៥. កុញ្ជរវិមានវណ្ណនា

កុញ្ជរោ តេ វរារោហោតិ កុញ្ជរវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថេកទិវសំ រាជគហនគរេ នក្ខត្តំ ឃោសិតំ. នាគរា វីថិយោ សោធេត្វា វាលុកំ ឱកិរិត្វា លាជបញ្ចមកានិ បុប្ផានិ វិប្បកិរិំសុ, គេហទ្វារេ គេហទ្វារេ កទលិយោ ច បុណ្ណឃដេ ច ឋបេសុំ, យថាវិភវំ នានាវិរាគវណ្ណវិចិត្តា ធជបដាកាទយោ ឧស្សាបេសុំ, សព្ពោ ជនោ អត្តនោ អត្តនោ វិភវានុរូបំ សុមណ្ឌិតបសាធិតោ នក្ខត្តកីឡំ កីឡិ, សកលនគរំ ទេវនគរំ វិយ អលង្កតបដិយត្តំ អហោសិ. អថ ពិម្ពិសារមហារាជា បុព្ពចារិត្តវសេន មហាជនស្ស ចិត្តានុរក្ខណត្ថញ្ច អត្តនោ រាជភវនតោ និក្ខមិត្វា មហន្តេន បរិវារេន មហតា រាជានុភាវេន ឧឡារេន សិរិសោភគ្គេន នគរំ បទក្ខិណំ ករោតិ.

តេន ច សមយេន រាជគហវាសិនី ឯកា កុលធីតា រញ្ញោ តំ វិភវសម្បត្តិំ សិរិសោភគ្គំ រាជានុភាវញ្ច បស្សិត្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ‘‘អយំ ទេវិទ្ធិសទិសា វិភវសម្បត្តិ កីទិសេន នុ ខោ កម្មុនា លព្ភតី’’តិ បណ្ឌិតសម្មតេ បុច្ឆិ. តេ តស្សា កថេសុំ ‘‘ភទ្ទេ, បុញ្ញកម្មំ នាម ចិន្តាមណិសទិសំ កប្បរុក្ខសទិសំ, ខេត្តសម្បត្តិយា ចិត្តសម្បត្តិយា ច សតិ យំ យំ បត្ថេត្វា ករោតិ, តំ តំ និប្ផាទេតិយេវ. អបិច អាសនទានេន ឧច្ចាកុលីនតា ហោតិ, អន្នទានេន ពលសម្បត្តិបដិលាភោ, វត្ថទានេន វណ្ណសម្បត្តិបដិលាភោ, យានទានេន សុខវិសេសបដិលាភោ, ទីបទានេន ចក្ខុសម្បត្តិបដិលាភោ, អាវាសទានេន សព្ពសម្បត្តិបដិលាភោ ហោតី’’តិ. សា តំ សុត្វា ‘‘ទេវសម្បត្តិ ឥតោ ឧឡារា ហោតិ មញ្ញេ’’តិ តត្ថ ចិត្តំ ឋបេត្វា បុញ្ញកិរិយាយ អតិវិយ ឧស្សាហជាតា អហោសិ.

មាតាបិតរោ ចស្សា អហតំ វត្ថយុគំ នវបីឋំ ឯកំ បទុមកលាបំ សប្បិមធុសក្ខរា តណ្ឌុលខីរានិ ច បរិភោគត្ថាយ បេសេសុំ. សា តានិ ទិស្វា ‘‘អហញ្ច ទានំ ទាតុកាមា, អយញ្ច មេ ទេយ្យធម្មោ លទ្ធោ’’តិ តុដ្ឋមានសា ទុតិយទិវសេ ទានំ សជ្ជេន្តី អប្បោទកមធុបាយាសំ សម្បាទេត្វា, តស្ស បរិវារភាវេន អញ្ញម្បិ ពហុំ ខាទនីយភោជនីយំ បដិយាទេត្វា ទានគ្គេ គន្ធបរិភណ្ឌំ កត្វា វិកសិតបទុមបត្តកិញ្ជក្ខកេសរោបសោភិតេសុ បទុមេសុ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា, អហតេន សេតវត្ថេន អត្ថរិត្វា អាសនស្ស ចតុន្នំ បាទានំ ឧបរិ ចត្តារិ បទុមានិ មាលាគុឡញ្ច ឋបេត្វា, អាសនស្ស ឧបរិ វិតានំ ពន្ធិត្វា មាលាទាមឱលម្ពកទាមានិ ឱលម្ពិត្វា, អាសនស្ស សមន្តតោ ភូមិំ សកេសរេហិ បទុមបត្តេហិ សព្ពសន្ថរំ សន្ថរិត្វា ‘‘ទក្ខិណេយ្យេ អាគតេ បូជេស្សាមី’’តិ បុប្ផបូរិតំ ចង្កោដកំ ឯកមន្តេ ឋបេសិ.

អថេវំ កតទានូបករណសំវិធានា សីសំន្ហាតា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា វេលំ សល្លក្ខេត្វា ឯកំ ទាសិំ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆ ជេ, អម្ហាកំ តាទិសំ ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសាហី’’តិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ សហស្សថវិកំ និក្ខិបន្តោ វិយ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ អន្តរវីថិំ បដិបន្នោ ហោតិ. អថ សា ទាសី ថេរំ វន្ទិត្វា អាហ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ បត្តំ មេ ទេថា’’តិ. ‘‘ឯកិស្សា ឧបាសិកាយ អនុគ្គហត្ថំ ឥតោ ឯថា’’តិ ច អាហ. ថេរោ តស្សា បត្តំ អទាសិ. សា ថេរំ គេហំ បវេសេសិ. អថ សា ឥត្ថី ថេរស្ស បច្ចុគ្គមនំ កត្វា អាសនំ ទស្សេត្វា ‘‘និសីទថ, ភន្តេ, ឥទមាសនំ បញ្ញត្ត’’ន្តិ វត្វា ថេរេ តត្ថ និសិន្នេ សកេសរេហិ បទុមបត្តេហិ ថេរំ បូជយមានា អាសនស្ស សមន្តតោ ឱកិរិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សប្បិមធុសក្ខរាសម្មិស្សេន អប្បោទកមធុបាយាសេន បរិវិសិ. បរិវិសន្តី ច ‘‘ឥមស្ស មេ បុញ្ញស្សានុភាវេន ទិព្ពគជកូដាគារបល្លង្កសោភិតា ទិព្ពសម្បត្តិយោ ហោន្តុ, សព្ពាសុ បវត្តីសុ បទុមា នាម មា វិគតា ហោន្តូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. បុន ថេរេ កតភត្តកិច្ចេ បត្តំ ធោវិត្វា សប្បិមធុសក្ខរាហិ បូរេត្វា បល្លង្កេ អត្ថតំ សាដកំ ចុម្ពដកំ កត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ថេរេ ច អនុមោទនំ កត្វា បក្កមន្តេ ទ្វេ បុរិសេ អាណាបេសិ ‘‘ថេរស្ស ហត្ថេ បត្តំ ឥមញ្ច បល្លង្កំ វិហារំ នេត្វា ថេរស្ស និយ្យាតេត្វា អាគច្ឆថា’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

សា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ យោជនសតុព្ពេធេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ អច្ឆរាសហស្សបរិវារា. បត្ថនាវសេន ចស្សា បញ្ចយោជនុព្ពេធោ បទុមមាលាលង្កតោ សមន្តតោ បទុមបត្តកិញ្ជក្ខកេសរោបសោភិតោ មនុញ្ញទស្សនោ សុខសម្ផស្សោ វិវិធរតនរំសិជាលសមុជ្ជលហេមាភរណវិភូសិតោ គជវរោ និព្ពត្តិ. តស្សូបរិ យថាវុត្តសោភាតិសយយុត្តោ យោជនិកោ កនកបល្លង្កោ និព្ពត្តិ. សា ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តី អន្តរន្តរា តំ កុញ្ជរវិមានស្ស ឧបរិ រតនវិចិត្តំ បល្លង្កំ អភិរុយ្ហ មហតា ទេវតានុភាវេន នន្ទនវនំ គច្ឆតិ. អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ទេវតាសុ យថាសកំ ទិព្ពានុភាវេន ឧយ្យានកីឡនត្ថំ នន្ទនវនំ គច្ឆន្តីសូតិអាទិនា សព្ពំ បឋមបីឋវិមានវណ្ណនាយំ អាគតសទិសំ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន ថេរោ –

៣១. ‘‘កុញ្ជរោ តេ វរារោហោ, នានារតនកប្បនោ;

រុចិរោ ថាមវា ជវសម្បន្នោ, អាកាសម្ហិ សមីហតិ.

៣២. ‘‘បទុមិ បទ្មបត្តក្ខិ, បទ្មុប្បលជុតិន្ធរោ;

បទ្មចុណ្ណាភិកិណ្ណង្គោ, សោណ្ណបោក្ខរមាលធា.

៣៣. ‘‘បទុមានុសដំ មគ្គំ, បទ្មបត្តវិភូសិតំ;

ឋិតំ វគ្គុ មនុគ្ឃាតី, មិតំ គច្ឆតិ វារណោ.

៣៤. ‘‘តស្ស បក្កមមានស្ស, សោណ្ណកំសា រតិស្សរា;

តេសំ សុយ្យតិ និគ្ឃោសោ, តូរិយេ បញ្ចង្គិកេ យថា.

៣៥. ‘‘តស្ស នាគស្ស ខន្ធម្ហិ, សុចិវត្ថា អលង្កតា;

មហន្តំ អច្ឆរាសង្ឃំ, វណ្ណេន អតិរោចសិ.

៣៦. ‘‘ទានស្ស តេ ឥទំ ផលំ, អថោ សីលស្ស វា បន;

អថោ អញ្ជលិកម្មស្ស, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតា’’តិ. – អាហ;

៣១. តត្ថ កុញ្ជរោ តេ វរារោហោតិ កុញ្ជេ គិរិតដេ រមតិ អភិរមតិ, តត្ថ វា រវតិ កោញ្ចនាទំ នទន្តោ វិចរតិ. កុំ វា បថវិំ តទភិឃាតេន ជរយតីតិ កុញ្ជរោ, គិរិចរាទិភេទោ មនុស្សលោកេ ហត្ថី, អយំ បន កីឡនកាលេ កុញ្ជរសទិសតាយ ឯវំ វុត្តោ. អារុយ្ហតីតិ អារោហោ, អារោហនីយោតិ អត្ថោ. វរោ អគ្គោ សេដ្ឋោ អារោហោតិ វរារោហោ, ឧត្តមយានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. នានារតនកប្បនោតិ នានាវិធានិ រតនានិ ឯតេសន្តិ នានារតនា, កុម្ភាលង្ការាទិហត្ថាលង្ការា. តេហិ វិហិតោ កប្បន្នោ សន្នាហោ យស្ស សោ នានារតនកប្បនោ. រុចិំ អភិរតិំ ទេតីតិ រុចិរោ, មនុញ្ញោតិ អត្ថោ. ថាមវាតិ ថិរោ, ពលវាតិ អត្ថោ. ជវសម្បន្នោតិ សម្បន្នជវោ, សីឃជវោតិ វុត្តំ ហោតិ. អាកាសម្ហិ សមីហតីតិ អាកាសេ អន្តលិក្ខេ សម្មា ឦហតិ, អារុឡ្ហានំ ខោភំ អករោន្តោ ចរតិ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

៣២. បទុមីតិ បទុមសមានវណ្ណតាយ ‘‘បទុម’’ន្តិ លទ្ធនាមេន កុម្ភវណ្ណេន សមន្នាគតត្តា បទុមី. បទ្មបត្តក្ខីតិ កមលទលសទិសនយនេ, អាលបនមេតំ តស្សា ទេវតាយ. បទ្មុប្បលជុតិន្ធរោតិ ទិព្ពបទុមុប្បលមាលាលង្កតសរីរតាយ តហំ តហំ វិប្ផុរន្តំ វិជ្ជោតមានំ បទុមុប្បលជុតិំ ធារេតីតិ បទុមុប្បលជុតិន្ធរោ. បទ្មចុណ្ណាភិកិណ្ណង្គោតិ បទុមបត្តកិញ្ជក្ខកេសរេហិ សមន្តតោ ឱកិណ្ណគត្តោ. សោណ្ណបោក្ខរមាលធាតិ ហេមមយកមលមាលាភារី.

៣៣. បទុមានុសដំ មគ្គំ បទ្មបត្តវិភូសិតន្តិ ហត្ថិនោ បទនិក្ខេបេ បទនិក្ខេបេ តស្ស បាទំ សន្ធារេន្តេហិ មហន្តេហិ បទុមេហិ អនុសដំ វិប្បកិណ្ណំ, នានាវិរាគវណ្ណេហិ តេសំយេវ ច បត្តេហិ ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមន្តេហិ វិសេសតោ មណ្ឌិតតាយ វិភូសិតំ មគ្គំ គច្ឆតីតិ យោជនា. ឋិតន្តិ ឥទំ មគ្គវិសេសនំ, បទុមបត្តវិភូសិតំ ហុត្វា ឋិតំ មគ្គន្តិ អត្ថោ. វគ្គូតិ ចារុ, កិរិយាវិសេសនញ្ចេតំ, ម-ការោ បទសន្ធិករោ. អនុគ្ឃាតីតិ ន ឧគ្ឃាតិ, អត្តនោ ឧបរិ និសិន្នានំ ឦសកម្បិ ខោភំ អករោន្តោតិ អត្ថោ. មិតន្តិ និម្មិតំ, និក្ខេបបទំ វីតិក្កមន្តិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘វគ្គុ ចារុ បទនិក្ខេបំ កត្វា គច្ឆតី’’តិ. មិតន្តិ វា បរិមិតំ បមាណយុត្តំ, នាតិសីឃំ, នាតិសណិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វារណោតិ ហត្ថី. សោ ហិ បច្ចត្ថិកវារណតោ គមនបរិក្កិលេសវារណតោ ច ‘‘វារណោ’’តិ វុច្ចតិ.

៣៤. តស្ស បក្កមមានស្ស, សោណ្ណសំកា រតិស្សរាតិ តស្ស យថាវុត្តស្ស កុញ្ជរស្ស គច្ឆន្តស្ស សោណ្ណកំសា សុវណ្ណមយា ឃណ្ដា រតិស្សរា រមណីយសទ្ទា មនុញ្ញនិគ្ឃោសា ឱលម្ពន្តីតិ អធិប្បាយោ. តស្ស ហិ កុញ្ជរស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ មហាកោលម្ពប្បមាណា មណិមុត្តាទិខចិតា ហេមមយា អនេកសតា មហន្តិយោ ឃណ្ដា តហំ តហំ ឱលម្ពមានា បចលន្តិ, យតោ ឆេកេន គន្ធព្ពកេន បយុត្តវាទិតតោ អតិវិយ មនោហរសទ្ទោ និច្ឆរតិ. តេនាហ ‘‘តេសំ សុយ្យតិ និគ្ឃោសោ, តូរិយេ បញ្ចង្គិកេ យថា’’តិ. តស្សត្ថោ – យថា នាម អាតតំ វិតតំ អាតតវិតតំ ឃនំ សុសិរន្តិ ឯវំ បញ្ចង្គិកេ តូរិយេ កុសលេហិ វាទិយមានេ ឋានុប្បត្តិយា មន្ទតារវិភាគំ ទស្សេន្តេន គាយន្តេន សមីរិតោ វាទិតសរោ វគ្គុ រជនីយោ និគ្ឃោសោ សុយ្យតិ, ឯវំ តេសំ សោវណ្ណកំសានំ តបនីយឃណ្ដានំ និគ្ឃោសោ សុយ្យតីតិ.

៣៥. នាគស្សាតិ ហត្ថិនាគស្ស. មហន្តន្តិ សម្បត្តិមហត្តេនាបិ សង្ខ្យាមហត្តេនាបិ មហន្តំ. អច្ឆរាសង្ឃន្តិ ទេវកញ្ញាសមូហំ. វណ្ណេនាតិ រូបេន.

៣៦. ទានស្សាតិ ទានមយបុញ្ញស្ស. សីលស្សាតិ កាយិកសំវរាទិសំវរសីលស្ស. វា-សទ្ទោ អវុត្តវិកប្បនត្ថោ. តេន អភិវាទនាទិំ អវុត្តំ ចារិត្តសីលំ សង្គណ្ហាតិ.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ, តមត្ថំ ទស្សេតុំ –

៣៧. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផល’’ន្តិ. –

អយំ គាថា ធម្មសង្គាហកេហិ វុត្តា, តស្សា អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ.

៣៨. ‘‘ទិស្វាន គុណសម្បន្នំ, ឈាយិំ ឈានរតំ សតំ;

អទាសិំ បុប្ផាភិកិណ្ណំ, អាសនំ ទុស្សសន្ថតំ.

៣៩. ‘‘ឧបឌ្ឍំ បទ្មមាលាហំ, អាសនស្ស សមន្តតោ;

អព្ភោកិរិស្សំ បត្តេហិ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

៤០. ‘‘តស្ស កម្មកុសលស្ស, ឥទំ មេ ឦទិសំ ផលំ;

សក្ការោ គរុការោ ច, ទេវានំ អបចិតា អហំ.

៤១. ‘‘យោ វេ សម្មាវិមុត្តានំ, សន្តានំ ព្រហ្មចារិនំ;

បសន្នោ អាសនំ ទជ្ជា, ឯវំ នន្ទេ យថា អហំ.

៤២. ‘‘តស្មា ហិ អត្តកាមេន, មហត្តមភិកង្ខតា;

អាសនំ ទាតព្ពំ ហោតិ, សរីរន្តិមធារិន’’ន្តិ. – ទេវតាយ វុត្តគាថា;

៣៨. តត្ថ គុណសម្បន្នន្តិ សព្ពេហិ សាវកគុណេហិ សមន្នាគតំ, តេហិ វា បរិបុណ្ណំ. ឯតេន សាវកបារមិញាណស្ស មត្ថកប្បត្តិំ ទស្សេតិ. ឈាយិន្តិ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានន្តិ ទុវិធេនាបិ ឈានេន ឈាយនសីលំ, តេន វា ឈាបេតព្ពំ សព្ពសំកិលេសបក្ខំ ឈាបេត្វា ឋិតំ. តតោ ឯវ ឈានេ រតន្តិ ឈានរតំ. សតន្តិ សមានំ, សន្តំ វា, សប្បុរិសន្តិ អត្ថោ. បុប្ផាភិកិណ្ណន្តិ បុប្ផេហិ អភិកិណ្ណំ, កមលទលេហិ អភិប្បកិណ្ណន្តិ អត្ថោ. ទុស្សសន្ថតន្តិ វត្ថេន ឧបរិ អត្ថតំ.

៣៩. ឧបឌ្ឍំ បទ្មមាលាហន្តិ ឧបឌ្ឍំ បទុមបុប្ផំ អហំ. អាសនស្ស សមន្តតោតិ ថេរេន និសិន្នស្ស អាសនស្ស សមន្តា ភូមិយំ. អព្ភោកិរិស្សន្តិ អភិឱកិរិំ អភិប្បកិរិំ. កថំ? បត្តេហីតិ, តស្ស ឧបឌ្ឍបទុមស្ស វិសុំ វិសុំ កតេហិ បត្តេហិ បុប្ផវស្សាភិវស្សនកនិយាមេន ឱកិរិន្តិ អត្ថោ.

៤០. ឥទំ មេ ឦទិសំ ផលន្តិ ឥមិនា ‘‘កុញ្ជរោ តេ វរារោហោ’’តិអាទិនា ថេរេន គហិតំ អគ្គហិតញ្ច អាយុយសសុខរូបាទិភេទំ អត្តនោ ទិព្ពសម្បត្តិំ ឯកតោ ទស្សេត្វា បុនបិ ថេរេន អគ្គហិតមេវ អត្តនោ អានុភាវសម្បត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សក្ការោ គរុការោ’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘ន កេវលំ ភន្តេ តុម្ហេហិ យថាវុត្តមេវ ឥធ មយ្ហំ បុញ្ញផលំ, អបិច ខោ ឥទំ ទិព្ពំ អាធិបតេយ្យម្បី’’តិ ទស្សេតិ. តត្ថ សក្ការោតិ អាទរកិរិយា, ទេវេហិ អត្តនោ សក្កាតព្ពតាតិ អត្ថោ. តថា គរុការោតិ គរុកាតព្ពតា. ទេវានន្តិ ទេវេហិ. អបចិតាតិ បូជិតា.

៤១. សម្មាវិមុត្តានន្តិ សុដ្ឋុ វិមុត្តានំ សព្ពសំកិលេសប្បហាយីនំ. សន្តានន្តិ សន្តកាយវចីមនោកម្មានំ សាធូនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ច សាសនព្រហ្មចរិយស្ស ច ចិណ្ណត្តា ព្រហ្មចារិនំ. បសន្នោ អាសនំ ទជ្ជាតិ កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច បសន្នមានសោ ហុត្វា យទិ អាសនមត្តម្បិ ទទេយ្យ. ឯវំ នន្ទេ យថា អហន្តិ យថា អហំ តេន អាសនទានេន ឯតរហិ នន្ទាមិ មោទាមិ, ឯវមេវ អញ្ញោបិ នន្ទេយ្យ មោទេយ្យ.

៤២. តស្មាតិ តេន ការណេន. ហិ-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. អត្តកាមេនាតិ អត្តនោ ហិតកាមេន. យោ ហិ អត្តនោ ហិតាវហំ កម្មំ ករោតិ, ន អហិតាវហំ, សោ អត្តកាមោ. មហត្តន្តិ វិបាកមហត្តំ. សរីរន្តិមធារិនន្តិ អន្តិមំ ទេហំ ធារេន្តានំ, ខីណាសវានន្តិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យស្មា អរហតំ អាសនទានេន អហំ ឯវំ ទិព្ពសម្បត្តិយា មោទាមិ, តស្មា អញ្ញេនាបិ អត្តនោ អភិវុទ្ធិំ បត្ថយមានេន អន្តិមសមុស្សយេ ឋិតានំ អាសនំ ទាតព្ពំ, នត្ថិ តាទិសំ បុញ្ញន្តិ ទស្សេតិ. តេសំ វុត្តសទិសមេវាតិ.

កុញ្ជរវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.