តថាគតវារអដ្ឋមនយវណ្ណនា

១៣. នន្ទី ទុក្ខស្ស មូលន្តិអាទីសុ ច នន្ទីតិ បុរិមតណ្ហា. ទុក្ខន្តិ បញ្ចក្ខន្ធា. មូលន្តិអាទិ. ឥតិវិទិត្វាតិ តំ បុរិមភវនន្ទិំ ‘‘ឥមស្ស ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិ ឯវំ ជានិត្វា. ភវាតិ កម្មភវតោ. ជាតីតិ វិបាកក្ខន្ធា. តេ ហិ យស្មា ជាយន្តិ, តស្មា ‘‘ជាតី’’តិ វុត្តា. ជាតិសីសេន វា អយំ ទេសនា. ឯតម្បិ ‘‘ឥតិ វិទិត្វា’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ ‘‘កម្មភវតោ ឧបបត្តិភវោ ហោតីតិ ឯវញ្ច ជានិត្វា’’តិ. ភូតស្សាតិ សត្តស្ស. ជរាមរណន្តិ ជរា ច មរណញ្ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេន ឧបបត្តិភវេន ភូតស្ស សត្តស្ស ខន្ធានំ ជរាមរណំ ហោតីតិ ឯវញ្ច ជានិត្វាតិ.

ឯត្តាវតា យំ ពោធិរុក្ខមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ សម្មសិត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, តស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិវេធា មញ្ញនានំ អភាវការណំ ទស្សេន្តោ ចតុសង្ខេបំ តិសន្ធិំ តិយទ្ធំ វីសតាការំ តមេវ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទស្សេតិ.

កថំ បន ឯត្តាវតា ឯស សព្ពោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. ឯត្ថ ហិ នន្ទីតិ អយំ ឯកោ សង្ខេបោ. ទុក្ខស្សាតិ វចនតោ ទុក្ខំ ទុតិយោ, ភវា ជាតីតិ វចនតោ ភវោ តតិយោ, ជាតិជរាមរណំ ចតុត្ថោ. ឯវំ តាវ ចត្តារោ សង្ខេបា វេទិតព្ពា, កោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. តណ្ហាទុក្ខានំ បន អន្តរំ ឯកោ សន្ធិ, ទុក្ខស្ស ច ភវស្ស ច អន្តរំ ទុតិយោ, ភវស្ស ច ជាតិយា ច អន្តរំ តតិយោ. ឯវំ ចតុន្នំ អង្គុលីនំ អន្តរសទិសា ចតុសង្ខេបន្តរា តយោ សន្ធី វេទិតព្ពា.

តត្ថ នន្ទីតិ អតីតោ អទ្ធា, ជាតិជរាមរណំ អនាគតោ, ទុក្ខញ្ច ភវោ ច បច្ចុប្បន្នោតិ ឯវំ តយោ អទ្ធា វេទិតព្ពា. អតីតេ បន បញ្ចសុ អាការេសុ នន្ទីវចនេន តណ្ហា ឯកា អាគតា, តាយ អនាគតាបិ អវិជ្ជាសង្ខារឧបាទានភវា បច្ចយលក្ខណេន គហិតាវ ហោន្តិ. ជាតិជរាមរណវចនេន បន យេសំ ខន្ធានំ តជ្ជាតិជរាមរណំ, តេ វុត្តា យេវាតិ កត្វា អាយតិំ វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនផស្សវេទនា គហិតាវ ហោន្តិ.

ឯវមេតេ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនំ ឧបាទានំ, ចេតនា ភវោ ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយា. ឥធ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ, ឱក្កន្តិ នាមរូបំ, បសាទោ អាយតនំ, ផុដ្ឋោ ផស្សោ, វេទយិតំ វេទនា ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធូបបត្តិភវស្មិំ បុរេកតស្ស កម្មស្ស បច្ចយា. ឥធ បរិបក្កត្តា អាយតនានំ មោហោ អវិជ្ជា, អាយូហនា សង្ខារា, និកន្តិ តណ្ហា, ឧបគមនមុបាទានំ, ចេតនា ភវោ ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ឥធ កម្មភវស្មិំ អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយា. អាយតិំ បដិសន្ធិ វិញ្ញាណំ, ឱក្កន្តិ នាមរូបំ, បសាទោ អាយតនំ, ផុដ្ឋោ ផស្សោ, វេទយិតំ វេទនា ឥតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អាយតិំ ឧបបត្តិភវស្មិំ ឥធ កតស្ស កម្មស្ស បច្ចយា’’តិ ឯវំ និទ្ទិដ្ឋលក្ខណា វីសតិ អាការា ឥធ វេទិតព្ពា. ឯវំ ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូលន្តិ ឥតិ វិទិត្វា ភវា ជាតិ, ភូតស្ស ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្តាវតា ឯស សព្ពោបិ ចតុសង្ខេបោ តិសន្ធិ តិយទ្ធោ វីសតាការោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ តស្មា តិហ, ភិក្ខវេ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមីតិ ឯត្ថ អបុព្ពបទវណ្ណនំ កត្វា បទយោជនាយ អត្ថនិគមនំ ករិស្សាម. តស្មា តិហាតិ តស្មា ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. តិការហការា ហិ និបាតា. សព្ពសោតិ អនវសេសវចនមេតំ. តណ្ហានន្តិ នន្ទីតិ ឯវំ វុត្តានំ សព្ពតណ្ហានំ. ខយាតិ លោកុត្តរមគ្គេន អច្ចន្តក្ខយា. វិរាគាទីនិ ខយវេវចនានេវ. យា ហិ តណ្ហា ខីណា, វិរត្តាបិ តា ភវន្តិ និរុទ្ធាបិ ចត្តាបិ បដិនិស្សដ្ឋាបិ. ខយាតិ វា ចតុមគ្គកិច្ចសាធារណមេតំ. តតោ បឋមមគ្គេន វិរាគា, ទុតិយេន និរោធា, តតិយេន ចាគា, ចតុត្ថេន បដិនិស្សគ្គាតិ យោជេតព្ពំ. យាហិ វា តណ្ហាហិ បថវិំ បថវិតោ សញ្ជានេយ្យ, តាសំ ខយា. យាហិ បថវិំ មញ្ញេយ្យ, តាសំ វិរាគា. យាហិ បថវិយា មញ្ញេយ្យ, តាសំ និរោធា. យាហិ បថវិតោ មញ្ញេយ្យ, តាសំ ចាគា. យាហិ បថវិំ មេតិ មញ្ញេយ្យ, តាសំ បដិនិស្សគ្គា. យាហិ វា បថវិំ មញ្ញេយ្យ, តាសំ ខយា…បេ… យាហិ បថវិំ អភិនន្ទេយ្យ, តាសំ បដិនិស្សគ្គាតិ ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា, ន កិញ្ចិ វិរុជ្ឈតិ.

អនុត្តរន្តិ ឧត្តរវិរហិតំ សព្ពសេដ្ឋំ. សម្មាសម្ពោធិន្តិ សម្មា សាមញ្ច ពោធិំ. អថ វា បសត្ថំ សុន្ទរញ្ច ពោធិំ. ពោធីតិ រុក្ខោបិ មគ្គោបិ សព្ពញ្ញុតញាណម្បិ និព្ពានម្បិ. ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ (មហាវ. ១; ឧទា. ១) ច ‘‘អន្តរា ច ពោធិំ អន្តរា ច គយ’’ន្តិ (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥) ច អាគតដ្ឋានេហិ រុក្ខោ ពោធីតិ វុច្ចតិ. ‘‘ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ (ចូឡនិ. ១២១) អាគតដ្ឋានេ មគ្គោ. ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ (ទី. និ. ៣.២១៧) អាគតដ្ឋានេ សព្ពញ្ញុតញាណំ. ‘‘បត្វាន ពោធិំ អមតំ អសង្ខត’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ និព្ពានំ. ឥធ បន ភគវតោ អរហត្តមគ្គញាណំ អធិប្បេតំ. អបរេ សព្ពញ្ញុតញាណន្តិបិ វទន្តិ.

សាវកានំ អរហត្តមគ្គោ អនុត្តរា ពោធិ ហោតិ ន ហោតីតិ. ន ហោតិ. កស្មា? អសព្ពគុណទាយកត្តា. តេសញ្ហិ កស្សចិ អរហត្តមគ្គោ អរហត្តផលមេវ ទេតិ, កស្សចិ តិស្សោ វិជ្ជា, កស្សចិ ឆ អភិញ្ញា, កស្សចិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, កស្សចិ សាវកបារមីញាណំ. បច្ចេកពុទ្ធានម្បិ បច្ចេកពោធិញាណមេវ ទេតិ. ពុទ្ធានំ បន សព្ពគុណសម្បត្តិំ ទេតិ អភិសេកោ វិយ រញ្ញោ សព្ពលោកិស្សរិយភាវំ. តស្មា អញ្ញស្ស កស្សចិបិ អនុត្តរា ពោធិ ន ហោតីតិ.

អភិសម្ពុទ្ធោតិ អភិញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ, បត្តោ អធិគតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ វទាមីតិ ឥតិ វទាមិ អាចិក្ខាមិ ទេសេមិ បញ្ញបេមិ, បដ្ឋបេមិ វិវរាមិ វិភជាមិ ឧត្តានីករោមីតិ. តត្រាយំ យោជនា – តថាគតោបិ, ភិក្ខវេ…បេ… បថវិំ ន មញ្ញតិ…បេ… បថវិំ នាភិនន្ទតិ. តំ កិស្ស ហេតុ, នន្ទី ទុក្ខស្ស មូលំ, ភវា ជាតិ, ភូតស្ស ជរាមរណន្តិ ឥតិ វិទិត្វាតិ. តត្ថ ឥតិ វិទិត្វាតិ ឥតិការោ ការណត្ថោ. តេន ឥមស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស វិទិតត្តា បដិវិទ្ធត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ – យស្មា ច ឯវមិមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ វិទិត្វា តថាគតស្ស យា នន្ទីតិ វុត្តតណ្ហា សព្ពប្បការា, សា បហីនា, តាសញ្ច តថាគតោ សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា…បេ… អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ. តស្មា បថវិំ ន មញ្ញតិ…បេ… បថវិំ នាភិនន្ទតីតិ វទាមីតិ ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ន មញ្ញតិ នាភិនន្ទតីតិ វទាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ វា យស្មា ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទិនា នយេន បដិច្ចសមុប្បាទំ វិទិត្វា សព្ពសោ តណ្ហា ខយំ គតា, តស្មា តិហ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមិ. សោ ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា បថវិំ ន មញ្ញតិ…បេ… នាភិនន្ទតីតិ. យត្ថ យត្ថ ហិ យស្មាតិ អវត្វា តស្មាតិ វុច្ចតិ, តត្ថ តត្ថ យស្មាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ, អយំ សាសនយុត្តិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ និទានាវសានតោ បភុតិ យាវ អភិសម្ពុទ្ធោតិ វទាមីតិ សកលសុត្តន្តំ ភគវា បរេសំ បញ្ញាយ អលព្ភណេយ្យបតិដ្ឋំ បរមគម្ភីរំ សព្ពញ្ញុតញាណំ ទស្សេន្តោ ឯកេន បុថុជ្ជនវារេន ឯកេន សេក្ខវារេន ចតូហិ ខីណាសវវារេហិ ទ្វីហិ តថាគតវារេហីតិ អដ្ឋហិ មហាវារេហិ ឯកមេកស្មិញ្ច វារេ បថវីអាទីហិ ចតុវីសតិយា អន្តរវារេហិ បដិមណ្ឌេត្វា ទ្វេភាណវារបរិមាណាយ តន្តិយា អវោច.

ឯវំ វិចិត្រនយទេសនាវិលាសយុត្តំ បនេតំ សុត្តំ ករវិករុទមញ្ជុនា កណ្ណសុខេន បណ្ឌិតជនហទយានំ អមតាភិសេកសទិសេន ព្រហ្មស្សរេន ភាសមានស្សាបិ. ន តេ ភិក្ខូ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ តេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ ឥទំ ភគវតោ វចនំ នានុមោទិំសុ. កស្មា? អញ្ញាណកេន. តេ កិរ ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្ថំ ន ជានិំសុ, តស្មា នាភិនន្ទិំសុ. តេសញ្ហិ តស្មិំ សមយេ ឯវំ វិចិត្រនយទេសនាវិលាសយុត្តម្បិ ឯតំ សុត្តំ ឃនបុថុលេន ទុស្សបដ្ដេន មុខេ ពន្ធំ កត្វា បុរតោ ឋបិតមនុញ្ញភោជនំ វិយ អហោសិ. ននុ ច ភគវា អត្តនា ទេសិតំ ធម្មំ បរេ ញាបេតុំ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. សោ កស្មា យថា តេ ន ជានន្តិ, តថា ទេសេសីតិ. វុត្តមិទំ ឥមស្ស សុត្តស្ស និក្ខេបវិចារណាយំ ឯវ ‘‘មានភញ្ជនត្ថំ សព្ពធម្មមូលបរិយាយន្តិ ទេសនំ អារភី’’តិ, តស្មា ន យិធ បុន វត្តព្ពមត្ថិ, ឯវំ មានភញ្ជនត្ថំ ទេសិតញ្ច បនេតំ សុត្តំ សុត្វា តេ ភិក្ខូ តំយេវ កិរ បថវិំ ទិដ្ឋិគតិកោបិ សញ្ជានាតិ, សេក្ខោបិ អរហាបិ តថាគតោបិ សញ្ជានាតិ. កិន្នាមិទំ កថំ នាមិទន្តិ ចិន្តេន្តា បុព្ពេ មយំ ភគវតា កថិតំ យំកិញ្ចិ ខិប្បមេវ ជានាម, ឥទានិ បនិមស្ស មូលបរិយាយស្ស អន្តំ វា កោដិំ វា ន ជានាម ន បស្សាម, អហោ ពុទ្ធា នាម អប្បមេយ្យា អតុលាតិ ឧទ្ធដទាឋា វិយ សប្បា និម្មទា ហុត្វា ពុទ្ធុបដ្ឋានញ្ច ធម្មស្សវនញ្ច សក្កច្ចំ អាគមំសុ.

តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ សន្និសិន្នា ឥមំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, តេ នាម ព្រាហ្មណបព្ពជិតា តថា មានមទមត្តា ភគវតា មូលបរិយាយទេសនាយ និហតមានា កតា’’តិ, អយញ្ចរហិ តេសំ ភិក្ខូនំ អន្តរាកថា វិប្បកតា. អថ ភគវា គន្ធកុដិយា និក្ខមិត្វា តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ. តេ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ អហំ ឥមេ ឯវំ មានបគ្គហិតសិរេ វិចរន្តេ និហតមានេ អកាសិ’’ន្តិ. តតោ ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ឥទំ អតីតំ អានេសិ –

ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតរោ ទិសាបាមោក្ខោ ព្រាហ្មណោ ពារាណសិយំ បដិវសតិ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ដុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ, សោ បញ្ចមត្តានិ មាណវកសតានិ មន្តេ វាចេតិ. បណ្ឌិតា មាណវកា ពហុញ្ច គណ្ហន្តិ លហុញ្ច, សុដ្ឋុ ច ឧបធារេន្តិ, គហិតញ្ច តេសំ ន វិនស្សតិ. សោបិ ព្រាហ្មណោ អាចរិយមុដ្ឋិំ អកត្វា ឃដេ ឧទកំ អាសិញ្ចន្តោ វិយ សព្ពម្បិ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាបេត្វា តេ មាណវកេ ឯតទវោច ‘‘ឯត្តកមិទំ សិប្បំ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយហិត’’ន្តិ. តេ មាណវកា – ‘‘យំ អម្ហាកំ អាចរិយោ ជានាតិ, មយម្បិ តំ ជានាម, មយម្បិ ទានិ អាចរិយា ឯវា’’តិ មានំ ឧប្បាទេត្វា តតោ បភុតិ អាចរិយេ អគារវា និក្ខិត្តវត្តា វិហរិំសុ. អាចរិយោ ញត្វា ‘‘ករិស្សាមិ នេសំ មាននិគ្គហ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. សោ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា និសិន្នេ តេ មាណវកេ អាហ ‘‘តាតា បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមិ, កច្ចិត្ថ សមត្ថា កថេតុ’’ន្តិ. តេ ‘‘បុច្ឆថ អាចរិយ, បុច្ឆថ អាចរិយា’’តិ សហសាវ អាហំសុ, យថា តំ សុតមទមត្តា. អាចរិយោ អាហ –

‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា;

យោ ច កាលឃសោ ភូតោ, ស ភូតបចនិំ បចី’’តិ. (ជា. ១.១០.១៩០) –

វិស្សជ្ជេថ តាតា ឥមំ បញ្ហន្តិ.

តេ ចិន្តេត្វា អជានមានា តុណ្ហី អហេសុំ. អាចរិយោ អាហ ‘‘អលំ តាតា គច្ឆថជ្ជ, ស្វេ កថេយ្យាថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ ទសបិ វីសតិបិ សម្បិណ្ឌិតា ហុត្វា ន តស្ស បញ្ហស្ស អាទិំ, ន អន្តមទ្ទសំសុ. អាគន្ត្វា អាចរិយស្ស អារោចេសុំ ‘‘ន ឥមស្ស បញ្ហស្ស អត្ថំ អាជានាមា’’តិ. អាចរិយោ តេសំ និគ្គហត្ថាយ ឥមំ គាថមភាសិ –

‘‘ពហូនិ នរសីសានិ, លោមសានិ ព្រហានិ ច;

គីវាសុ បដិមុក្កានិ, កោចិទេវេត្ថ កណ្ណវា’’តិ. (ជា. ១.១០.១៩១) –

គាថាយត្ថោ – ពហូនិ នរានំ សីសានិ ទិស្សន្តិ, សព្ពានិ ច តានិ លោមសានិ សព្ពានិ ច មហន្តានិ គីវាយមេវ ច ឋបិតានិ, ន តាលផលំ វិយ ហត្ថេន គហិតានិ, នត្ថិ តេសំ ឥមេហិ ធម្មេហិ នានាករណំ. ឯត្ថ បន កោចិទេវ កណ្ណវាតិ អត្តានំ សន្ធាយាហ. កណ្ណវាតិ បញ្ញវា. កណ្ណច្ឆិទ្ទំ បន ន កស្សចិ នត្ថិ, តំ សុត្វា តេ មាណវកា មង្កុភូតា បត្តក្ខន្ធា អធោមុខា អង្គុលិយា ភូមិំ វិលិខន្តា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ នេសំ អហិរិកភាវំ បស្សិត្វា អាចរិយោ ‘‘ឧគ្គណ្ហថ តាតា បញ្ហ’’ន្តិ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. កាលោតិ បុរេភត្តកាលោបិ បច្ឆាភត្តកាលោបីតិ ឯវមាទិ. ភូតានីតិ សត្តាធិវចនមេតំ. កាលោ ហិ ភូតានំ ន ចម្មមំសាទីនិ ខាទតិ, អបិច ខោ នេសំ អាយុវណ្ណពលានិ ខេបេន្តោ យោព្ពញ្ញំ មទ្ទន្តោ អារោគ្យំ វិនាសេន្តោ ឃសតិ ខាទតីតិ វុច្ចតិ. សព្ពានេវ សហត្តនាតិ ឯវំ ឃសន្តោ ច ន កិញ្ចិ វជ្ជេតិ, សព្ពានេវ ឃសតិ. ន កេវលញ្ច ភូតានិយេវ, អបិច ខោ សហត្តនា អត្តានម្បិ ឃសតិ. បុរេភត្តកាលោ ហិ បច្ឆាភត្តកាលំ ន បាបុណាតិ. ឯស នយោ បច្ឆាភត្តកាលាទីសុ. យោ ច កាលឃសោ ភូតោតិ ខីណាសវស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ហិ អាយតិំ បដិសន្ធិកាលំ ខេបេត្វា ខាទិត្វា ឋិតត្តា ‘‘កាលឃសោ’’តិ វុច្ចតិ. ស ភូតបចនិំ បចីតិ សោ យាយំ តណ្ហា អបាយេសុ ភូតេ បចតិ, តំ ញាណគ្គិនា បចិ ទយ្ហិ ភស្មមកាសិ, តេន ‘‘ភូតបចនិំ បចី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘បជនិ’’ន្តិបិ បាឋោ. ជនិកំ និព្ពត្តិកន្តិ អត្ថោ.

អថ តេ មាណវកា ទីបសហស្សាលោកេន វិយ រត្តិំ សមវិសមំ អាចរិយស្ស វិស្សជ្ជនេន បញ្ហស្ស អត្ថំ បាកដំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ មយំ យាវជីវំ គុរុវាសំ វសិស្សាម, មហន្តា ឯតេ អាចរិយា នាម, មយញ្ហិ ពហុស្សុតមានំ ឧប្បាទេត្វា ចតុប្បទិកគាថាយបិ អត្ថំ ន ជានាមា’’តិ និហតមានា បុព្ពសទិសមេវ អាចរិយស្ស វត្តប្បដិបត្តិំ កត្វា សគ្គបរាយណា អហេសុំ.

អហំ ខោ, ភិក្ខវេ, តេន សមយេន តេសំ អាចរិយោ អហោសិំ, ឥមេ ភិក្ខូ មាណវកា. ឯវំ បុព្ពេបាហំ ឥមេ ឯវំ មានបគ្គហិតសិរេ វិចរន្តេ និហតមានេ អកាសិន្តិ.

ឥមញ្ច ជាតកំ សុត្វា តេ ភិក្ខូ បុព្ពេបិ មយំ មានេនេវ ឧបហតាតិ ភិយ្យោសោមត្តាយ និហតមានា ហុត្វា អត្តនោ ឧបការកកម្មដ្ឋានបរាយណា អហេសុំ.

តតោ ភគវា ឯកំ សមយំ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ វេសាលិំ បត្វា គោតមកេ ចេតិយេ វិហរន្តោ ឥមេសំ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ ញាណបរិបាកំ វិទិត្វា ឥមំ គោតមកសុត្តំ កថេសិ –

‘‘អភិញ្ញាយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អនភិញ្ញាយ, សនិទានាហំ…បេ… សប្បាដិហារិយាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមិ នោ អប្បាដិហារិយំ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញាយ ធម្មំ ទេសយតោ…បេ… នោ អប្បាដិហារិយំ. ករណីយោ ឱវាទោ, ករណីយា អនុសាសនី. អលញ្ច បន វោ, ភិក្ខវេ, តុដ្ឋិយា អលំ អត្តមនតាយ អលំ សោមនស្សាយ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោតិ. ឥទមវោច ភគវា, ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិំ ភញ្ញមានេ ទសសហស្សិលោកធាតុ អកម្បិត្ថា’’តិ (អ. និ. ៣.១២៦).

ឥទញ្ច សុត្តំ សុត្វា តេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ តស្មិំយេវាសនេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, ឯវាយំ ទេសនា ឯតស្មិំ ឋានេ និដ្ឋមគមាសីតិ.

តថាគតវារអដ្ឋមនយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ

មូលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.