្តោ សាវកេ អាលបន្តា ភិក្ខវេតិ អាលបន្តិ. សាវកា បន ពុទ្ធេហិ សទិសា មា ហោមាតិ អាវុសោតិ បឋមំ វត្វា បច្ឆា ភិក្ខវេតិ ភណន្តិ. ពុទ្ធេហិ ច អាលបិតោ ភិក្ខុសង្ឃោ ភទន្តេតិ បដិវចនំ ទេតិ, សាវកេហិ អាវុសោតិ.

កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោតិ ឯត្ថ កិត្តាវតាតិ បរិច្ឆេទវចនំ, កិត្តកេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. នុការោ បុច្ឆាយំ. ខោការោ និបាតមត្តំ. សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោតិ, តីហិ វិវេកេហិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេហិ សត្ថុនោ វិហរន្តស្ស. វិវេកំ នានុសិក្ខន្តីតិ តិណ្ណំ វិវេកានំ អញ្ញតរម្បិ នានុសិក្ខន្តិ, អាមិសទាយាទាវ ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ បុច្ឆិ. ឯស នយោ សុក្កបក្ខេបិ.

ឯវំ វុត្តេ តមត្ថំ សោតុកាមា ភិក្ខូ ទូរតោបិ ខោតិអាទិមាហំសុ. តត្ថ ទូរតោបីតិ តិរោរដ្ឋតោបិ តិរោជនបទតោបិ អនេកយោជនគណនតោបីតិ វុត្តំ ហោតិ. សន្តិកេតិ សមីបេ. អញ្ញាតុន្តិ ជានិតុំ ពុជ្ឈិតុំ. អាយស្មន្តំយេវ សារិបុត្តំ បដិភាតូតិ អាយស្មតោយេវ សារិបុត្តស្ស ភាគោ ហោតុ, អាយស្មា បន សារិបុត្តោ អត្តនោ ភាគំ កត្វា វិភជតូតិ វុត្តំ ហោតិ. អាយស្មតោ ហិ ភាគោ យទិទំ អត្ថក្ខានំ, អម្ហាកំ បន សវនំ ភាគោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ, ឯវំ សទ្ទលក្ខណេន សមេតិ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘បដិភាតូតិ ទិស្សតូ’’តិ. អបរេ ‘‘ឧបដ្ឋាតូ’’តិ. ធារេស្សន្តីតិ ឧគ្គហេស្សន្តិ បរិយាបុណិស្សន្តិ. តតោ នេសំ កថេតុកាមោ ថេរោ តេន ហីតិអាទិមាហ. តត្ថ តេនាតិ ការណវចនំ. ហិការោ និបាតោ. យស្មា សោតុកាមាត្ថ, យស្មា ច មយ្ហំ ភារំ អារោបយិត្ថ, តស្មា សុណាថាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេបិ ភិក្ខូ ថេរស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិំសុ, តេនាហ ‘‘ឯវមាវុសោតិ…បេ…បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ.

អថ នេសំ, អាមិសទាយាទំ គរហន្តេន ភគវតា ‘‘តុម្ហេបិ តេន អាទិយា ភវេយ្យាថា’’តិ ឯកេនេវាការេន វុត្តមត្ថំ តីហិ អាការេហិ ទស្សេន្តោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ…បេ… ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិ.

ឯត្តាវតា យញ្ច ភគវា អាមិសទាយាទបដិបទំ គរហន្តោ ‘‘តុម្ហេបិ តេន អាទិយា ភវេយ្យាថា’’តិ អាហ, យញ្ច អត្តនា បុច្ឆំ បុច្ឆិ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ…បេ… នានុសិក្ខន្តី’’តិ, តស្ស វិត្ថារតោ អត្ថោ សុវិភត្តោ ហោតិ. សោ ច ខោ ភគវតោ អាទិយភាវំ អនាមសិត្វាវ. ភគវតោយេវ ហិ យុត្តំ សាវកេ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស ‘‘អហម្បិ តេន អាទិយោ ភវិស្សាមី’’តិ វត្តុំ, ន សាវកានំ. ឯស នយោ សុក្កបក្ខេបិ, អយំ តាវេត្ថ អនុសន្ធិក្កមយោជនា.

អយំ បនត្ថវណ្ណនា ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, សត្ថុ បវិវិត្តស្សាតិ សត្ថុនោ តីហិ វិវេកេហិ អច្ចន្តបវិវិត្តស្ស. វិវេកំ នានុសិក្ខន្តីតិ កាយវិវេកំ នានុសិក្ខន្តិ, ន បរិបូរេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ បន តិវិធំ វិវេកំ សន្ធាយ វទេយ្យ, បុច្ឆាយ អវិសេសោ សិយា. ព្យាករណបក្ខោ ហិ អយំ. តស្មា ឥមិនា បទេន កាយវិវេកំ, ‘‘យេសញ្ច ធម្មាន’’ន្តិអាទិនា ចិត្តវិវេកំ, ‘‘ពាហុលិកា’’តិអាទិនា ឧបធិវិវេកញ្ច ទស្សេតីតិ ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យេសញ្ច ធម្មានន្តិ លោភាទយោ សន្ធាយាហ, យេ បរតោ ‘‘តត្រាវុសោ លោភោ ច បាបកោ’’តិអាទិនា នយេន វក្ខតិ. នប្បជហន្តីតិ ន បរិច្ចជន្តិ, ចិត្តវិវេកំ ន បរិបូរេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ពាហុលិកាតិ ចីវរាទិពាហុល្លាយ បដិបន្នា. សាសនំ សិថិលំ គណ្ហន្តីតិ សាថលិកា. ឱក្កមនេ បុព្ពង្គមាតិ ឯត្ថ ឱក្កមនំ វុច្ចន្តិ អវគមនដ្ឋេន បញ្ច នីវរណានិ, តេន បញ្ចនីវរណបុព្ពង្គមាតិ វុត្តំ ហោតិ. បវិវេកេតិ ឧបធិវិវេកេ និព្ពានេ. និក្ខិត្តធុរាតិ ឱរោបិតធុរា, តទធិគមាយ អារម្ភម្បិ អកុរុមានាតិ, ឯត្តាវតា ឧបធិវិវេកំ ន បរិបូរេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្តាវតា អនិយមេនេវ វត្វា ឥទានិ ទេសនំ និយមេន្តោ ‘‘តត្រាវុសោ’’តិអាទិមាហ. កស្មា? សាវកា ‘‘តីហិ ឋានេហី’’តិ ឯវញ្ហិ អនិយមេត្វាវ វុច្ចមានេ ‘‘កម្បិ មញ្ញេ ភណតិ, ន អម្ហេ’’តិ ឧទាសិនាបិ ហោន្តិ. ‘‘ថេរា នវា មជ្ឈិមា’’តិ ឯវំ បន និយមេត្វា វុច្ចមានេ អម្ហេ ភណតីតិ អាទរំ ករោន្តិ. យថា រញ្ញា ‘‘អមច្ចេហិ នគរវីថិយោ សោធេតព្ពា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘កេន នុ ខោ សោធេតព្ពា’’តិ មញ្ញមានា ន សោធេន្តិ, អត្តនោ អត្តនោ ឃរទ្វារំ សោធេតព្ពន្តិ បន ភេរិយា និក្ខន្តាយ សព្ពេ មុហុត្តេន សោធេន្តិ ច អលង្ករោន្តិ ច, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ តត្រាតិ តេសុ សាវកេសុ. ថេរាតិ ទសវស្សេ ឧបាទាយ វុច្ចន្តិ. តីហិ ឋានេហីតិ តីហិ ការណេហិ. អយញ្ហិ ឋានសទ្ទោ ឥស្សរិយដ្ឋិតិខណការណេសុ ទិស្សតិ. ‘‘កិំ បនាយស្មា ទេវានមិន្ទោ កម្មំ កត្វា ឥមំ ឋានំ បត្តោ’’តិអាទីសុ ហិ ឥស្សរិយេ ទិស្សតិ. ‘‘ឋានកុសលោ ហោតិ អក្ខណវេធី’’តិអាទីសុ ឋិតិយំ. ‘‘ឋានសោវេតំ តថាគតំ បដិភាតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៨៧) ខណេ. ‘‘ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៨០៩; ម. និ. ១.១៤៨) ការណេ. ឥធ បន ការណេយេវ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិភាវេន, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ.

ឥមិនា បឋមេន ឋានេន ថេរា ភិក្ខូ គារយ្ហាតិ ឯត្ថ គារយ្ហាតិ គរហិតព្ពា. ថេរា នាម សមានា អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ ន ឧបេន្តិ, គាមន្តសេនាសនំ ន មុញ្ចន្តិ, សង្គណិការាមតំ វឌ្ឍេន្តា វិហរន្តិ, កាយវិវេកម្បិ ន បរិបូរេន្តិ, នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសា អហេសុន្តិ ឯវំ និន្ទិតព្ពា ហោន្តិ, ឥមំ និន្ទំ អាវុសោ លភន្តីតិ ទស្សេតិ. ទុតិយេន ឋានេនាតិ ឯត្ថាបិ ឥមេ នាម អាវុសោ ថេរាបិ សមានា យេសំ ធម្មានំ សត្ថា បហានមាហ, តេ លោភាទិធម្មេ ន ជហន្តិ, អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បិ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ចិត្តេកគ្គតំ ន លភន្តិ, នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសា អហេសុន្តិ ឯវំ និន្ទិតព្ពា ហោន្តិ, ឥមំ និន្ទំ អាវុសោ លភន្តីតិ ទស្សេតីតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. តតិយេន ឋានេនាតិ ឯត្ថាបិ ឥមេ នាមាវុសោ, ថេរាបិ សមានា ឥតរីតរេន ន យាបេន្តិ, ចីវរបត្តសេនាសនបូតិកាយមណ្ឌនានុយោគមនុយុត្តា វិហរន្តិ ឧបធិវិវេកំ អបូរយមានា, នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសា អហេសុន្តិ ឯវំ និន្ទិតព្ពា ហោន្តិ, ឥមំ និន្ទំ, អាវុសោ, លភន្តីតិ ទស្សេតីតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯស នយោ មជ្ឈិមនវវារេសុ.

អយំ បន វិសេសោ. មជ្ឈិមាតិ បញ្ចវស្សេ ឧបាទាយ យាវ នវ វស្សា វុច្ចន្តិ. នវាតិ ឩនបញ្ចវស្សា វុច្ចន្តិ. យថា ច តត្ថ នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសា អហេសុន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ នវកាលេ កីទិសា អហេសុំ, ថេរកាលេ កីទិសា ភវិស្សន្តិ, មជ្ឈិមថេរកាលេ កីទិសា ភវិស្សន្តីតិ វត្វា យោជេតព្ពំ.

៣២. ឥមស្មិញ្ច កណ្ហបក្ខេ វុត្តបច្ចនីកនយេន សុក្កបក្ខេ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ. ឥមេ វត ថេរាបិ សមានា យោជនបរម្បរាយ អរញ្ញវនបត្ថានិ បន្តានិ សេនាសនានិ សេវន្តិ, គាមន្តសេនាសនំ ឧបគន្តុំ យុត្តកាលេបិ ន ឧបគច្ឆន្តិ, ឯវំ ជិណ្ណសរីរាបិ អារទ្ធវីរិយា បច្ចយទាយកានំ បសាទំ ជនេន្តិ, នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសា អហេសុន្តិ ឥមិនា បឋមេន ឋានេន ថេរា បាសំសា ភវន្តិ, បសំសំ លភន្តិ. លោភាទយោ បហាយ ចិត្តវិវេកំ បូរេន្តិ, អយម្បិ មហាថេរោ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកបរិវារិតោ ហុត្វា និសីទិតុំ យុត្តកាលេបិ ឦទិសេបិ វយេ វត្តមានេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បវិដ្ឋោ សាយំ និក្ខមតិ, សាយំ បវិដ្ឋោ បាតោ និក្ខមតិ, កសិណបរិកម្មំ ករោតិ, សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, មគ្គផលានិ អធិគច្ឆតិ, សព្ពថាបិ ចិត្តវិវេកំ បូរេតីតិ ឥមិនា ទុតិយេន ឋានេន ថេរា ភិក្ខូ បាសំសា ភវន្តិ, បសំសំ លភន្តិ. យស្មិំ កាលេ ថេរស្ស បដ្ដទុកូលកោសេយ្យាទីនិ សុខសម្ផស្សានិ លហុចីវរាទីនិ យុត្តានិ, តស្មិម្បិ នាម កាលេ អយំ មហាថេរោ បំសុកូលានិ ធារេតិ, អសិថិលំ សាសនំ គហេត្វា វិគតនីវរណោ ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា ឧបធិវិវេកំ បរិបូរយមានោ វិហរតិ, នវមជ្ឈិមកាលេ កីទិសោ អហោសីតិ ឥមិនា តតិយេន ឋានេន ថេរា បាសំសា ភវន្តិ, បសំសំ លភន្តីតិ. ឯស នយោ មជ្ឈិមនវវារេសុ.

៣៣. តត្រាវុសោតិ កោ អនុសន្ធិ, ឯវំ នវហាការេហិ អាមិសទាយាទបដិបទំ គរហន្តោ, នវហិ ធម្មទាយាទបដិបទំ ថោមេន្តោ, អដ្ឋារសហាការេហិ ទេសនំ និដ្ឋាបេត្វា, យេ តេ ‘‘យេសញ្ច ធម្មានំ សត្ថា បហានមាហ, តេ ច ធម្មេ ន បជហន្តី’’តិ ឯវំ បហាតព្ពធម្មា វុត្តា. តេ សរូបតោ ‘‘ឥមេ តេ’’តិ ទស្សេតុមិទំ ‘‘តត្រាវុសោ, លោភោ ចា’’តិអាទិមាហ, អយំ អនុសន្ធិ.

អបិច ហេដ្ឋា បរិយាយេនេវ ធម្មោ កថិតោ. អាមិសំ បន បរិយាយេនបិ និប្បរិយាយេនបិ កថិតំ. ឥទានិ និប្បរិយាយធម្មំ លោកុត្តរមគ្គំ កថេតុមិទមាហ. អយំ បេត្ថ អនុសន្ធិ.

តត្ថ តត្រាតិ អតីតទេសនានិទស្សនំ, ‘‘សត្ថុ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ សាវកា វិវេកំ នានុសិក្ខន្តី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តទេសនាយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លោភោ ច បាបកោ, ទោសោ ច បាបកោតិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា បាបកា លាមកា, ឥមេ បហាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ លុព្ភនលក្ខណោ លោភោ. ទុស្សនលក្ខណោ ទោសោ. តេសុ លោភោ អាមិសទាយាទស្ស បច្ចយានំ លាភេ ហោតិ, ទោសោ អលាភេ. លោភេន អលទ្ធំ បត្ថេតិ, ទោសេន អលភន្តោ វិឃាតវា ហោតិ. លោភោ ច ទេយ្យធម្មេ ហោតិ, ទោសោ អទាយកេ វា អមនុញ្ញទាយកេ វា. លោភេន នវតណ្ហាមូលកេ ធម្មេ បរិបូរេតិ, ទោសេន បញ្ច មច្ឆរិយានិ.

ឥទានិ តេសំ បហានូបាយំ ទស្សេន្តោ លោភស្ស ច បហានាយាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ, តស្ស បន បាបកស្ស លោភស្ស ច ទោសស្ស ច បហានាយ. អត្ថិ មជ្ឈិមា បដិបទាតិ មគ្គំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ. មគ្គោ ហិ លោភោ ឯកោ អន្តោ, ទោសោ ឯកោ អន្តោតិ ឯតេ ទ្វេ អន្តេ ន ឧបេតិ, ន ឧបគច្ឆតិ, វិមុត្តោ ឯតេហិ អន្តេហិ, តស្មា ‘‘មជ្ឈិមា បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. ឯតេសំ មជ្ឈេ ភវត្តា ‘‘មជ្ឈិមា, បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច បដិបទាតិ. តថា កាមសុខល្លិកានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, អត្តកិលមថានុយោគោ ឯកោ អន្តោ, សស្សតំ ឯកោ អន្តោ, ឧច្ឆេទោ ឯកោ អន្តោតិ បុរិមនយេនេវ វិត្ថារេតព្ពំ.

ចក្ខុករណីតិអាទីហិ បន តមេវ បដិបទំ ថោមេតិ. សា ហិ សច្ចានំ ទស្សនាយ សំវត្តតិ ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ ចក្ខុករណី. សច្ចានំ ញាណាយ សំវត្តតិ វិទិតករណដ្ឋេនាតិ ញាណករណី. រាគាទីនញ្ច វូបសមនតោ ឧបសមាយ សំវត្តតិ. ចតុន្នម្បិ សច្ចានំ អភិញ្ញេយ្យភាវទស្សនតោ អភិញ្ញាយ សំវត្តតិ. សម្ពោធោតិ មគ្គោ, តស្សត្ថាយ សំវត្តនតោ សម្ពោធាយ សំវត្តតិ. មគ្គោយេវ ហិ មគ្គត្ថាយ សំវត្តតិ មគ្គេន កាតព្ពកិច្ចករណតោ. និព្ពានំ នាម អប្បច្ចយំ តស្ស បន សច្ឆិកិរិយាយ បច្ចក្ខកម្មាយ សំវត្តនតោ និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ វុច្ចតិ. អយមេត្ថ សារោ. ឥតោ អញ្ញថា វណ្ណនា បបញ្ចា.

ឥទានិ តំ មជ្ឈិមំ បដិបទំ សរូបតោ ទស្សេតុកាមោ ‘‘កតមា ច សា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អយមេវា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជេតិ.

តត្ថ អយមេវាតិ អវធារណវចនំ, អញ្ញមគ្គប្បដិសេធនត្ថំ, ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ សាធារណភាវទស្សនត្ថញ្ច. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘ឯសេវ មគ្គោ នត្ថញ្ញោ ទស្សនស្ស វិសុទ្ធិយា’’តិ (ធ. ប. ២៧៤). ស្វាយំ កិលេសានំ អារកត្តាបិ អរិយោ. អរិបហានាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយេន ទេសិតោតិបិ អរិយភាវប្បដិលាភាយ សំវត្តតីតិបិ អរិយោ. អដ្ឋហិ អង្គេហិ ឧបេតត្តា អដ្ឋង្គិកោ, ន ច អង្គវិនិមុត្តោ បញ្ចង្គិកតូរិយាទីនិ វិយ. កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតិ, មគ្គតិ វា និព្ពានំ, មគ្គីយតិ វា និព្ពានត្ថិកេហិ, គម្មតិ វា តេហិ បដិបជ្ជីយតីតិ មគ្គោ. សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស កតមោ សោ ឥតិ ចេតិ អត្ថោ, កតមានិ វា តានិ អដ្ឋង្គានីតិ. ឯកមេកញ្ហិ អង្គំ មគ្គោយេវ. យថាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ចា’’តិ (ធ. ស. ១០៣៩). បោរាណាបិ ភណន្តិ – ‘‘ទស្សនមគ្គោ សម្មាទិដ្ឋិ, អភិនិរោបនមគ្គោ សម្មាសង្កប្បោ…បេ… អវិក្ខេបមគ្គោ សម្មាសមាធី’’តិ.

សម្មាទិដ្ឋាទីសុ ចេតេសុ សម្មា ទស្សនលក្ខណា សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា អភិនិរោបនលក្ខណោ សម្មាសង្កប្បោ. សម្មា បរិគ្គហលក្ខណា សម្មាវាចា. សម្មា សមុដ្ឋានលក្ខណោ សម្មាកម្មន្តោ. សម្មា វោទានលក្ខណោ សម្មាអាជីវោ. សម្មា បគ្គហលក្ខណោ សម្មាវាយាមោ. សម្មា ឧបដ្ឋានលក្ខណា សម្មាសតិ. សម្មា សមាធានលក្ខណោ សម្មាសមាធិ. និព្ពចនម្បិ នេសំ សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទិដ្ឋីតិ ឯតេនេវ នយេន វេទិតព្ពំ.

តត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជមានា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច អវិជ្ជញ្ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច បស្សតិ, តេ ច ខោ អសម្មោហតោ, នោ អារម្មណតោ, តស្មា ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាសង្កប្បោ មិច្ឆាសង្កប្បំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា អភិនិរោបេតិ, តស្មា ‘‘សម្មាសង្កប្បោ’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាវាចា មិច្ឆាវាចំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា បរិគ្គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘សម្មាវាចា’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាកម្មន្តោ មិច្ឆាកម្មន្តំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា សមុដ្ឋាបេតិ, តស្មា ‘‘សម្មាកម្មន្តោ’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាអាជីវោ មិច្ឆាអាជីវំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា វោទាបេតិ, តស្មា ‘‘សម្មាអាជីវោ’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាវាយាមោ មិច្ឆាវាយាមំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច កោសជ្ជញ្ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា បគ្គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘សម្មាវាយាមោ’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាសតិ មិច្ឆាសតិំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា ឧបដ្ឋាបេតិ, តស្មា ‘‘សម្មាសតី’’តិ វុច្ចតិ.

សម្មាសមាធិ មិច្ឆាសមាធិំ តប្បច្ចនីយកិលេសេ ច ឧទ្ធច្ចញ្ច បជហតិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោតិ, សម្បយុត្តធម្មេ ច សម្មា សមាធិយតិ, តស្មា ‘‘សម្មាសមាធី’’តិ វុច្ចតិ.

ឥទានិ អយំ ខោ សា, អាវុសោតិ តមេវ បដិបទំ និគមេន្តោ អាហ. តស្សត្ថោ, យ្វាយំ ចត្តារោបិ លោកុត្តរមគ្គេ ឯកតោ កត្វា កថិតោ ‘‘អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’, អយំ ខោ សា, អាវុសោ…បេ… និព្ពានាយ សំវត្តតីតិ.

ឯវំ បហាតព្ពធម្មេសុ លោភទោសេ តប្បហានុបាយញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញេបិ បហាតព្ពធម្មេ តេសំ បហានុបាយញ្ច ទស្សេន្តោ តត្រាវុសោ, កោធោ ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ កុជ្ឈនលក្ខណោ កោធោ, ចណ្ឌិក្កលក្ខណោ វា, អាឃាតករណរសោ, ទុស្សនបច្ចុបដ្ឋានោ. ឧបនន្ធនលក្ខណោ ឧបនាហោ, វេរ អប្បដិនិស្សជ្ជនរសោ, កោធានុបពន្ធភាវបច្ចុបដ្ឋានោ. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘បុព្ពកាលេ កោធោ, អបរកាលេ ឧបនាហោ’’តិអាទិ (វិភ. ៨៩១).

បរគុណមក្ខនលក្ខណោ មក្ខោ, តេសំ វិនាសនរសោ, តទវច្ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានោ. យុគគ្គាហលក្ខណោ បឡាសោ, បរគុណេហិ អត្តនោ គុណានំ សមីករណរសោ, បរេសំ គុណប្បមាណេន ឧបដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានោ.

បរសម្បត្តិខីយនលក្ខណា ឥស្សា, តស្សា អក្ខមនលក្ខណា វា, តត្ថ អនភិរតិរសា, តតោ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា. អត្តនោ សម្បត្តិនិគូហនលក្ខណំ មច្ឆេរំ, អត្តនោ សម្បត្តិយា បរេហិ សាធារណភាវអសុខាយនរសំ, សង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានំ.

កតបាបបដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា, តស្ស និគូហនរសា, តទាវរណបច្ចុបដ្ឋានា. អត្តនោ អវិជ្ជមានគុណបកាសនលក្ខណំ សាឋេយ្យំ, តេសំ សមុទាហរណរសំ, សរីរាការេហិបិ តេសំ វិភូតករណបច្ចុបដ្ឋានំ.

ចិត្តស្ស ឧទ្ធុមាតភាវលក្ខណោ ថម្ភោ, អប្បតិស្សយវុត្តិរសោ, អមទ្ទវតាបច្ចុបដ្ឋានោ. ករណុត្តរិយលក្ខណោ សារម្ភោ, វិបច្ចនីកតារសោ, អគារវបច្ចុបដ្ឋានោ.

ឧណ្ណតិលក្ខណោ មានោ, អហំការរសោ, ឧទ្ធុមាតភាវបច្ចុបដ្ឋានោ. អព្ភុណ្ណតិលក្ខណោ អតិមានោ, អតិវិយ អហង្ការរសោ. អច្ចុទ្ធុមាតភាវបច្ចុបដ្ឋានោ.

មត្តភាវលក្ខណោ មទោ, មទគ្គាហណរសោ, ឧម្មាទបច្ចុបដ្ឋានោ. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គលក្ខណោ បមាទោ, វោស្សគ្គានុប្បទានរសោ, សតិវិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានោតិ ឯវំ ឥមេសំ ធម្មានំ លក្ខណាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ‘‘តត្ថ កតមោ កោធោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៨៩១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

វិសេសតោ ចេត្ថ អាមិសទាយាទោ អត្តនា អលភន្តោ អញ្ញស្ស លាភិនោ កុជ្ឈតិ, តស្ស សកិំ ឧប្បន្នោ កោធោ កោធោយេវ, តតុត្តរិ ឧបនាហោ. សោ ឯវំ កុទ្ធោ ឧបនយ្ហន្តោ ច សន្តេបិ អញ្ញស្ស លាភិនោ គុណេ មក្ខេតិ, អហម្បិ តាទិសោតិ ច យុគគ្គាហំ គណ្ហាតិ, អយមស្ស មក្ខោ ច បឡាសោ ច, ឯវំ មក្ខី បឡាសី តស្ស លាភសក្ការាទីសុ កិំ ឥមស្ស ឥមិនាតិ ឥស្សតិ បទុស្សតិ, អយមស្ស ឥស្សា. សចេ បនស្ស កាចិ សម្បត្តិ ហោតិ, តស្សា តេន សាធារណភាវំ ន សហតិ, ឥទមស្ស មច្ឆេរំ. លាភហេតុ ខោ បន អត្តនោ សន្តេបិ ទោសេ បដិច្ឆាទេតិ, អយមស្ស មាយា. អសន្តេបិ គុណេ បកាសេតិ. ឥទមស្ស សាឋេយ្យំ. សោ ឯវំ បដិបន្នោ សចេ យថាធិប្បាយំ លាភំ លភតិ, តេន ថទ្ធោ ហោតិ អមុទុចិត្តោ, នយិទំ ឯវំ កាតព្ពន្តិ ឱវទិតុំ អសក្កុណេយ្យោ, អយមស្ស ថម្ភោ. សចេ បន នំ កោចិ កិញ្ចិ វទតិ ‘‘នយិទំ ឯវំ កាតព្ព’’ន្តិ, តេន សារទ្ធចិត្តោ ហោតិ ភាកុដិកមុខោ ‘‘កោ មេ ត្វ’’ន្តិ បសយ្ហ ភាណី, អយមស្ស សារម្ភោ. តតោ ថម្ភេន ‘‘អហមេវ សេយ្យោ’’តិ អត្តានំ មញ្ញន្តោ មានី ហោតិ. សារម្ភេន ‘‘កេ ឥមេ’’តិ បរេ អតិមញ្ញន្តោ អតិមានី, អយមស្ស មានោ ច អតិមានោ ច. សោ តេហិ មានាតិមានេហិ ជាតិមទាទិអនេករូបំ មទំ ជនេតិ. មត្តោ សមានោ កាមគុណាទិភេទេសុ វត្ថូសុ បមជ្ជតិ, អយមស្ស មទោ ច បមាទោ ចាតិ.

ឯវំ អាមិសទាយាទោ អបរិមុត្តោ ហោតិ ឥមេហិ បាបកេហិ ធម្មេហិ អញ្ញេហិ ច ឯវរូបេហិ. ឯវំ តាវេត្ថ បហាតព្ពធម្មា វេទិតព្ពា. បហានុបាយោ បាឋតោ ច អត្ថតោ ច សព្ពត្ថ និព្ពិសេសោយេវ.

ញាណបរិចយបាដវត្ថំ បនេត្ថ អយំ ភេទោ ច កមោ ច ភាវនានយោ ច វេទិតព្ពោ. តត្ថ ភេទោ តាវ, អយញ្ហិ មជ្ឈិមា បដិបទា កទាចិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ហោតិ, កទាចិ សត្តង្គិកោ. អយញ្ហិ លោកុត្តរបឋមជ្ឈានវសេន ឧប្បជ្ជមានោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ហោតិ, អវសេសជ្ឈានវសេន សត្តង្គិកោ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ បនិធ អដ្ឋង្គិកោតិ វុត្តោ. ឥតោ បរញ្ហិ មគ្គង្គំ នត្ថិ. ឯវំ តាវេត្ថ ភេទោ វេទិតព្ពោ.

យស្មា បន សព្ពកុសលានំ សម្មាទិដ្ឋិ សេដ្ឋា, យថាហ ‘‘បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា កុសលា វទន្តី’’តិ (ជា. ២.១៧.៨១). កុសលវារេ ច បុព្ពង្គមា, យថាហ ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋិ បុព្ពង្គមា ហោតិ, សម្មាទិដ្ឋិំ សម្មាទិដ្ឋីតិ បជានាតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិំ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ បជានាតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) វិត្ថារោ. យថា ចាហ ‘‘វិជ្ជា ច ខោ, ភិក្ខវេ, បុព្ពង្គមា កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា’’តិ. តប្បភវាភិនិព្ពត្តានិ សេសង្គានិ, យថាហ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិស្ស សម្មាសង្កប្បោ បហោតិ…បេ… សម្មាសតិស្ស សម្មាសមាធិ បហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៤១). តស្មា ឥមិនា កមេន ឯតានិ អង្គានិ វុត្តានីតិ ឯវមេត្ថ កមោ វេទិតព្ពោ.

ភាវនានយោតិ កោចិ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ, កោចិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ. កថំ? ឥធេកច្ចោ បឋមំ ឧបចារសមាធិំ វា អប្បនាសមាធិំ វា ឧប្បាទេតិ, អយំ សមថោ; សោ តញ្ច តំសម្បយុត្តេ ច ធម្មេ អនិច្ចាទីហិ វិបស្សតិ, អយំ វិបស្សនា. ឥតិ បឋមំ សមថោ, បច្ឆា វិបស្សនា. តេន វុច្ចតិ ‘‘សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតី’’តិ. តស្ស សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ, តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ, ឯវំ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ.

ឥធ បនេកច្ចោ វុត្តប្បការំ សមថំ អនុប្បាទេត្វាវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អនិច្ចាទីហិ វិបស្សតិ, អយំ វិបស្សនា. តស្ស វិបស្សនាបារិបូរិយា តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ វោស្សគ្គារម្មណតោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា, អយំ សមថោ. ឥតិ បឋមំ វិបស្សនា បច្ឆា សមថោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតី’’តិ. តស្ស វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ…បេ… ពហុលីករោតិ, តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ…បេ… អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ (អ. និ. ៤.១៧០; បដិ. ម. ២.១), ឯវំ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ.

សមថបុព្ពង្គមំ បន វិបស្សនំ ភាវយតោបិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវយតោបិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ សមថវិបស្សនា យុគនទ្ធាវ ហោន្តិ. ឯវមេត្ថ ភាវនានយោ វេទិតព្ពោតិ.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

ធម្មទាយាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.