២. សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនា

១៤. ឯវំ មេ សុតំ…បេ… សាវត្ថិយន្តិ សព្ពាសវសុត្តំ. តត្រាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា – សាវត្ថីតិ សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានភូតា នគរី, យថា កាកន្ទី មាកន្ទី កោសម្ពីតិ ឯវំ តាវ អក្ខរចិន្តកា. អដ្ឋកថាចរិយា បន ភណន្តិ ‘‘យំកិញ្ចិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ សព្ពមេត្ថ អត្ថីតិ សាវត្ថី. សត្ថសមាយោគេ ច កិំ ភណ្ឌមត្ថីតិ បុច្ឆិតេ សព្ពមត្ថី’’តិ វចនមុបាទាយ សាវត្ថី.

‘‘សព្ពទា សព្ពូបករណំ, សាវត្ថិយំ សមោហិតំ;

តស្មា សព្ពមុបាទាយ, សាវត្ថីតិ បវុច្ចតិ.

កោសលានំ បុរំ រម្មំ, ទស្សនេយ្យំ មនោរមំ;

ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តំ, អន្នបានសមាយុតំ.

វុទ្ធិំ វេបុល្លតំ បត្តំ, ឥទ្ធំ ផីតំ មនោរមំ;

អឡកមន្ទាវ ទេវានំ, សាវត្ថិបុរមុត្តម’’ន្តិ.

តស្សំ សាវត្ថិយំ. ជេតវនេតិ ឯត្ថ អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនំ ជិនាតីតិ ជេតោ, រញ្ញា វា អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនេ ជិតេ ជាតោតិ ជេតោ, មង្គលកម្យតាយ វា តស្ស ឯវំនាមមេវ កតន្តិ ជេតោ, ជេតស្ស វនំ ជេតវនំ. តញ្ហិ ជេតេន រាជកុមារេន រោបិតំ សំវទ្ធិតំ បរិបាលិតំ, សោ ច តស្ស សាមី អហោសិ. តស្មា ជេតវនន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ ជេតវនេ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេតិ ឯត្ថ សុទត្តោ នាម សោ គហបតិ មាតាបិតូហិ កតនាមវសេន. សព្ពកាមសមិទ្ធិតាយ បន វិគតមលមច្ឆេរតាយ ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ច និច្ចកាលំ អនាថានំ បិណ្ឌមទាសិ, តេន អនាថបិណ្ឌិកោតិ សង្ខំ គតោ. អារមន្តិ ឯត្ថ បាណិនោ វិសេសេន វា បព្ពជិតាតិ អារាមោ, តស្ស បុប្ផផលាទិសោភាយ នាតិទូរនច្ចាសន្នតាទិបញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយា ច តតោ តតោ អាគម្ម រមន្តិ អភិរមន្តិ អនុក្កណ្ឋិតា ហុត្វា និវសន្តីតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយ វា សម្បត្តិយា តត្ថ តត្ថ គតេបិ អត្តនោ អព្ភន្តរំយេវ អានេត្វា រមេតីតិ អារាមោ. សោ ហិ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ហត្ថតោ អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ កោដិសន្ថរេន កីណិត្វា អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ សេនាសនានិ ការាបេត្វា អដ្ឋារសហិ ហិរញ្ញកោដីហិ វិហារមហំ និដ្ឋាបេត្វា ឯវំ ចតុបញ្ញាសហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស និយ្យាទិតោ. តស្មា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ.

ឯត្ថ ច ‘‘ជេតវនេ’’តិ វចនំ បុរិមសាមិបរិកិត្តនំ. ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ បច្ឆិមសាមិបរិកិត្តនំ. កិមេតេសំ បរិកិត្តនេ បយោជនន្តិ. បុញ្ញកាមានំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនំ. តត្រ ហិ ទ្វារកោដ្ឋកបាសាទមាបនេ ភូមិវិក្កយលទ្ធា អដ្ឋារស ហិរញ្ញកោដិយោ អនេកកោដិអគ្ឃនកា រុក្ខា ច ជេតស្ស បរិច្ចាគោ, ចតុបញ្ញាស កោដិយោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស. ឥតិ តេសំ បរិកិត្តនេន ឯវំ បុញ្ញកាមា បុញ្ញានិ ករោន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាយស្មា អានន្ទោ អញ្ញេបិ បុញ្ញកាមេ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជេតិ.

សព្ពាសវសំវរបរិយាយំ វោ, ភិក្ខវេតិ កស្មា ឥទំ សុត្តមភាសិ? តេសំ ភិក្ខូនំ ឧបក្កិលេសវិសោធនំ អាទិំ កត្វា អាសវក្ខយាយ បដិបត្តិទស្សនត្ថំ. តត្ថ សព្ពាសវសំវរបរិយាយន្តិ សព្ពេសំ អាសវានំ សំវរការណំ សំវរភូតំ ការណំ, យេន ការណេន តេ សំវរិតា បិទហិតា ហុត្វា អនុប្បាទនិរោធសង្ខាតំ ខយំ គច្ឆន្តិ បហីយន្តិ នប្បវត្តន្តិ, តំ ការណន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុំ ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គំ សវន្តីតិ វា អាសវា, ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោ ករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ អាការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា, អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកស្មិញ្ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ. យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេយេវ ភវិតុមរហន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. បុរិមានិ ចេត្ថ និព្ពចនានិ យត្ថ កិលេសា អាសវាតិ អាគច្ឆន្តិ, តត្ថ យុជ្ជន្តិ, បច្ឆិមំ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសាយេវ អាសវា, អបិច ខោ នានប្បការកា ឧប្បទ្ទវាបិ. សុត្តេសុ ហិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨២) ឯត្ថ វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦); –

ឯត្ថ តេភូមកញ្ច កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ឯត្ថ បរូបវាទវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា. តេ បនេតេ អាសវា យត្ថ យថា អាគតា, តត្ថ តថា វេទិតព្ពា.

ឯតេ ហិ វិនយេ តាវ ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ ទ្វេធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោមេ អាវុសោ អាសវា, កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) តិធា អាគតា. អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ អភិធម្មេ ច តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សហ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគាមិនិយា, អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគាមិនិយា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. ឆក្កនិបាតេ – ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពា’’តិអាទិនា នយេន ឆធា អាគតា. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ តេយេវ ទស្សនាបហាតព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតាតិ. អយំ តាវ អាសវបទេ វចនត្ថោ ចេវ បភេទោ ច.

សំវរបទេ បន សំវរយតីតិ សំវរោ, បិទហតិ និវារេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ អត្ថោ. តថា ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទិវា បដិសល្លីយន្តេន ទ្វារំ សំវរិត្វា បដិសល្លីយិតុ’’ន្តិ (បារា. ៧៧), ‘‘សោតានំ សំវរំព្រឩមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ (សុ. និ. ១០៤១) ច អាទីសុ បិធានដ្ឋេន សំវរមាហ. ស្វាយំ សំវរោ បញ្ចវិធោ ហោតិ សីលសំវរោ សតិញាណ ខន្តិ វីរិយសំវរោតិ. តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. បាតិមោក្ខសីលញ្ហិ ឯត្ថ សំវរោតិ វុត្តំ. ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរមាបជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២១៣) សតិសំវរោ. សតិ ហេត្ថ សំវរោតិ វុត្តា. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ អយំ ញាណសំវរោ. ញាណញ្ហេត្ថ បិធីយរេតិ ឥមិនា បិធានដ្ឋេន សំវរោតិ វុត្តំ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស…បេ…, ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤-២៦) បន នយេន ឥធេវ ខន្តិវីរិយសំវរា អាគតា. តេសញ្ច ‘‘សព្ពាសវសំវរបរិយាយ’’ន្តិ ឥមិនា ឧទ្ទេសេន សង្គហិតត្តា សំវរភាវោ វេទិតព្ពោ.

អបិច បញ្ចវិធោបិ អយំ សំវរោ ឥធ អាគតោយេវ, តត្ថ ខន្តិវីរិយសំវរា តាវ វុត្តាយេវ. ‘‘សោ តញ្ច អនាសនំ តញ្ច អគោចរ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៥) អយំ បនេត្ថ សីលសំវរោ. ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសំវុតោ’’តិ (ម. និ. ១.២២) អយំ សតិសំវរោ. សព្ពត្ថ បដិសង្ខា ញាណសំវរោ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ទស្សនំ បដិសេវនា ភាវនា ច ញាណសំវរោ. បរិយាយន្តិ ឯតេន ធម្មាតិ បរិយាយោ, ឧប្បត្តិំ និរោធំ វា គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា ‘‘សព្ពាសវសំវរបរិយាយ’’ន្តិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តំ ហោតិ.

១៥. ឥទានិ ជានតោ អហន្តិអាទីសុ ជានតោតិ ជានន្តស្ស. បស្សតោតិ បស្សន្តស្ស. ទ្វេបិ បទានិ ឯកត្ថានិ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ឯវំ សន្តេបិ ជានតោតិ ញាណលក្ខណំ ឧបាទាយ បុគ្គលំ និទ្ទិសតិ, ជាននលក្ខណញ្ហិ ញាណំ. បស្សតោតិ ញាណប្បភាវំ ឧបាទាយ, បស្សនប្បភាវញ្ហិ ញាណំ. ញាណសមង្គី បុគ្គលោ ចក្ខុមា វិយ ចក្ខុនា រូបានិ ញាណេន វិវដេ ធម្មេ បស្សតិ. អបិច យោនិសោមនសិការំ ឧប្បាទេតុំ ជានតោ, អយោនិសោមនសិការោ យថា ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បស្សតោតិ អយមេត្ថ សារោ. កេចិ បនាចរិយា ពហូ បបញ្ចេ ភណន្តិ, តេ ឥមស្មិំ អត្ថេ ន យុជ្ជន្តិ.

អាសវានំ ខយន្តិ អាសវប្បហានំ អាសវានំ អច្ចន្តក្ខយសមុប្បាទំ ខីណាការំ នត្ថិភាវន្តិ អយមេវ ហិ ឥមស្មិញ្ច សុត្តេ, ‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ច អាសវក្ខយត្ថោ. អញ្ញត្ថ បន មគ្គផលនិព្ពានានិបិ អាសវក្ខយោតិ វុច្ចន្តិ. តថា ហិ –

‘‘សេខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

អាទីសុ មគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ,

‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. (ធ. ប. ២៥៣) –

អាទីសុ និព្ពានំ ‘‘អាសវក្ខយោ’’តិ វុត្តំ.

នោ អជានតោ នោ អបស្សតោតិ យោ បន ន ជានាតិ ន បស្សតិ, តស្ស នោ វទាមីតិ អត្ថោ. ឯតេន យេ អជានតោ អបស្សតោបិ សំវរាទីហិយេវ សុទ្ធិំ វទន្តិ, តេ បដិក្ខិត្តា ហោន្តិ. បុរិមេន វា បទទ្វយេន ឧបាយោ វុត្តោ, ឥមិនា អនុបាយបដិសេធោ. សង្ខេបេន ចេត្ថ ញាណំ អាសវសំវរបរិយាយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

ឥទានិ យំ ជានតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុកាមោ កិញ្ច, ភិក្ខវេ, ជានតោតិ បុច្ឆំ អារភិ, តត្ថ ជាននា ពហុវិធា. ទព្ពជាតិកោ ឯវ ហិ កោចិ ភិក្ខុ ឆត្តំ កាតុំ ជានាតិ, កោចិ ចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ, តស្ស ឦទិសានិ កម្មានិ វត្តសីសេ ឋត្វា ករោន្តស្ស សា ជាននា មគ្គផលានំ បទដ្ឋានំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពា. យោ បន សាសនេ បព្ពជិត្វា វេជ្ជកម្មាទីនិ កាតុំ ជានាតិ, តស្សេវំ ជានតោ អាសវា វឌ្ឍន្តិយេវ, តស្មា យំ ជានតោ បស្សតោ ច អាសវានំ ខយោ ហោតិ, តទេវ ទស្សេន្តោ អាហ យោនិសោ ច មនសិការំ អយោនិសោ ច មនសិការន្តិ.

តត្ថ យោនិសោ មនសិការោ នាម ឧបាយមនសិការោ បថមនសិការោ, អនិច្ចាទីសុ អនិច្ចន្តិ អាទិនា ឯវ នយេន សច្ចានុលោមិកេន វា ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា អន្វាវដ្ដនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ, អយំ វុច្ចតិ យោនិសោ មនសិការោតិ.

អយោនិសោ មនសិការោតិ អនុបាយមនសិការោ ឧប្បថមនសិការោ. អនិច្ចេ និច្ចន្តិ ទុក្ខេ សុខន្តិ អនត្តនិ អត្តាតិ អសុភេ សុភន្តិ អយោនិសោ មនសិការោ ឧប្បថមនសិការោ. សច្ចប្បដិកុលេន វា ចិត្តស្ស អាវដ្ដនា អន្វាវដ្ដនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ, អយំ វុច្ចតិ អយោនិសោ មនសិការោតិ. ឯវំ យោនិសោ មនសិការំ ឧប្បាទេតុំ ជានតោ, អយោនិសោ មនសិការោ ច យថា ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតិ.

ឥទានិ ឥមស្សេវត្ថស្ស យុត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ អយោនិសោ, ភិក្ខវេ…បេ… បហីយន្តីតិ. តេន កិំ វុត្តំ ហោតិ, យស្មា អយោនិសោ មនសិករោតោ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, យោនិសោ មនសិករោតោ បហីយន្តិ, តស្មា ជានិតព្ពំ យោនិសោ មនសិការំ ឧប្បាទេតុំ ជានតោ, អយោនិសោ មនសិការោ ច យថា ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បស្សតោ អាសវានំ ខយោ ហោតីតិ, អយំ តាវេត្ថ សង្ខេបវណ្ណនា.

អយំ បន វិត្ថារោ – តត្ថ ‘‘យោនិសោ អយោនិសោ’’តិ ឥមេហិ តាវ ទ្វីហិ បទេហិ អាពទ្ធំ ហោតិ ឧបរិ សកលសុត្តំ. វដ្ដវិវដ្ដវសេន ហិ ឧបរិ សកលសុត្តំ វុត្តំ. អយោនិសោ មនសិការមូលកញ្ច វដ្ដំ, យោនិសោ មនសិការមូលកញ្ច វិវដ្ដំ. កថំ? អយោនិសោ មនសិការោ ហិ វឌ្ឍមានោ ទ្វេ ធម្មេ បរិបូរេតិ អវិជ្ជញ្ច ភវតណ្ហញ្ច. អវិជ្ជាយ ច សតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ. តណ្ហាយ សតិ តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ. ឯវំ អយំ អយោនិសោ មនសិការពហុលោ បុគ្គលោ វាតវេគាភិឃាតេន វិប្បនដ្ឋនាវា វិយ គង្គាវដ្ដេ បតិតគោកុលំ វិយ ចក្កយន្តេ យុត្តពលិពទ្ទោ វិយ ច បុនប្បុនំ ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ អាវដ្ដបរិវដ្ដំ ករោតិ, ឯវំ តាវ អយោនិសោ មនសិការមូលកំ វដ្ដំ.

យោនិសោ មនសិការោ បន វឌ្ឍមានោ – ‘‘យោនិសោ មនសិការសម្បន្នស្សេតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បាដិកង្ខំ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេស្សតិ, អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករិស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥៥) វចនតោ សម្មាទិដ្ឋិបមុខំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ បរិបូរេតិ. យា ច សម្មាទិដ្ឋិ, សា វិជ្ជាតិ តស្ស វិជ្ជុប្បាទា អវិជ្ជានិរោធោ, ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ…បេ… ឯវំ ឯតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១) ឯវំ យោនិសោ មនសិការមូលកំ វិវដ្ដំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អាពទ្ធំ ហោតិ ឧបរិ សកលសុត្តំ.

ឯវំ អាពទ្ធេ ចេត្ថ យស្មា បុព្ពេ អាសវប្បហានំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ឧប្បត្តិ វុច្ចមានា ន យុជ្ជតិ. ន ហិ បហីនា បុន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បន្នានំ បន បហានំ យុជ្ជតិ, តស្មា ឧទ្ទេសបដិលោមតោបិ ‘‘អយោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អយោនិសោ មនសិករោតោតិ វុត្តប្បការំ អយោនិសោ មនសិការំ ឧប្បាទយតោ. អនុប្បន្នា ចេវ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ យេ បុព្ពេ អប្បដិលទ្ធបុព្ពំ ចីវរាទិំ វា បច្ចយំ ឧបដ្ឋាកសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកានំ វា អញ្ញតរំ មនុញ្ញំ វត្ថុំ បដិលភិត្វា, តំ សុភំ សុខន្តិ អយោនិសោ មនសិករោតោ, អញ្ញតរញ្ញតរំ វា បន អននុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ យថា វា តថា វា អយោនិសោ មនសិករោតោ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេ អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា, អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នា នាម អាសវា ន សន្តិ. អនុភូតបុព្ពេបិ ច វត្ថុម្ហិ អារម្មណេ វា យស្ស បកតិសុទ្ធិយា វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាបរិយត្តិនវកម្មយោនិសោមនសិការានំ វា អញ្ញតរវសេន បុព្ពេ អនុប្បជ្ជិត្វា បច្ឆា តាទិសេន បច្ចយេន សហសា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឥមេបិ អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា. តេសុយេវ បន វត្ថារម្មណេសុ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បន្នា បវឌ្ឍន្តីតិ វុច្ចន្តិ. ឥតោ អញ្ញថា ហិ បឋមុប្បន្នានំ វឌ្ឍិ នាម នត្ថិ.

យោនិសោ ច ខោ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ បន យស្ស បកតិសុទ្ធិយា វា សេយ្យថាបិ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ភទ្ទាយ ច កាបិលានិយា, ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ វា ការណេហិ អាសវា នុប្បជ្ជន្តិ, សោ ច ជានាតិ ‘‘ន ខោ មេ អាសវា មគ្គេន សមុគ្ឃាតំ គតា, ហន្ទ នេសំ សមុគ្ឃាតាយ បដិបជ្ជាមី’’តិ. តតោ មគ្គភាវនាយ សព្ពេ សមុគ្ឃាតេតិ. តស្ស តេ អាសវា អនុប្បន្នា ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចន្តិ. យស្ស បន ការកស្សេវ សតោ សតិសម្មោសេន សហសា អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ សំវេគមាបជ្ជិត្វា យោនិសោ បទហន្តោ តេ អាសវេ សមុច្ឆិន្ទតិ, តស្ស ឧប្បន្នា បហីយន្តីតិ វុច្ចន្តិ មណ្ឌលារាមវាសីមហាតិស្សភូតត្ថេរស្ស វិយ. សោ កិរ តស្មិំយេវ វិហារេ ឧទ្ទេសំ គណ្ហាតិ, អថស្ស គាមេ បិណ្ឌាយ ចរតោ វិសភាគារម្មណេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជិ, សោ តំ វិបស្សនាយ វិក្ខម្ភេត្វា វិហារំ អគមាសិ. តស្ស សុបិនន្តេបិ តំ អារម្មណំ ន ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘អយំ កិលេសោ វឌ្ឍិត្វា អបាយសំវត្តនិកោ ហោតី’’តិ សំវេគំ ជនេត្វា អាចរិយំ អាបុច្ឆិត្វា វិហារា និក្ខម្ម មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ រាគបដិបក្ខំ អសុភកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គុម្ពន្តរំ បវិសិត្វា បំសុកូលចីវរំ សន្ថរិត្វា និសជ្ជ អនាគាមិមគ្គេន បញ្ចកាមគុណិករាគំ ឆិន្ទិត្វា ឧដ្ឋាយ អាចរិយំ វន្ទិត្វា បុនទិវសេ ឧទ្ទេសមគ្គំ បាបុណិ. យេ បន វត្តមានុប្បន្នា, តេសំ បដិបត្តិយា បហានំ នាម នត្ថិ.

១៦. ឥទានិ ‘‘ឧប្បន្នា ច អាសវា បហីយន្តី’’តិ ឥទមេវ បទំ គហេត្វា យេ តេ អាសវា បហីយន្តិ, តេសំ នានប្បការតោ អញ្ញម្បិ បហានការណំ អាវិកាតុំ ទេសនំ វិត្ថារេន្តោ អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពាតិអាទិមាហ យថា តំ ទេសនាបភេទកុសលោ ធម្មរាជា. តត្ថ ទស្សនា បហាតព្ពាតិ ទស្សនេន បហាតព្ពា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ទស្សនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

១៧. ឥទានិ តានិ បទានិ អនុបុព្ពតោ ព្យាកាតុកាមោ ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពា’’តិ បុច្ឆំ កត្វា មូលបរិយាយវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានំ ទេសនំ អារភិ. តត្ថ មនសិករណីយេ ធម្មេ នប្បជានាតីតិ អាវជ្ជិតព្ពេ សមន្នាហរិតព្ពេ ធម្មេ ន បជានាតិ. អមនសិករណីយេតិ តព្ពិបរីតេ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. យស្មា បន ឥមេ ធម្មា មនសិករណីយា, ឥមេ អមនសិករណីយាតិ ធម្មតោ និយមោ នត្ថិ, អាការតោ បន អត្ថិ. យេនា អាការេន មនសិករិយមានា អកុសលុប្បត្តិបទដ្ឋានា ហោន្តិ, តេនាការេន ន មនសិកាតព្ពា. យេន កុសលុប្បត្តិបទដ្ឋានា ហោន្តិ, តេនាការេន មនសិកាតព្ពា. តស្មា ‘‘យ’ស្ស, ភិក្ខវេ, ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ យ’ស្សាតិ យេ អស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស. មនសិករោតោតិ អាវជ្ជយតោ សមន្នាហរន្តស្ស. អនុប្បន្នោ វា កាមាសវោតិ ឯត្ថ សមុច្ចយត្ថោ វាសទ្ទោ, ន វិកប្បត្ថោ. តស្មា យថា ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០) វុត្តេ អបទា ច ទ្វិបទា ចាតិ អត្ថោ, យថា ច ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយា’’តិ (ម. និ. ១.៤០២) វុត្តេ ភូតានញ្ច សម្ភវេសីនញ្ចាតិ អត្ថោ, យថា ច ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទតោ វា’’តិ (ឧទា. ៧៦) វុត្តេ អគ្គិតោ ច ឧទកតោ ច មិថុភេទតោ ចាតិ អត្ថោ, ឯវមិធាបិ អនុប្បន្នោ ច កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមាសវោ បវឌ្ឍតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សេសេសុ.

ឯត្ថ ច កាមាសវោតិ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ. ភវាសវោតិ រុបារូបភវេ ឆន្ទរាគោ, ឈាននិកន្តិ ច សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតា. ឯវំ ទិដ្ឋាសវោបិ ភវាសវេ ឯវ សមោធានំ គច្ឆតិ. អវិជ្ជាសវោតិ ចតូសុ សច្ចេសុ អញ្ញាណំ. តត្ថ កាមគុណេ អស្សាទតោ មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ច កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច បវឌ្ឍតិ. មហគ្គតធម្មេ អស្សាទតោ មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ច ភវាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច បវឌ្ឍតិ. តីសុ ភូមីសុ ធម្មេ ចតុវិបល្លាសបទដ្ឋានភាវេន មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ច អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច បវឌ្ឍតីតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តនយបច្ចនីកតោ សុក្កបក្ខោ វិត្ថារេតព្ពោ.

កស្មា បន តយោ ឯវ អាសវា ឥធ វុត្តាតិ. វិមោក្ខបដិបក្ខតោ. អប្បណិហិតវិមោក្ខបដិបក្ខោ ហិ កាមាសវោ,. អនិមិត្តសុញ្ញតវិមោក្ខបដិបក្ខា ឥតរេ. តស្មា ឥមេ តយោ អាសវេ ឧប្បាទេន្តា តិណ្ណំ វិមោក្ខានំ អភាគិនោ ហោន្តិ, អនុប្បាទេន្តា ភាគិនោតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តេន តយោ ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ទិដ្ឋាសវោបិ វា ឯត្ថ វុត្តោ យេវាតិ វណ្ណិតមេតំ.

តស្ស អមនសិករណីយានំ ធម្មានំ មនសិការាតិ មនសិការហេតុ, យស្មា តេ ធម្មេ មនសិ ករោតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ ទុតិយបទេបិ. ‘‘អនុប្បន្នា ចេវ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អាសវា បវឌ្ឍន្តី’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តអាសវានំយេវ អភេទតោ និគមនមេតំ.

១៨. ឯត្តាវតា យោ អយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ទស្សនា បហាតព្ពេ អាសវេ និទ្ទិសិតុំ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ វុត្តោ, សោ យស្មា ‘‘អយោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឯវំ សាមញ្ញតោ វុត្តានំ អយោនិសោ មនសិការបច្ចយានំ កាមាសវាទីនម្បិ អធិដ្ឋានំ, តស្មា តេបិ អាសវេ តេនេវ បុគ្គលេន ទស្សេត្វា ឥទានិ ទស្សនា បហាតព្ពេ អាសវេ ទស្សេន្តោ សោ ឯវំ អយោនិសោ មនសិ ករោតិ, អហោសិំ នុ ខោ អហន្តិអាទិមាហ. វិចិកិច្ឆាសីសេន ចេត្ថ ទិដ្ឋាសវម្បិ ទស្សេតុំ ឥមំ ទេសនំ អារភិ.

តស្សត្ថោ, យស្ស តេ ឥមិនា វុត្តនយេន អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ, សោ បុថុជ្ជនោ, យោ ចាយំ ‘‘អស្សុតវា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ, សោ បុថុជ្ជនោ ឯវំ អយោនិសោ អនុបាយេន ឧប្បថេន មនសិ ករោតិ. កថំ? អហោសិំ នុ ខោ…បេ…សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ, សោ ឯវំ អយោនិសោ មនសិ ករោតិ, យថាស្ស ‘‘អហំ អហោសិំ នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តា សោឡសវិធាបិ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតីតិ.

តត្ថ អហោសិំ នុ ខោ ននុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កិំ ការណន្តិ ន វត្តព្ពំ. ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ ពាលបុថុជ្ជនោ យថា វា តថា វា បវត្តតិ. អបិច អយោនិសោ មនសិការោយេវេត្ថ ការណំ. ឯវំ អយោនិសោ មនសិការស្ស បន កិំ ការណន្តិ. ស្វេវ បុថុជ្ជនភាវោ អរិយានំ អទស្សនាទីនិ វា. ននុ ច បុថុជ្ជនោបិ យោនិសោ មនសិ ករោតីតិ. កោ វា ឯវមាហ ន មនសិ ករោតីតិ. ន បន តត្ថ បុថុជ្ជនភាវោ ការណំ, សទ្ធម្មស្សវនកល្យាណមិត្តាទីនិ តត្ថ ការណានិ. ន ហិ មច្ឆមំសាទីនិ អត្តនោ អត្តនោ បកតិយា សុគន្ធានិ, អភិសង្ខារបច្ចយា បន សុគន្ធានិបិ ហោន្តិ.

កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គូបបត្តិយោ និស្សាយ ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទគហដ្ឋបព្ពជិតទេវមនុស្សានំ អញ្ញតរោតិ កង្ខតិ.

កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ, រស្សឱទាតកណ្ហប្បមាណិកអប្បមាណិកាទីនំ អញ្ញតរោតិ កង្ខតិ. កេចិ បន ឥស្សរនិម្មានាទិំ និស្សាយ កេន នុ ខោ ការណេន អហោសិន្តិ ហេតុតោ កង្ខតីតិ វទន្តិ.

កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា មនុស្សោតិ អត្តនោ បរម្បរំ កង្ខតិ. សព្ពត្ថេវ បន អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនមេតំ.

ភវិស្សាមិ នុ ខោ ននុ ខោតិ សស្សតាការញ្ច ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នមទ្ធានន្តិ ឥទានិ វា បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា ចុតិបរិយន្តំ សព្ពម្បិ វត្តមានកាលំ គហេត្វា. អជ្ឈត្តំ កថំកថី ហោតីតិ អត្តនោ ខន្ធេសុ វិចិកិច្ឆោ ហោតិ. អហំ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ កង្ខតិ. យុត្តំ បនេតន្តិ? យុត្តំ អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. អបិចេត្ថ ឥទំ វត្ថុម្បិ ឧទាហរន្តិ. ចូឡមាតាយ កិរ បុត្តោ មុណ្ឌោ, មហាមាតាយ បុត្តោ អមុណ្ឌោ, តំ បុត្តំ មុណ្ឌេសុំ. សោ ឧដ្ឋាយ អហំ នុ ខោ ចូឡមាតាយ បុត្តោតិ ចិន្តេសិ. ឯវំ អហំ នុ ខោស្មីតិ កង្ខា ហោតិ.

នោ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ នត្ថិភាវំ កង្ខតិ. តត្រាបិ ឥទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ មច្ឆេ គណ្ហន្តោ ឧទកេ ចិរដ្ឋានេន សីតិភូតំ អត្តនោ ឩរុំ មច្ឆោតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. អបរោ សុសានបស្សេ ខេត្តំ រក្ខន្តោ ភីតោ សង្កុដិតោ សយិ. សោ បដិពុជ្ឈិត្វា អត្តនោ ជណ្ណុកានិ ទ្វេ យក្ខាតិ ចិន្តេត្វា បហរិ. ឯវំ នោ នុ ខោស្មីតិ កង្ខតិ.

កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ. ឯស នយោ សេសេសុ. ទេវោ បន សមានោ ទេវភាវំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. សោបិ បន ‘‘អហំ រូបី នុ ខោ អរូបី នុ ខោ’’តិអាទិនា នយេន កង្ខតិ. ខត្តិយាទយោ កស្មា ន ជានន្តីតិ ចេ. អបច្ចក្ខា តេសំ តត្ថ តត្ថ កុលេ ឧប្បត្តិ. គហដ្ឋាបិ ច បោត្ថលិកាទយោ បព្ពជិតសញ្ញិនោ. បព្ពជិតាបិ ‘‘កុប្បំ នុ ខោ មេ កម្ម’’ន្តិអាទិនា នយេន គហដ្ឋសញ្ញិនោ. មនុស្សាបិ ច រាជានោ វិយ អត្តនិ ទេវសញ្ញិនោ ហោន្តិ.

កថំ នុ ខោស្មីតិ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ចេត្ថ អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថីតិ គហេត្វា តស្ស សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ទីឃោ នុ ខោស្មិ, រស្សចតុរំសឆឡំសអដ្ឋំសសោឡសំសាទីនំ អញ្ញតរប្បការោតិ កង្ខន្តោ កថំ នុ ខោស្មីតិ កង្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. សរីរសណ្ឋានំ បន បច្ចុប្បន្នំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ.

កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋានំ កង្ខតិ.

១៩. ឯវំ សោឡសប្បភេទំ វិចិកិច្ឆំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ ឥមិនា វិចិកិច្ឆាសីសេន ទិដ្ឋាសវំ ទស្សេតុំ អយំ ទេសនា អារទ្ធា. តំ ទស្សេន្តោ តស្ស ឯវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនន្តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្ស បុគ្គលស្ស យថា អយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អយោនិសោ មនសិករោតោ តស្សេវ សវិចិកិច្ឆស្ស អយោនិសោ មនសិការស្ស ថាមគតត្តា ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពបទេសុ វាសទ្ទោ វិកប្បត្ថោ, ឯវំ វា ឯវំ វា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្ថិ មេ អត្តាតិ ចេត្ថ សស្សតទិដ្ឋិ សព្ពកាលេសុ អត្តនោ អត្ថិតំ គណ្ហាតិ. សច្ចតោ ថេតតោតិ ភូតតោ ច ថិរតោ ច, ‘‘ឥទំ សច្ច’’ន្តិ ភូតតោ សុដ្ឋុ ទឡ្ហភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. នត្ថិ មេ អត្តាតិ អយំ បន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ, សតោ សត្តស្ស តត្ថ តត្ថ វិភវគ្គហណតោ. អថ វា បុរិមាបិ តីសុ កាលេសុ អត្ថីតិ គហណតោ សស្សតទិដ្ឋិ, បច្ចុប្បន្នមេវ អត្ថីតិ គណ្ហន្តោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. បច្ឆិមាបិ អតីតានាគតេសុ នត្ថីតិ គហណតោ ភស្មន្តាហុតិយោតិ គហិតទិដ្ឋិកានំ វិយ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. អតីតេ ឯវ នត្ថីតិ គណ្ហន្តោ អធិច្ចសមុប្បត្តិកស្សេវ សស្សតទិដ្ឋិ.

អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ សញ្ញាក្ខន្ធសីសេន ខន្ធេ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ អវសេសក្ខន្ធេ សញ្ជានតោ ឥមិនា អត្តនា ឥមំ អត្តានំ សញ្ជានាមីតិ ហោតិ. អត្តនាវ អនត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំយេវ អត្តាតិ គហេត្វា, ឥតរេ ចត្តារោបិ អនត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេសំ ជានតោ ឯវំ ហោតិ. អនត្តនាវ អត្តានន្តិ សញ្ញាក្ខន្ធំ អនត្តាតិ. ឥតរេ ចត្តារោ អត្តាតិ គហេត្វា សញ្ញាយ តេសំ ជានតោ ឯវំ ហោតិ, សព្ពាបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោវ.

វទោ វេទេយ្យោតិអាទយោ បន សស្សតទិដ្ឋិយា ឯវ អភិនិវេសាការា. តត្ថ វទតីតិ វទោ, វចីកម្មស្ស ការកោតិ វុត្តំ ហោតិ. វេទយតីតិ វេទេយ្យោ, ជានាតិ អនុភវតិ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ វេទេតីតិ, តត្រ តត្រ កល្យាណបាបកានំ កម្មានំ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ. តត្រ តត្រាតិ តេសុ តេសុ យោនិគតិដ្ឋិតិនិវាសនិកាយេសុ អារម្មណេសុ វា. និច្ចោតិ ឧប្បាទវយរហិតោ. ធុវោតិ ថិរោ សារភូតោ. សស្សតោតិ សព្ពកាលិកោ. អវិបរិណាមធម្មោតិ អត្តនោ បកតិភាវំ អវិជហនធម្មោ, កកណ្ដកោ វិយ នានប្បការតំ នាបជ្ជតិ. សស្សតិសមន្តិ ចន្ទសូរិយសមុទ្ទមហាបថវីបព្ពតា លោកវោហារេន សស្សតិយោតិ វុច្ចន្តិ. សស្សតីហិ សមំ សស្សតិសមំ. យាវ សស្សតិយោ តិដ្ឋន្តិ, តាវ តថេវ ឋស្សតីតិ គណ្ហតោ ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ.

ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទិដ្ឋិគតន្តិអាទីសុ. ឥទន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពស្ស បច្ចក្ខនិទស្សនំ. ទិដ្ឋិគតសម្ពន្ធេន ច ឥទន្តិ វុត្តំ, ន ទិដ្ឋិសម្ពន្ធេន. ឯត្ថ ច ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ, គូថគតំ វិយ. ទិដ្ឋីសុ វា គតមិទំ ទស្សនំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិអន្តោគធត្តាតិបិ ទិដ្ឋិគតំ. ទិដ្ឋិយា វា គតំ ទិដ្ឋិគតំ. ឥទញ្ហិ អត្ថិ មេ អត្តាតិអាទិ ទិដ្ឋិយា គមនមត្តមេវ, នត្ថេត្ថ អត្តា វា និច្ចោ វា កោចីតិ វុត្តំ ហោតិ. សា ចាយំ ទិដ្ឋិ ទុន្និគ្គមនដ្ឋេន គហនំ. ទុរតិក្កមដ្ឋេន សប្បដិភយដ្ឋេន ច កន្តារោ, ទុព្ភិក្ខកន្តារវាឡកន្តារាទយោ វិយ. សម្មាទិដ្ឋិយា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិលោមនដ្ឋេន វា វិសូកំ. កទាចិ សស្សតស្ស, កទាចិ ឧច្ឆេទស្ស គហណតោ វិរូបំ ផន្ទិតន្តិ វិប្ផន្ទិតំ. ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនំ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋិគហនំ…បេ… ទិដ្ឋិសំយោជន’’ន្តិ. ឥទានិស្ស តមេវ ពន្ធនត្ថំ ទស្សេន្តោ ទិដ្ឋិសំយោជនសំយុត្តោតិអាទិមាហ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ. ឥមិនា ទិដ្ឋិសំយោជនេន សំយុត្តោ បុថុជ្ជនោ ឯតេហិ ជាតិអាទីហិ ន បរិមុច្ចតីតិ. កិំ វា ពហុនា, សកលវដ្ដទុក្ខតោបិ ន មុច្ចតីតិ.

២០. ឯវំ ឆប្បភេទំ ទិដ្ឋាសវំ ទស្សេត្វា យស្មា សីលព្ពតបរាមាសោ កាមាសវាទិវចនេនេវ ទស្សិតោ ហោតិ. កាមសុខត្ថញ្ហិ ភវសុខភវវិសុទ្ធិអត្ថញ្ច អវិជ្ជាយ អភិភូតា ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណា សីលព្ពតានិ បរាមសន្តិ, តស្មា តំ អទស្សេត្វា ទិដ្ឋិគ្គហណេន វា តស្ស គហិតត្តាបិ តំ អទស្សេត្វាវ ឥទានិ យោ បុគ្គលោ ទស្សនា បហាតព្ពេ អាសវេ បជហតិ, តំ ទស្សេត្វា តេសំ អាសវានំ បហានំ ទស្សេតុំ បុព្ពេ វា អយោនិសោ មនសិករោតោ បុថុជ្ជនស្ស តេសំ ឧប្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តព្ពិបរីតស្ស បហានំ ទស្សេតុំ សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេតិអាទិមាហ.

តស្សត្ថោ, យាវ ‘‘សោ ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ អាគច្ឆតិ, តាវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ច វុត្តបច្ចនីកតោ ច វេទិតព្ពោ. បច្ចនីកតោ ច សព្ពាការេន អរិយធម្មស្ស អកោវិទាវិនីតបច្ចនីកតោ អយំ ‘‘សុតវា អរិយសាវកោ អរិយធម្មស្ស កោវិទោ អរិយធម្មេ សុវិនីតោ’’តិ វេទិតព្ពោ. អបិច ខោ សិខាបត្តវិបស្សនតោ បភុតិ យាវ គោត្រភុ, តាវ តទនុរូបេន អត្ថេន អយំ អរិយសាវកោតិ វេទិតព្ពោ.

២១. ‘‘សោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទីសុ បន អយំ អត្ថវិភាវនា, សោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានិកោ អរិយសាវកោ តណ្ហាវជ្ជា តេភូមកា ខន្ធា ទុក្ខំ, តណ្ហា ទុក្ខសមុទយោ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធោ, និរោធសម្បាបកោ មគ្គោតិ ឯវំ បុព្ពេវ អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហិតចតុសច្ចកម្មដ្ឋានោ អបរេន សមយេន វិបស្សនាមគ្គំ សមារុឡ្ហោ សមានោ តេ តេភូមកេ ខន្ធេ ឥទំ ទុក្ខន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច. ឯត្ថ ហិ យាវ សោតាបត្តិមគ្គោ, តាវ មនសិការសីសេនេវ វិបស្សនា វុត្តា. យា បនាយំ តស្សេវ ទុក្ខស្ស សមុដ្ឋាបិកា បភាវិកា តណ្ហា, អយំ សមុទយោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. យស្មា បន ទុក្ខញ្ច សមុទយោ ច ឥទំ ឋានំ បត្វា និរុជ្ឈន្តិ នប្បវត្តន្តិ, តស្មា យទិទំ និព្ពានំ នាម, អយំ ទុក្ខនិរោធោតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ. និរោធសម្បាបកំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ឧបាយេន បថេន សមន្នាហរតិ ចេវ វិបស្សតិ ច.

តត្រាយំ ឧបាយោ, អភិនិវេសោ នាម វដ្ដេ ហោតិ, វិវដ្ដេ នត្ថិ. តស្មា ‘‘អយំ អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ, អាបោធាតូ’’តិអាទិនា នយេន សកសន្តតិយំ ចត្តារិ ភូតានិ តទនុសារេន ឧបាទារូបានិ ច បរិគ្គហេត្វា អយំ រូបក្ខន្ធោតិ វវត្ថបេតិ. តំ វវត្ថាបយតោ ឧប្បន្នេ តទារម្មណេ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ ឥមេ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធាតិ វវត្ថបេតិ. តតោ ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខន្តិ វវត្ថបេតិ. តេ បន សង្ខេបតោ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេ ភាគាយេវ ហោន្តិ. ឥទញ្ច នាមរូបំ សហេតុ សប្បច្ចយំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស អយំ ហេតុ អយំ បច្ចយោតិ អវិជ្ជាភវតណ្ហាកម្មាហារាទិកេ ហេតុបច្ចយេ វវត្ថបេតិ. តតោ តេសំ បច្ចយានញ្ច បច្ចយុប្បន្នធម្មានញ្ច យាថាវសរសលក្ខណំ វវត្ថបេត្វា ឥមេ ធម្មា អហុត្វា ហោន្តីតិ អនិច្ចលក្ខណំ អារោបេតិ, ឧទយព្ពយបីឡិតត្តា ទុក្ខាតិ ទុក្ខលក្ខណំ អារោបេតិ. អវសវត្តនតោ អនត្តាតិ អនត្តលក្ខណំ អារោបេតិ. ឯវំ តីណិ លក្ខណានិ អារោបេត្វា បដិបាដិយា វិបស្សនំ បវត្តេន្តោ សោតាបត្តិមគ្គំ បាបុណាតិ.

តស្មិំ ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកបដិវេធេនេវ បដិវិជ្ឈតិ, ឯកាភិសមយេន អភិសមេតិ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈតិ, សមុទយំ បហានបដិវេធេន, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន, មគ្គំ ភាវនាបដិវេធេន. ទុក្ខញ្ច បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ…បេ… មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ, នោ ច ខោ អញ្ញមញ្ញេន ញាណេន. ឯកញាណេនេវ ហិ ឯស និរោធំ អារម្មណតោ, សេសានិ កិច្ចតោ បដិវិជ្ឈតិ ចេវ អភិសមេតិ ច. ន ហិស្ស តស្មិំ សមយេ ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ទុក្ខំ បរិជានាមី’’តិ វា…បេ… ‘‘មគ្គំ ភាវេមី’’តិ វា. អបិច ខ្វស្ស អារម្មណំ កត្វា បដិវេធវសេន និរោធំ សច្ឆិករោតោ ឯវំ តំ ញាណំ ទុក្ខបរិញ្ញាកិច្ចម្បិ សមុទយបហានកិច្ចម្បិ មគ្គភាវនាកិច្ចម្បិ ករោតិយេវ. តស្សេវំ ឧបាយេន យោនិសោ មនសិករោតោ តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តិ, វីសតិវត្ថុកា សក្កាយទិដ្ឋិ, អដ្ឋវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា, ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ សីលព្ពតានំ បរាមសនតោ សីលព្ពតបរាមាសោតិ. តត្ថ ចតូសុ អាសវេសុ សក្កាយទិដ្ឋិសីលព្ពតបរាមាសា ទិដ្ឋាសវេន សង្គហិតត្តា អាសវា ចេវ សំយោជនា ច. វិចិកិច្ឆា សំយោជនមេវ, ន អាសវោ. ‘‘ទស្សនា បហាតព្ពា អាសវា’’តិ ឯត្ថ បរិយាបន្នត្តា បន អាសវាតិ.

‘‘ឥមេ វុច្ចន្តិ…បេ… បហាតព្ពា’’តិ ឥមេ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ ទស្សនា បហាតព្ពា នាម អាសវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ. អថ វា យា អយំ ឆន្នំ ទិដ្ឋីនំ អញ្ញតរា ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ សរូបេនេវ សក្កាយទិដ្ឋិ វិភត្តា. តំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ’’តិ. សា ច យស្មា សហជាតបហានេកដ្ឋេហិ សទ្ធិំ បហីយតិ. ទិដ្ឋាសវេ ហិ បហីយមានេ តំសហជាតោ ចតូសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តេសុ កាមាសវោបិ អវិជ្ជាសវោបិ បហីយតិ. បហានេកដ្ឋោ បន ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ នាគសុបណ្ណាទិសមិទ្ធិបត្ថនាវសេន ឧប្បជ្ជមានោ ភវាសវោ. តេនេវ សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោបិ, ទ្វីសុ ទោមនស្សចិត្តេសុ បាណាតិបាតាទិនិព្ពត្តកោ អវិជ្ជាសវោបិ, តថា វិចិកិច្ឆាចិត្តសម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោបីតិ ឯវំ សព្ពថាបិ អវសេសា តយោបិ អាសវា បហីយន្តិ. តស្មា ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯស បោរាណានំ អធិប្បាយោ.

ទស្សនា បហាតព្ពាតិ ទស្សនំ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ, តេន បហាតព្ពាតិ អត្ថោ. កស្មា សោតាបត្តិមគ្គោ ទស្សនំ? បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ. ននុ គោត្រភុ បឋមតរំ បស្សតីតិ? នោ ន បស្សតិ. ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចំ បន ន ករោតិ សំយោជនានំ អប្បហានតោ. តស្មា បស្សតីតិ ន វត្តព្ពោ. យត្ថ កត្ថចិ រាជានំ ទិស្វាបិ បណ្ណាការំ ទត្វា កិច្ចនិប្ផត្តិយា អទិដ្ឋត្តា ‘‘អជ្ជាបិ រាជានំ ន បស្សាមី’’តិ វទន្តោ គាមវាសី បុរិសោ ចេត្ថ និទស្សនំ.

ទស្សនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំវរាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២២. ឯវំ ទស្សនេន បហាតព្ពេ អាសវេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរុទ្ទិដ្ឋេ សំវរា បហាតព្ពេ ទស្សេតុំ, កតមេ ច, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពាតិ អាហ. ឯវំ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរញ្ហិ អត្ថមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម.

ននុ ច ទស្សនេន ភាវនាយាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ អប្បហាតព្ពោ អាសវោ នាម នត្ថិ, អថ កស្មា វិសុំ សំវរាទីហិ បហាតព្ពេ ទស្សេតីតិ. សំវរាទីហិ បុព្ពភាគេ វិក្ខម្ភិតា អាសវា ចតូហិ មគ្គេហិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆន្តិ, តស្មា តេសំ មគ្គានំ បុព្ពភាគេ ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ វិក្ខម្ភនប្បហានំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. តស្មា យោ ចាយំ វុត្តោ បឋមោ ទស្សនមគ្គោយេវ, ឥទានិ ភាវនានាមេន វុច្ចិស្សន្តិ តយោ មគ្គា, តេសំ សព្ពេសម្បិ អយំ បុព្ពភាគបដិបទាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាយ. តត្ថាយំ សង្ខាសទ្ទោ ញាណកោដ្ឋាសបញ្ញត្តិគណនាសុ ទិស្សតិ. ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៦៨) ហិ ញាណេ ទិស្សតិ. ‘‘បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០១) កោដ្ឋាសេ. ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣១៣) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘ន សុករំ សង្ខាតុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១២៨) គណនាយំ. ឥធ បន ញាណេ ទដ្ឋព្ពោ.

បដិសង្ខា យោនិសោតិ ហិ ឧបាយេន បថេន បដិសង្ខាយ ញត្វា បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អសំវរេ អាទីនវបដិសង្ខា យោនិសោ បដិសង្ខាតិ វេទិតព្ពា. សា ចាយំ ‘‘វរំ, ភិក្ខវេ, តត្តាយ អយោសលាកាយ អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ ចក្ខុន្ទ្រិយំ សម្បលិមដ្ឋំ, ន ត្វេវ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យេសុ រូបេសុ អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តគ្គាហោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.២៣៥) អាទិត្តបរិយាយនយេន វេទិតព្ពា. ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសំវុតោ វិហរតីតិ ឯត្ថ ចក្ខុមេវ ឥន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, សំវរណតោ សំវរោ, បិទហនតោ ថកនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោ. តិត្ថកាកោ អាវាដកច្ឆបោ វនមហិំសោតិអាទយោ វិយ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋសច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ. អបិច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ, តតោ វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ, តតោ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ, តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ.

តត្ថបិ នេវ ភវង្គសមយេ, ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ. ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋសច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អយំ អសំវរោ ហោតិ. ឯវំ ហោន្តោបិ សោ ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោតិ វុច្ចតិ. កស្មា? តស្មិញ្ហិ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ, យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោ ឃរកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សុសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេន ហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆន្តិ, តំ ករេយ្យុំ, ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ, តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបីតិ.

តស្មិំ បន សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. យថា កិំ? យថា នគរទ្វារេសុ សុសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោ ឃរាទយោ អសំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេសុ ហិ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ, ឯវមេវ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ សុគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិបិ. តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោតិ វុត្តោ. ឥធ ចាយំ សតិសំវរោ អធិប្បេតោតិ វេទិតព្ពោ. ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរេន សំវុតោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសំវុតោ, ឧបេតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) វុត្តំ. តំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរេន សំវុតោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អថ វា សំវរីតិ សំវុតោ, ថកេសិ បិទហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរសំវុតោ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសំវុតោ, ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសញ្ញិតំ សតិកវាដំ ចក្ខុទ្វារេ, ឃរទ្វារេ កវាដំ វិយ សំវរិ ថកេសិ បិទហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អយមេវ ចេត្ថ អត្ថោ សុន្ទរតរោ. តថា ហិ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរំ អសំវុតស្ស វិហរតោ សំវុតស្ស វិហរតោ’’តិ ឯតេសុ បទេសុ អយមេវ អត្ថោ ទិស្សតិ.

វិហរតីតិ ឯវំ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរសំវុតោ យេន កេនចិ ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ. យញ្ហិស្សាតិអាទិម្ហិ យំ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរំ អស្ស ភិក្ខុនោ អសំវុតស្ស អថកេត្វា អបិទហិត្វា វិហរន្តស្សាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អថ វា, យេ-ការស្ស យន្តិ អាទេសោ. ហិការោ ច បទបូរណោ, យេ អស្សាតិ អត្ថោ.

ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ និព្ពត្តេយ្យុំ. អាសវា វិឃាតបរិឡាហាតិ ចត្តារោ អាសវា ច អញ្ញេ ច វិឃាតករា កិលេសបរិឡាហា វិបាកបរិឡាហា ច. ចក្ខុទ្វារេ ហិ ឥដ្ឋារម្មណំ អាបាថគតំ កាមស្សាទវសេន អស្សាទយតោ អភិនន្ទតោ កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឦទិសំ អញ្ញស្មិម្បិ សុគតិភវេ លភិស្សាមីតិ ភវបត្ថនាយ អស្សាទយតោ ភវាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, សត្តោតិ វា សត្តស្សាតិ វា គណ្ហន្តស្ស ទិដ្ឋាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពេហេវ សហជាតំ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាសវោតិ ចត្តារោ អាសវា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេហិ សម្បយុត្តា អបរេ កិលេសា វិឃាតបរិឡាហា, អាយតិំ វា តេសំ វិបាកា. តេបិ ហិ អសំវុតស្សេវ វិហរតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុន្តិ វុច្ចន្តិ.

ឯវំស តេតិ ឯវំ អស្ស តេ. ឯវំ ឯតេន ឧបាយេន ន ហោន្តិ, នោ អញ្ញថាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ បដិសង្ខា យោនិសោ សោតិន្ទ្រិយសំវរសំវុតោតិអាទីសុ.

ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរា បហាតព្ពាតិ ឥមេ ឆសុ ទ្វារេសុ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា ចតុវីសតិ អាសវា សំវរេន បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តិ. សព្ពត្ថេវ ចេត្ថ សតិសំវរោ ឯវ សំវរោតិ វេទិតព្ពោ.

សំវរាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បដិសេវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៣. បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរន្តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ សីលកថាយំ វុត្តមេវ. យញ្ហិស្សាតិ យំ ចីវរបិណ្ឌបាតាទីសុ វា អញ្ញតរំ អស្ស. អប្បដិសេវតោតិ ឯវំ យោនិសោ អប្បដិសេវន្តស្ស. សេសំ វុត្តនយមេវ. កេវលំ បនិធ អលទ្ធំ ចីវរាទិំ បត្ថយតោ លទ្ធំ វា អស្សាទយតោ កាមាសវស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. ឦទិសំ អញ្ញស្មិម្បិ សម្បត្តិភវេ សុគតិភវេ លភិស្សាមីតិ ភវបត្ថនាយ អស្សាទយតោ ភវាសវស្ស, អហំ លភាមិ ន លភាមីតិ វា មយ្ហំ វា ឥទន្តិ អត្តសញ្ញំ អធិដ្ឋហតោ ទិដ្ឋាសវស្ស ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. សព្ពេហេវ បន សហជាតោ អវិជ្ជាសវោតិ ឯវំ ចតុន្នំ អាសវានំ ឧប្បត្តិ វិបាកបរិឡាហា ច នវវេទនុប្បាទនតោបិ វេទិតព្ពា.

ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពាតិ ឥមេ ឯកមេកស្មិំ បច្ចយេ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា សោឡស អាសវា ឥមិនា ញាណសំវរសង្ខាតេន បច្ចវេក្ខណបដិសេវនេន បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តិ.

បដិសេវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធិវាសនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៤. បដិសង្ខា យោនិសោ ខមោ ហោតិ សីតស្សាតិ ឧបាយេន បថេន បច្ចវេក្ខិត្វា ខមោ ហោតិ សីតស្ស សីតំ ខមតិ សហតិ, ន អវីរបុរិសោ វិយ អប្បមត្តកេនបិ សីតេន ចលតិ កម្បតិ កម្មដ្ឋានំ វិជហតិ. អបិច ខោ លោមសនាគត្ថេរោ វិយ អនប្បកេនាបិ សីតេន ផុដ្ឋោ ន ចលតិ ន កម្បតិ, កម្មដ្ឋានមេវ មនសិ ករោតិ. ថេរោ កិរ ចេតិយបព្ពតេ បិយង្គុគុហាយំ បធានឃរេ វិហរន្តោ អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ លោកន្តរិកនិរយេ បច្ចវេក្ខិត្វា កម្មដ្ឋានំ អវិជហន្តោវ អព្ភោកាសេ វីតិនាមេសិ. ឯវំ ឧណ្ហាទីសុបិ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា.

កេវលញ្ហិ យោ ភិក្ខុ អធិមត្តម្បិ ឧណ្ហំ សហតិ ស្វេវ ថេរោ វិយ, អយំ ‘‘ខមោ ឧណ្ហស្សា’’តិ វេទិតព្ពោ. ថេរោ កិរ គិម្ហសមយេ បច្ឆាភត្តំ ពហិចង្កមេ និសីទិ. កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ សេទាបិស្ស កច្ឆេហិ មុច្ចន្តិ. អថ នំ អន្តេវាសិកោ អាហ ‘‘ឥធ, ភន្តេ, និសីទថ, សីតលោ ឱកាសោ’’តិ. ថេរោ ‘‘ឧណ្ហភយេនេវម្ហិ អាវុសោ ឥធ និសិន្នោ’’តិ អវីចិមហានិរយំ បច្ចវេក្ខិត្វា និសីទិយេវ. ឧណ្ហន្តិ ចេត្ថ អគ្គិសន្តាបោវ វេទិតព្ពោ. សូរិយសន្តាបវសេន បនេតំ វត្ថុ វុត្តំ.

យោ ច ទ្វេ តយោ វារេ ភត្តំ វា បានីយំ វា អលភមានោបិ អនមតគ្គេ សំសារេ អត្តនោ បេត្តិវិសយូបបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធេន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ. អធិមត្តេហិ ឌំសមកសវាតាតបសម្ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ ចាបិ តិរច្ឆានូបបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធេន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ. សរីសបសម្ផស្សេន ផុដ្ឋោ ចាបិ អនមតគ្គេ សំសារេ សីហព្យគ្ឃាទិមុខេសុ អនេកវារំ បរិវត្តិតបុព្ពភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា អវេធេន្តោ កម្មដ្ឋានំ ន វិជហតិយេវ បធានិយត្ថេរោ វិយ. អយំ ‘‘ខមោ ជិឃច្ឆាយ…បេ… សរីសបសម្ផស្សាន’’ន្តិ វេទិតព្ពោ.

ថេរំ កិរ ខណ្ឌចេលវិហារេ កណិការបធានិយឃរេ អរិយវំសំ សុណន្តំ ឃោរវិសោ សប្បោ ឌំសិ. ថេរោ ជានិត្វាបិ បសន្នចិត្តោ និសិន្នោ ធម្មំយេវ សុណាតិ. វិសវេគោ ថទ្ធោ អហោសិ. ថេរោ ឧបសម្បទមណ្ឌលំ អាទិំ កត្វា សីលំ បច្ចវេក្ខិត្វា បរិសុទ្ធសីលោហមស្មីតិ បីតិំ ឧប្បាទេសិ. សហ បីតុប្បាទា វិសំ និវត្តិត្វា បថវិំ បាវិសិ. ថេរោ តត្ថេវ ចិត្តេកគ្គតំ លភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

យោ បន អក្កោសវសេន ទុរុត្តេ ទុរុត្តត្តាយេវ ច ទុរាគតេ អបិ អន្តិមវត្ថុសញ្ញិតេ វចនបថេ សុត្វា ខន្តិគុណំយេវ បច្ចវេក្ខិត្វា ន វេធតិ ទីឃភាណកអភយត្ថេរោ វិយ. អយំ ‘‘ខមោ ទុរុត្តានំ ទុរាគតានំ វចនបថាន’’ន្តិ វេទិតព្ពោ.

ថេរោ កិរ បច្ចយសន្តោសភាវនារាមតាយ មហាអរិយវំសប្បដិបទំ កថេសិ, សព្ពោ មហាគាមោ អាគច្ឆតិ. ថេរស្ស មហាសក្ការោ ឧប្បជ្ជតិ. តំ អញ្ញតរោ មហាថេរោ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ទីឃភាណកោ អរិយវំសំ កថេមីតិ សព្ពរត្តិំ កោលាហលំ ករោសីតិអាទីហិ អក្កោសិ. ឧភោបិ ច អត្តនោ អត្តនោ វិហារំ គច្ឆន្តា គាវុតមត្តំ ឯកបថេន អគមំសុ. សកលគាវុតម្បិ សោ តំ អក្កោសិយេវ. តតោ យត្ថ ទ្វិន្នំ វិហារានំ មគ្គោ ភិជ្ជតិ, តត្ថ ឋត្វា ទីឃភាណកត្ថេរោ តំ វន្ទិត្វា ‘‘ឯស, ភន្តេ, តុម្ហាកំ មគ្គោ’’តិ អាហ. សោ អសុណន្តោ វិយ អគមាសិ. ថេរោបិ វិហារំ គន្ត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា និសីទិ. តមេនំ អន្តេវាសិកោ ‘‘កិំ, ភន្តេ, សកលគាវុតំ បរិភាសន្តំ ន កិញ្ចិ អវោចុត្ថា’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘ខន្តិយេវ, អាវុសោ, មយ្ហំ ភារោ, ន អក្ខន្តិ. ឯកបទុទ្ធារេបិ កម្មដ្ឋានវិយោគំ ន បស្សាមី’’តិ អាហ. ឯត្ថ ច វចនមេវ វចនបថោតិ វេទិតព្ពោ.

យោ បន ឧប្បន្នា សារីរិកា វេទនា ទុក្ខមនដ្ឋេន ទុក្ខា, ពហលដ្ឋេន តិព្ពា, ផរុសដ្ឋេន ខរា, តិខិណដ្ឋេន កដុកា, អស្សាទវិរហតោ អសាតា, មនំ អវឌ្ឍនតោ អមនាបា, បាណហរណសមត្ថតាយ បាណហរា អធិវាសេតិយេវ, ន វេធតិ. ឯវំ សភាវោ ហោតិ ចិត្តលបព្ពតេ បធានិយត្ថេរោ វិយ. អយំ ‘‘ឧប្បន្នានំ…បេ… អធិវាសនជាតិកោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

ថេរស្ស កិរ រត្តិំ បធានេន វីតិនាមេត្វា ឋិតស្ស ឧទរវាតោ ឧប្បជ្ជិ. សោ តំ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ អាវត្តតិ បរិវត្តតិ. តមេនំ ចង្កមបស្សេ ឋិតោ បិណ្ឌបាតិយត្ថេរោ អាហ ‘‘អាវុសោ, បព្ពជិតោ នាម អធិវាសនសីលោ ហោតី’’តិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ អធិវាសេត្វា និច្ចលោ សយិ. វាតោ នាភិតោ យាវ ហទយំ ផាលេតិ. ថេរោ វេទនំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សន្តោ មុហុត្តេន អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយីតិ.

យញ្ហិស្សាតិ សីតាទីសុ យំកិញ្ចិ ឯកធម្មម្បិ អស្ស. អនធិវាសយតោតិ អនធិវាសេន្តស្ស អក្ខមន្តស្ស. សេសំ វុត្តនយមេវ. អាសវុប្បត្តិ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពា. សីតេន ផុដ្ឋស្ស ឧណ្ហំ បត្ថយន្តស្ស កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សព្ពត្ថ. នត្ថិ នោ សម្បត្តិភវេ សុគតិភវេ សីតំ វា ឧណ្ហំ វាតិ ភវំ បត្ថយន្តស្ស ភវាសវោ. មយ្ហំ សីតំ ឧណ្ហន្តិ គាហោ ទិដ្ឋាសវោ. សព្ពេហេវ សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោតិ.

‘‘ឥមេ វុច្ចន្តិ…បេ… អធិវាសនា បហាតព្ពា’’តិ ឥមេ សីតាទីសុ ឯកមេកស្ស វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា អនេកេ អាសវា ឥមាយ ខន្តិសំវរសង្ខាតាយ អធិវាសនាយ បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យស្មា អយំ ខន្តិ សីតាទិធម្មេ អធិវាសេតិ, អត្តនោ ឧបរិ អារោបេត្វា វាសេតិយេវ. ន អសហមានា ហុត្វា និរស្សតិ, តស្មា ‘‘អធិវាសនា’’តិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពា.

អធិវាសនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បរិវជ្ជនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៥. បដិសង្ខា យោនិសោ ចណ្ឌំ ហត្ថិំ បរិវជ្ជេតីតិ អហំ សមណោតិ ចណ្ឌស្ស ហត្ថិស្ស អាសន្នេ ន ឋាតព្ពំ. តតោនិទានញ្ហិ មរណម្បិ សិយា មរណមត្តម្បិ ទុក្ខន្តិ ឯវំ ឧបាយេន បថេន បច្ចយេន បច្ចវេក្ខិត្វា ចណ្ឌំ ហត្ថិំ បរិវជ្ជេតិ បដិក្កមតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ចណ្ឌន្តិ ច ទុដ្ឋំ, វាឡន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ខាណុន្តិ ខទិរខាណុអាទិំ. កណ្ដកដ្ឋានន្តិ កណ្ដកានំ ឋានំ, យត្ថ កណ្ដកា វិជ្ជន្តិ, តំ ឱកាសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោព្ភន្តិ សព្ពតោ បរិច្ឆិន្នតដំ. បបាតន្តិ ឯកតោ ឆិន្នតដំ. ចន្ទនិកន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ ឆឌ្ឌនដ្ឋានំ. ឱឡិគល្លន្តិ តេសំយេវ សកទ្ទមាទីនំ សន្ទនោកាសំ. តំ ជណ្ណុមត្តម្បិ អសុចិភរិតំ ហោតិ, ទ្វេបិ ចេតានិ ឋានានិ អមនុស្សទុដ្ឋានិ ហោន្តិ. តស្មា តានិ វជ្ជេតព្ពានិ. អនាសនេតិ ឯត្ថ បន អយុត្តំ អាសនំ អនាសនំ, តំ អត្ថតោ អនិយតវត្ថុកំ រហោបដិច្ឆន្នាសនន្តិ វេទិតព្ពំ. អគោចរេតិ ឯត្ថបិ ច អយុត្តោ គោចរោ អគោចរោ, សោ វេសិយាទិភេទតោ បញ្ចវិធោ. បាបកេ មិត្តេតិ លាមកេ ទុស្សីលេ មិត្តបតិរូបកេ, អមិត្តេ វា. ភជន្តន្តិ សេវមានំ. វិញ្ញូ សព្រហ្មចារីតិ បណ្ឌិតា ពុទ្ធិសម្បន្នា សព្រហ្មចារយោ, ភិក្ខូនមេតំ អធិវចនំ. តេ ហិ ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ សមសិក្ខតាតិ ឥមំ ព្រហ្មំ សមានំ ចរន្តិ, តស្មា សព្រហ្មចារីតិ វុច្ចន្តិ. បាបកេសុ ឋានេសូតិ លាមកេសុ ឋានេសុ. ឱកប្បេយ្យុន្តិ សទ្ទហេយ្យុំ, អធិមុច្ចេយ្យុំ ‘‘អទ្ធា អយមាយស្មា អកាសិ វា ករិស្សតិ វា’’តិ.

យញ្ហិស្សាតិ ហត្ថិអាទីសុ យំកិញ្ចិ ឯកម្បិ អស្ស. សេសំ វុត្តនយមេវ. អាសវុប្បត្តិ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពា. ហត្ថិអាទិនិទានេន ទុក្ខេន ផុដ្ឋស្ស សុខំ បត្ថយតោ កាមាសវោ ឧប្បជ្ជតិ. នត្ថិ នោ សម្បត្តិភវេ សុគតិភវេ ឦទិសំ ទុក្ខន្តិ ភវំ បត្ថេន្តស្ស ភវាសវោ. មំ ហត្ថី មទ្ទតិ, មំ អស្សោតិ គាហោ ទិដ្ឋាសវោ. សព្ពេហេវ សម្បយុត្តោ អវិជ្ជាសវោតិ.

ឥមេ វុច្ចន្តិ…បេ… បរិវជ្ជនា បហាតព្ពាតិ ឥមេ ហត្ថិអាទីសុ ឯកេកស្ស វសេន ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា អនេកេ អាសវា ឥមិនា សីលសំវរសង្ខាតេន បរិវជ្ជនេន បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពា.

បរិវជ្ជនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វិនោទនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៦. បដិសង្ខា យោនិសោ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតីតិ ‘‘ឥតិ បាយំ វិតក្កោ អកុសលោ, ឥតិបិ សាវជ្ជោ, ឥតិបិ ទុក្ខវិបាកោ, សោ ច ខោ អត្តព្យាពាធាយ សំវត្តតី’’តិអាទិនា នយេន យោនិសោ កាមវិតក្កេ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ ឧប្បន្នំ ជាតមភិនិព្ពត្តំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, ចិត្តំ អារោបេត្វា ន វាសេតិ, អព្ភន្តរេ វា ន វាសេតីតិបិ អត្ថោ.

អនធិវាសេន្តោ កិំ ករោតីតិ? បជហតិ ឆឌ្ឌេតិ.

កិំ កចវរំ វិយ បិដកេនាតិ? ន ហិ, អបិច ខោ នំ វិនោទេតិ តុទតិ វិជ្ឈតិ នីហរតិ.

កិំ ពលិពទ្ទំ វិយ បតោទេនាតិ? ន ហិ, អថ ខោ នំ ព្យន្តីករោតិ វិគតន្តំ ករោតិ. យថាស្ស អន្តោបិ នាវសិស្សតិ អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ, តថា នំ ករោតិ.

កថំ បន នំ តថា ករោតីតិ? អនភាវំ គមេតីតិ អនុ អនុ អភាវំ គមេតិ, វិក្ខម្ភនប្បហានេន យថា សុវិក្ខម្ភិតោ ហោតិ, តថា ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ ព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កេសុ.

ឯត្ថ ច កាមវិតក្កោតិ ‘‘យោ កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ’’តិ វិភង្គេ (វិភ. ៩១០) វុត្តោ. ឯស នយោ ឥតរេសុ. ឧប្បន្នុប្បន្នេតិ ឧប្បន្នេ ឧប្បន្នេ, ឧប្បន្នមត្តេយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សកិំ វា ឧប្បន្នេ វិនោទេត្វា ទុតិយវារេ អជ្ឈុបេក្ខិតា ន ហោតិ, សតក្ខត្តុម្បិ ឧប្បន្នេ ឧប្បន្នេ វិនោទេតិយេវ. បាបកេ អកុសលេតិ លាមកដ្ឋេន បាបកេ, អកោសល្លតាយ អកុសលេ. ធម្មេតិ តេយេវ កាមវិតក្កាទយោ សព្ពេបិ វា នវ មហាវិតក្កេ. តត្ថ តយោ វុត្តា ឯវ. អវសេសា ‘‘ញាតិវិតក្កោ ជនបទវិតក្កោ អមរវិតក្កោ បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ’’តិ (មហានិ. ២០៧) ឥមេ ឆ.

យញ្ហិស្សាតិ ឯតេសុ វិតក្កេសុ យំកិញ្ចិ អស្ស, សេសំ វុត្តនយមេវ. កាមវិតក្កោ បនេត្ថ កាមាសវោ ឯវ. តព្ពិសេសោ ភវាសវោ. តំសម្បយុត្តោ ទិដ្ឋាសវោ. សព្ពវិតក្កេសុ អវិជ្ជាសវោតិ ឯវំ អាសវុប្បត្តិបិ វេទិតព្ពា.

ឥមេ វុច្ចន្តិ…បេ… វិនោទនា បហាតព្ពាតិ ឥមេ កាមវិតក្កាទិវសេន វុត្តប្បការា អាសវា ឥមិនា តស្មិំ តស្មិំ វិតក្កេ អាទីនវបច្ចវេក្ខណសហិតេន វីរិយសំវរសង្ខាតេន វិនោទនេន បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពា.

វិនោទនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភាវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា

២៧. បដិសង្ខា យោនិសោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតីតិ អភាវនាយ អាទីនវំ, ភាវនាយ ច អានិសំសំ ឧបាយេន បថេន បច្ចវេក្ខិត្វា សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ, ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥមេ ឧបរិមគ្គត្តយសមយសម្ភូតា លោកុត្តរពោជ្ឈង្គា ឯវ អធិប្បេតា, តថាបិ អាទិកម្មិកានំ ពោជ្ឈង្គេសុ អសម្មោហត្ថំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេន នេសំ នយេន អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. ឥធ បន លោកិយនយំ បហាយ លោកុត្តរនយោ ឯវ គហេតព្ពោ. តត្ថ សតិសម្ពោជ្ឈង្គន្តិអាទិនា នយេន វុត្តានំ សត្តន្នំ អាទិបទានំយេវ តាវ –

អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ, កមតោ ច វិនិច្ឆយោ;

អនូនាធិកតោ ចេវ, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា.

តត្ថ សតិសម្ពោជ្ឈង្គេ តាវ សរណដ្ឋេន សតិ. សា បនេសា ឧបដ្ឋានលក្ខណា, អបិលាបនលក្ខណា វា. វុត្តម្បិ ហេតំ ‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ភណ្ឌាគារិកោ រញ្ញោ សាបតេយ្យំ អបិលាបេតិ, ឯត្តកំ, មហារាជ, ហិរញ្ញំ, ឯត្តកំ សុវណ្ណំ, ឯត្តកំ សាបតេយ្យន្តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជមានា កុសលាកុសលសាវជ្ជានវជ្ជហីនបណីតកណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ អបិលាបេតិ. ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (មិ. ប. ២.១.១៣) វិត្ថារោ. អបិលាបនរសា. កិច្ចវសេនេវ ហិស្ស ឯតំ លក្ខណំ ថេរេន វុត្តំ. អសម្មោសរសា វា. គោចរាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា. សតិ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. តត្ថ ពោធិយា ពោធិស្ស វា អង្គោតិ ពោជ្ឈង្គោ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? យា ហិ អយំ ធម្មសាមគ្គី, យាយ លោកិយលោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហន-កាមសុខត្តកិលមថានុយោគ-ឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គោតិបិ ពោជ្ឈង្គោ, ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ.

យោបេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គោតិបិ ពោជ្ឈង្គោ, សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វា ពោជ្ឈង្គា’’តិ. អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.១៧) បដិសម្ភិទានយេនាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បសត្ថោ សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. ឯវំ សតិ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. តំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ. ឯវំ តាវ ឯកស្ស អាទិបទស្ស អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ ច វិនិច្ឆយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

ទុតិយាទីសុ បន ចតុសច្ចធម្មេ វិចិនាតីតិ ធម្មវិចយោ. សោ បន វិចយលក្ខណោ, ឱភាសនរសោ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានោ. វីរភាវតោ វិធិនា ឦរយិតព្ពតោ ច វីរិយំ. តំ បគ្គហលក្ខណំ, ឧបត្ថម្ភនរសំ, អនោសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ. បីណយតីតិ បីតិ. សា ផរណលក្ខណា, តុដ្ឋិលក្ខណា វា, កាយចិត្តានំ បីណនរសា, តេសំយេវ ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា. កាយចិត្តទរថបស្សម្ភនតោ បស្សទ្ធិ. សា ឧបសមលក្ខណា, កាយចិត្តទរថនិម្មទ្ទនរសា, អាយចិត្តានំ អបរិប្ផន្ទនភូតសីតិភាវបច្ចុបដ្ឋានា. សមាធានតោ សមាធិ. សោ អវិក្ខេបលក្ខណោ, អវិសារលក្ខណោ វា, ចិត្តចេតសិកានំ សម្បិណ្ឌនរសោ, ចិត្តដ្ឋិតិបច្ចុបដ្ឋានោ. អជ្ឈុបេក្ខនតោ ឧបេក្ខា. សា បដិសង្ខានលក្ខណា, សមវាហិតលក្ខណា វា, ឩនាធិកតានិវារណរសា, បក្ខបាតុបច្ឆេទរសា វា, មជ្ឈត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឯវំ សេសបទានម្បិ អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ ច វិនិច្ឆយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

កមតោតិ ឯត្ថ ច ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤) វចនតោ សព្ពេសំ សេសពោជ្ឈង្គានំ ឧបការកត្តា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោវ បឋមំ វុត្តោ. តតោ បរំ ‘‘សោ តថា សតោ វិហរន្តោ តំ ធម្មំ បញ្ញាយ បវិចិនតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៦៩) នយេន សេសពោជ្ឈង្គានំ បុព្ពាបរិយវចនេ បយោជនំ សុត្តេយេវ វុត្តំ. ឯវមេត្ថ កមតោបិ វិនិច្ឆយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

អនូនាធិកតោតិ កស្មា បន ភគវតា សត្តេវ ពោជ្ឈង្គា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ. លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ សព្ពត្ថិកតោ ច. ឯត្ថ ហិ តយោ ពោជ្ឈង្គា លីនស្ស បដិបក្ខា. យថាហ – ‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). តយោ ឧទ្ធច្ចស្ស បដិបក្ខា. យថាហ – ‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤). ឯកោ បនេត្ថ សព្ពត្ថិកោ. យថាហ – ‘‘សតិញ្ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ. ‘‘សព្ពត្ថក’’ន្តិបិ បាឋោ, ទ្វិន្នម្បិ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯវំ លីនុទ្ធច្ចបដិបក្ខតោ សព្ពត្ថិកតោ ច សត្តេវ ពោជ្ឈង្គា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ, ឯវមេត្ថ អនូនាធិកតោបិ វិនិច្ឆយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

ឯវំ តាវ ‘‘សតិសម្ពោជ្ឈង្គ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តានំ សត្តន្នំ អាទិបទានំយេវ អត្ថវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតន្តិអាទីសុ ឯវំ ញាតព្ពា. ភាវេតីតិ វឌ្ឍេតិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ បុនប្បុនំ ជនេតិ អភិនិព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. វិវេកនិស្សិតន្តិ វិវេកេ និស្សិតំ. វិវេកោតិ វិវិត្តតា. ស្វាយំ តទង្គវិវេកោ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិ និស្សរណវិវេកោតិ បញ្ចវិធោ. តស្ស នានត្តំ ‘‘អរិយធម្មេ អវិនីតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយមេវ ហិ តត្ថ វិនយោតិ វុត្តោ. ឯវំ ឯតស្មិំ បញ្ចវិធេ វិវេកេ.

វិវេកនិស្សិតន្តិ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ និស្សរណវិវេកនិស្សិតញ្ច សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតីតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ អយំ ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តោ យោគី វិបស្សនាក្ខណេ កិច្ចតោ តទង្គវិវេកនិស្សិតំ, អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ, មគ្គកាលេ បន កិច្ចតោ សមុច្ឆេទវិវេកនិស្សិតំ, អារម្មណតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ. បញ្ចវិធវិវេកនិស្សិតន្តិបិ ឯកេ, តេ ហិ ន កេវលំ ពលវវិបស្សនាមគ្គផលក្ខណេសុ ឯវ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ, វិបស្សនាបាទកកសិណជ្ឈានអានាបានាសុភព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ឧទ្ធរន្តិ. ន ច បដិសិទ្ធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ. តស្មា តេសំ មតេន ឯតេសំ ឈានានំ បវត្តិក្ខណេ កិច្ចតោ ឯវ វិក្ខម្ភនវិវេកនិស្សិតំ. យថា ច ‘‘វិបស្សនាក្ខណេ អជ្ឈាសយតោ និស្សរណវិវេកនិស្សិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតម្បិ ភាវេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯស នយោ វិរាគនិស្សិតាទីសុ. វិវេកដ្ឋា ឯវ ហិ វិរាគាទយោ.

កេវលញ្ហេត្ថ វោស្សគ្គោ ទុវិធោ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោ ច បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោ ចាតិ. តត្ថ បរិច្ចាគវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ ច តទង្គវសេន, មគ្គក្ខណេ ច សមុច្ឆេទវសេន កិលេសប្បហានំ. បក្ខន្ទនវោស្សគ្គោតិ វិបស្សនាក្ខណេ តន្និន្នភាវេន, មគ្គក្ខណេ បន អារម្មណករណេន និព្ពានបក្ខន្ទនំ. តទុភយម្បិ ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេ អត្ថវណ្ណនានយេ វដ្ដតិ. តថា ហិ អយំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ យថាវុត្តេន បការេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ, និព្ពានញ្ច បក្ខន្ទតិ. វោស្សគ្គបរិណាមិន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន វោស្សគ្គត្តំ បរិណមន្តំ បរិណតញ្ច បរិបច្ចន្តំ បរិបក្កញ្ចាតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អយញ្ហិ ពោជ្ឈង្គភាវនានុយុត្តោ ភិក្ខុ យថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ កិលេសបរិច្ចាគវោស្សគ្គត្តំ និព្ពានបក្ខន្ទនវោស្សគ្គត្តញ្ច បរិបច្ចតិ, យថា ច បរិបក្កោ ហោតិ, តថា នំ ភាវេតី’’តិ. ឯស នយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុ.

ឥធ បន និព្ពានំយេវ សព្ពសង្ខតេហិ វិវិត្តត្តា វិវេកោ, សព្ពេសំ វិរាគភាវតោ វិរាគោ, និរោធភាវតោ និរោធោតិ វុត្តំ. មគ្គោ ឯវ ច វោស្សគ្គបរិណាមី, តស្មា សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិយា វិវេកនិស្សិតំ. តថា វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ. តញ្ច ខោ អរិយមគ្គក្ខណុប្បត្តិយា កិលេសានំ សមុច្ឆេទតោ បរិច្ចាគភាវេន ច និព្ពានបក្ខន្ទនភាវេន ច បរិណតំ បរិបក្កន្តិ អយមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯស នយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុ.

យញ្ហិស្សាតិ ឯតេសុ ពោជ្ឈង្គេសុ យំកិញ្ចិ អស្ស. សេសំ វុត្តនយមេវ. អាសវុប្បត្តិយំ បនេត្ថ ឥមេសំ ឧបរិមគ្គត្តយសម្បយុត្តានំ ពោជ្ឈង្គានំ អភាវិតត្តា យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោតិ តយោ អាសវា, ភាវយតោ ឯវំស តេ អាសវា ន ហោន្តីតិ អយំ នយោ វេទិតព្ពោ.

ឥមេ វុច្ចន្តិ…បេ… ភាវនា បហាតព្ពាតិ ឥមេ តយោ អាសវា ឥមាយ មគ្គត្តយសម្បយុត្តាយ ពោជ្ឈង្គភាវនាយ បហាតព្ពាតិ វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពា.

២៨. ឥទានិ ឥមេហិ សត្តហាការេហិ បហីនាសវំ ភិក្ខុំ ថោមេន្តោ អាសវប្បហានេ ចស្ស អានិសំសំ ទស្សេន្តោ ឯតេហេវ ច ការណេហិ អាសវប្បហានេ សត្តានំ ឧស្សុក្កំ ជនេន្តោ យតោ ខោ, ភិក្ខវេ…បេ… អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ អាហ. តត្ថ យតោ ខោតិ សាមិវចនេ តោការោ, យស្ស ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. បោរាណា បន យស្មិំ កាលេតិ វណ្ណយន្តិ. យេ អាសវា ទស្សនា បហាតព្ពាតិ យេ អាសវា ទស្សនេន បហាតព្ពា, តេ ទស្សនេនេវ បហីនា ហោន្តិ, ន អប្បហីនេសុយេវ បហីនសញ្ញី ហោតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ វិត្ថារោ.

សព្ពាសវសំវរសំវុតោតិ សព្ពេហិ អាសវបិធានេហិ បិហិតោ, សព្ពេសំ វា អាសវានំ បិធានេហិ បិហិតោ. អច្ឆេច្ឆិ តណ្ហន្តិ សព្ពម្បិ តណ្ហំ ឆិន្ទិ, សំឆិន្ទិ សមុច្ឆិន្ទិ. វិវត្តយិ សំយោជនន្តិ ទសវិធម្បិ សំយោជនំ បរិវត្តយិ និម្មលមកាសិ. សម្មាតិ ហេតុនា ការណេន. មានាភិសមយាតិ មានស្ស ទស្សនាភិសមយា បហានាភិសមយា ច. អរហត្តមគ្គោ ហិ កិច្ចវសេន មានំ បស្សតិ, អយមស្ស ទស្សនាភិសមយោ. តេន ទិដ្ឋោ បន សោ តាវទេវ បហីយតិ ទិដ្ឋវិសេន ទិដ្ឋសត្តានំ ជីវិតំ វិយ. អយមស្ស បហានាភិសមយោ.

អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សាតិ ឯវំ អរហត្តមគ្គេន សម្មា មានស្ស ទិដ្ឋត្តា បហីនត្តា ច យេ ឥមេ ‘‘កាយពន្ធនស្ស អន្តោ ជីរតិ (ចូឡវ. ២៧៨). ហរិតន្តំ វា’’តិ (ម. និ. ១.៣០៤) ឯវំ វុត្តអន្តិមមរិយាទន្តោ ច, ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកាន’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០) ឯវំ វុត្តលាមកន្តោ ច, ‘‘សក្កាយោ ឯកោ អន្តោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦១) ឯវំ វុត្តកោដ្ឋាសន្តោ ច, ‘‘ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស សព្ពបច្ចយសង្ខយា’’តិ (សំ. និ. ២.៥១) ឯវំ វុត្តកោដន្តោ ចាតិ ឯវំ ចត្តារោ អន្តា, តេសុ សព្ពស្សេវ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ ចតុត្ថកោដិសង្ខាតំ អន្តិមកោដិសង្ខាតំ អន្តមកាសិ បរិច្ឆេទំ បរិវដុមំ អកាសិ. អន្តិមសមុស្សយមត្តាវសេសំ ទុក្ខំ អកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អត្តមនា តេ ភិក្ខូតិ សកមនា តុដ្ឋមនា, បីតិសោមនស្សេហិ វា សម្បយុត្តមនា ហុត្វា. ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ ឥទំ ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាបរិយោសានំ ភគវតោ ភាសិតំ សុកថិតំ សុលបិតំ, ឯវមេតំ ភគវា ឯវមេតំ សុគតាតិ មត្ថកេន សម្បដិច្ឆន្តា អព្ភនុមោទិំសូតិ.

សេសមេត្ថ យំ ន វុត្តំ, តំ បុព្ពេ វុត្តត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យត្តា ច ន វុត្តំ. តស្មា សព្ពំ វុត្តានុសារេន អនុបទសោ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

ភាវនាបហាតព្ពអាសវវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.