៨. តតិយនាវាវិមានវណ្ណនា

សុវណ្ណច្ឆទនំ នាវន្តិ តតិយនាវាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ កោសលជនបទេ យេន ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ តទវសរិ. អស្សោសុំ ខោ ថូណេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ‘‘សមណោ កិរ គោតមោ អម្ហាកំ គាមខេត្តំ អនុប្បត្តោ’’តិ. អថ ថូណេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា អប្បសន្នា មិច្ឆាទិដ្ឋិកា មច្ឆេរបកតា ‘‘សចេ សមណោ គោតមោ ឥមំ គាមំ បវិសិត្វា ទ្វីហតីហំ វសេយ្យ, សព្ពំ ឥមំ ជនំ អត្តនោ វចនេ បតិដ្ឋបេយ្យ, តតោ ព្រាហ្មណធម្មោ បតិដ្ឋំ ន លភេយ្យា’’តិ តត្ថ ភគវតោ អវាសាយ បរិសក្កន្តា នទីតិត្ថេសុ ឋបិតនាវាយោ អបនេសុំ, សេតុសង្កមនានិ ច អវលញ្ជេ អកំសុ, តថា បបាមណ្ឌបាទីនិ, ឯកំ ឧទបានំ ឋបេត្វា ឥតរានិ ឧទបានានិ តិណាទីហិ បូរេត្វា បិទហិំសុ. តេន វុត្តំ ឧទានេ (ឧទា. ៦៩) ‘‘អថ ខោ ថូណេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ឧទបានំ តិណស្ស ច ភុសស្ស ច យាវ មុខតោ បូរេសុំ ‘មា តេ មុណ្ឌកា សមណកា បានីយំ អបំសូ’’’តិ.

ភគវា តេសំ តំ វិប្បការំ ញត្វា តេ អនុកម្បន្តោ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន អាកាសេន នទិំ អតិក្កមិត្វា គន្ត្វា អនុក្កមេន ថូណំ ព្រាហ្មណគាមំ បត្វា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. តេន ច សមយេន សម្ពហុលា ឧទកហារិនិយោ ភគវតោ អវិទូរេន អតិក្កមន្តិ. តស្មិញ្ច គាមេ ‘‘សចេ សមណោ គោតមោ ឥធាគមិស្សតិ, ន តស្ស បច្ចុគ្គមនាទិកំ កាតព្ពំ, គេហំ អាគតស្ស ចស្ស សាវកានញ្ច ភិក្ខាបិ ន ទាតព្ពា’’តិ កតិកា កតា ហោតិ.

តត្ថ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទាសី ឃដេន បានីយំ គហេត្វា គច្ឆន្តី ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ និសិន្នំ ទិស្វា ភិក្ខូ ច មគ្គបរិស្សមេន កិលន្តេ តសិតេ ញត្វា បសន្នចិត្តា បានីយំ ទាតុកាមា ហុត្វា ‘‘យទិបិ មេ គាមវាសិនោ ‘សមណស្ស គោតមស្ស ន កិញ្ចិ ទាតព្ពំ, សាមីចិកម្មម្បិ ន កាតព្ព’ន្តិ កតិកំ កត្វា ឋិតា, ឯវំ សន្តេបិ យទិ អហំ ឦទិសេ បុញ្ញក្ខេត្តេ ទក្ខិណេយ្យេ លភិត្វា បានីយទានមត្តេនាបិ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ន ករេយ្យំ, កទាហំ ឥតោ ទុក្ខជីវិតតោ មុច្ចិស្សាមិ, កាមំ មេ អយ្យកោ សព្ពេបិមេ គាមវាសិនោ មំ ហនន្តុ វា ពន្ធន្តុ វា, ឦទិសេ បុញ្ញក្ខេត្តេ បានីយទានំ ទស្សាមិ ឯវា’’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា អញ្ញាហិ ឧទកហារិនីហិ វារិយមានាបិ ជីវិតេ និរបេក្ខា សីសតោ បានីយឃដំ ឱតារេត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ បរិគ្គហេត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា សញ្ជាតបីតិសោមនស្សា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បានីយេន និមន្តេសិ. ភគវា តស្សា ចិត្តប្បសាទំ ឱលោកេត្វា តំ អនុគ្គណ្ហន្តោ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា បានីយំ បិវិ, ឃដេ ឧទកំ បរិក្ខយំ ន គច្ឆតិ. សា តំ ទិស្វា បុន បសន្នចិត្តា ឯកស្ស ភិក្ខុស្ស អទាសិ, តថា អបរស្ស អបរស្សាតិ សព្ពេសម្បិ អទាសិ, ឧទកំ ន ខីយតេវ. សា ហដ្ឋតុដ្ឋា យថាបុណ្ណេន ឃដេន គេហាភិមុខី អគមាសិ. តស្សា សាមិកោ ព្រាហ្មណោ បានីយស្ស ទិន្នភាវំ សុត្វា ‘‘ឥមាយ គាមវត្តំ ភិន្នំ, អហញ្ច គារយ្ហោ កតោ’’តិ កោធេន បជ្ជលន្តោ តដតដាយមានោ តំ ភូមិយំ បាតេត្វា ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច បហរិ. សា តេន ឧបក្កមេន ជីវិតក្ខយំ បត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពតិ, វិមានំ ចស្សា បឋមនាវាវិមានេ វុត្តសទិសំ ឧប្បជ្ជិ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ ‘‘ឥង្ឃ មេ ត្វំ, អានន្ទ, ឧទបានតោ បានីយំ អាហរា’’តិ. ថេរោ ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, ឧទបានោ ថូណេយ្យកេហិ ទូសិតោ, ន សក្កា បានីយំ អាហរិតុ’’ន្តិ អាហ. ភគវា ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ អាណាបេសិ. តតិយវារេ ថេរោ ភគវតោ បត្តំ អាទាយ ឧទបានាភិមុខោ អគមាសិ. គច្ឆន្តេ ថេរេ ឧទបានេ ឧទកំ បរិបុណ្ណំ ហុត្វា ឧត្តរិត្វា សមន្តតោ សន្ទតិ, សព្ពំ តិណភុសំ ឧបលវិត្វា សយមេវ អបគច្ឆតិ. តេន សន្ទមានេន សលិលេន ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តេន អញ្ញេ ជលាសយេ បូរេត្វា តំ គាមំ បរិក្ខិបន្តេន គាមប្បទេសោ អជ្ឈោត្ថរីយតិ. តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា ព្រាហ្មណា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ភគវន្តំ ខមាបេសុំ, តង្ខណញ្ញេវ ឧទកោឃោ អន្តរធាយិ. តេ ភគវតោ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច និវាសដ្ឋានំ សំវិធាយ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ទុតិយទិវសេ មហាទានំ សជ្ជេត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា សព្ពេ ថូណេយ្យកា ព្រាហ្មណគហបតិកា ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ បយិរុបាសន្តា និសីទិំសុ.

តេន ច សមយេន សា ទេវតា អត្តនោ សម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា តស្សា ការណំ ឧបធារេន្តី តំ ‘‘បានីយទាន’’ន្តិ ញត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ‘‘ហន្ទាហំ ឥទានេវ ភគវន្តំ វន្ទិស្សាមិ, សម្មាបដិបន្នេសុ កតានំ អប្បកានម្បិ ការានំ ឧឡារផលតញ្ច មនុស្សលោកេ បាកដំ ករិស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតា អច្ឆរាសហស្សបរិវារា ឧយ្យានាទិសហិតេន វិមានេន សទ្ធិំយេវ មហតិយា ទេវិទ្ធិយា មហន្តេន ទេវានុភាវេន មហាជនកាយស្ស បស្សន្តស្សេវ អាគន្ត្វា វិមានតោ ឱរុយ្ហ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. អថ នំ ភគវា តស្សា បរិសាយ កម្មផលំ បច្ចក្ខតោ វិភាវេតុកាមោ –

៦៣. ‘‘សុវណ្ណច្ឆទនំ នាវំ, នារិ អារុយ្ហ តិដ្ឋសិ;

ឱគាហសិ បោក្ខរណិំ, បទ្មំ ឆិន្ទសិ បាណិនា.

៦៤. ‘‘កូដាគារា និវេសា តេ, វិភត្តា ភាគសោ មិតា;

ទទ្ទល្លមានា អាភន្តិ, សមន្តា ចតុរោ ទិសា.

៦៥. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៦៦. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ,

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ បុច្ឆិ.

៦៧. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, សម្ពុទ្ធេនេវ បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

សង្គីតិការា អាហំសុ.

៦៨. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, បុរិមាយ ជាតិយា មនុស្សលោកេ;

ទិស្វាន ភិក្ខូ តសិតេ កិលន្តេ, ឧដ្ឋាយ បាតុំ ឧទកំ អទាសិំ.

៦៩. ‘‘យោ វេ កិលន្តាន បិបាសិតានំ, ឧដ្ឋាយ បាតុំ ឧទកំ ទទាតិ;

សីតោទកា តស្ស ភវន្តិ នជ្ជោ, បហូតមល្យា ពហុបុណ្ឌរីកា.

៧០. ‘‘តំ អាបគា អនុបរិយន្តិ សព្ពទា, សីតោទកា វាលុកសន្ថតា នទី;

អម្ពា ច សាលា តិលកា ច ជម្ពុយោ, ឧទ្ទាលកា បាដលិយោ ច ផុល្លា.

៧១. ‘‘តំភូមិភាគេហិ ឧបេតរូបំ, វិមានសេដ្ឋំ ភុស សោភមានំ;

តស្សីធ កម្មស្ស អយំ វិបាកោ, ឯតាទិសំ បុញ្ញកតា លភន្តិ.

៧២. ‘‘កូដាគារា និវេសា មេ, វិភត្តា ភាគសោ មិតា;

ទទ្ទល្លមានា អាភន្តិ, សមន្តា ចតុរោ ទិសា.

៧៣. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

តប្បជ្ជន្តិ ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៧៤. ‘‘អក្ខាមិ តេ ពុទ្ធ មហានុភាវ, មនុស្សភូតា យមកាសិ បុញ្ញំ;

តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតិ;

ឯតស្ស កម្មស្ស ផលំ មមេទំ, អត្ថាយ ពុទ្ធោ ឧទកំ អបាយី’’តិ. –

វិស្សជ្ជនគាថាយោ.

៦៣. តត្ថ កិញ្ចាបិ សា ទេវតា យទា ភគវា បុច្ឆិ, តទា តំ នាវំ អារុយ្ហ ន ឋិតា, ន បោក្ខរណិំ ឱគាហតិ, នាបិ បទុមំ ឆិន្ទតិ, កម្មានុភាវចោទិតា បន អភិណ្ហំ ជលវិហារបសុតា តថា ករោតីតិ តំ កិរិយាវិច្ឆេទំ ទស្សនវសេនេវំ វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថោ ន កេវលមិធេវ, អថ ខោ ហេដ្ឋិមេសុបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

៧២. កូដាគារាតិ សុវណ្ណមយកណ្ណិកាពទ្ធគេហវន្តោ. និវេសាតិ និវេសនានិ, កច្ឆរានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិភត្តា ភាគសោ មិតា’’តិ. តានិ ហិ ចតុសាលភូតានិ អញ្ញមញ្ញស្ស បដិពិម្ពភូតានិ វិយ បដិវិភត្តរូបានិ សមប្បមាណតាយ ភាគសោ មិតានិ វិយ ហោន្តិ. ទទ្ទល្លមានាតិ អតិវិយ វិជ្ជោតមានា. អាភន្តីតិ មណិរតនកនករំសិជាលេហិ ឱភាសេន្តិ.

៧៤. មមាតិ ឥទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ, មម កម្មស្ស មម អត្ថាយាតិ អយញ្ហេត្ថ យោជនា. ឧទកំ អបាយីតិ យទេតំ ឧទកទានំ វុត្តំ, ឯតស្ស បុញ្ញកម្មស្ស ឥទំ ផលំ យាយំ ទិព្ពសម្បត្តិ, យស្មា មមត្ថាយ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ពុទ្ធោ ភគវា មយា ទិន្នំ ឧទកំ អបាយីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ បសន្នមានសាយ ទេវតាយ ភគវា សាមុក្កំសិកំ ធម្មទេសនំ ករោន្តោ សច្ចានិ បកាសេសិ. សា ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ, សម្បត្តបរិសាយបិ ធម្មទេសនា សាត្ថិកា អហោសិ.

តតិយនាវាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.