៣. តតិយបីឋវិមានវណ្ណនា

បីឋំ តេ សោវណ្ណមយន្តិ តតិយបីឋវិមានំ. តស្ស វត្ថុ រាជគហេ សមុដ្ឋិតំ. អញ្ញតរោ កិរ ខីណាសវត្ថេរោ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភត្តំ គហេត្វា ឧបកដ្ឋេ កាលេ ភត្តកិច្ចំ កាតុកាមោ ឯកំ វិវដទ្វារគេហំ ឧបសង្កមិ. តស្មិំ បន គេហេ គេហសាមិនី ឥត្ថី សទ្ធា បសន្នា ថេរស្ស អាការំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯថ, ភន្តេ, ឥធ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ ករោថា’’តិ អត្តនោ ភទ្ទបីឋំ បញ្ញាបេត្វា ឧបរិ បីតវត្ថំ អត្ថរិត្វា និរបេក្ខបរិច្ចាគវសេន អទាសិ, ‘‘ឥទំ មេ បុញ្ញំ អាយតិំ សោវណ្ណបីឋបដិលាភាយ ហោតូ’’តិ បត្ថនញ្ច បដ្ឋបេសិ. អថ ថេរេ តត្ថ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ កត្វា បត្តំ ធោវិត្វា ឧដ្ឋាយ គច្ឆន្តេ ‘‘ភន្តេ, ឥទមាសនំ តុម្ហាកំយេវ បរិច្ចត្តំ, មយ្ហំ អនុគ្គហត្ថំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. ថេរោ តស្សា អនុកម្បាយ តំ បីឋំ សម្បដិច្ឆិត្វា សង្ឃស្ស ទាបេសិ. សា អបរេន សមយេន អញ្ញតរេន រោគេន ផុដ្ឋា កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តីតិអាទិ សព្ពំ បឋមវិមានវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តេន វុត្តំ –

១៥. ‘‘បីឋំ តេ សោវណ្ណមយំ ឧឡារំ, មនោជវំ គច្ឆតិ យេនកាមំ;

អលង្កតេ មល្យធរេ សុវត្ថេ,ឱភាសសិ វិជ្ជុរិវព្ភកូដំ.

១៦. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១៧. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

១៨. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

១៩. ‘‘អប្បស្ស កម្មស្ស ផលំ មមេទំ, យេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា;

អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, បុរិមាយ ជាតិយា មនុស្សលោកេ.

២០. ‘‘អទ្ទសំ វិរជំ ភិក្ខុំ, វិប្បសន្នមនាវិលំ;

តស្ស អទាសហំ បីឋំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

២១. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តី ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

២២. ‘‘អក្ខាមិ តេ ភិក្ខុ មហានុភាវ, មនុស្សភូតា យមកាសិ បុញ្ញំ;

តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

១៩. យញ្ច បន បញ្ចមគាថាយំ បុរិមាយ ជាតិយា មនុស្សលោកេតិអាទិ, ឯត្ថ ជាតិ-សទ្ទោ អត្ថេវ សង្ខតលក្ខណេ ‘‘ជាតិ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតា’’តិអាទីសុ (ធាតុ. ៧១). អត្ថិ និកាយេ ‘‘និគណ្ឋា នាម សមណជាតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១). អត្ថិ បដិសន្ធិយំ ‘‘យំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បឋមំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ, បឋមំ វិញ្ញាណំ បាតុភូតំ, តទុបាទាយ សាវស្ស ជាតី’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១២៤). អត្ថិ កុលេ ‘‘អក្ខិត្តោ អនុបកុដ្ឋោ ជាតិវាទេនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣០៣). អត្ថិ បសុតិយំ ‘‘សម្បតិជាតោ, អានន្ទ, ពោធិសត្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣១; ម. និ. ៣.២០៧). អត្ថិ ភវេ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៤; ម. និ. ១.៥៣). ឥធាបិ ភវេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា បុរិមាយ ជាតិយា បុរិមស្មិំ ភវេ អនន្តរាតីតេ បុរិមេ អត្តភាវេតិ អត្ថោ. ភុម្មត្ថេ ហិទំ ករណវចនំ. មនុស្សលោកេតិ មនុស្សលោកភវេ, រាជគហំ សន្ធាយ វទតិ. ឱកាសលោកោ ហិ ឥធ អធិប្បេតោ, សត្តលោកោ បន ‘‘មនុស្សេសូ’’តិ ឥមិនា វុត្តោយេវ.

២០. អទ្ទសន្តិ អទ្ទក្ខិំ. វិរជន្តិ វិគតរាគាទិរជត្តា វិរជំ. ភិក្ខុន្តិ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខុំ, សព្ពសោ កិលេសកាលុស្សិយាភាវេន វិប្បសន្នចិត្តតាយ វិប្បសន្នំ, អនាវិលសង្កប្បតាយ អនាវិលំ. បុរិមំ បុរិមញ្ចេត្ថ បទំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ការណវចនំ, វិគតរាគាទិរជត្តា ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុំ, ភិន្នកិលេសត្តា កិលេសកាលុស្សិយាភាវេន វិប្បសន្នំ, វិប្បសន្នមនត្តា អនាវិលន្តិ. បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ វា បទំ បុរិមស្ស បុរិមស្ស ការណវចនំ, វិរជំ ភិក្ខុគុណយោគតោ. ភិន្នកិលេសោ ហិ ភិក្ខុ. ភិក្ខុំ វិប្បសន្នភាវតោ. កិលេសកាលុស្សិយាភាវេន វិប្បសន្នមានសោ ហិ ភិក្ខុ. វិប្បសន្នំ អនាវិលសង្កប្បភាវតោតិ. រាគរជាភាវេន វា ‘‘វិរជ’’ន្តិ វុត្តំ, ទោសកាលុស្សិយាភាវេន ‘‘វិប្បសន្ន’’ន្តិ, មោហព្យាកុលាភាវេន ‘‘អនាវិល’’ន្តិ. ឯវំភូតោ បរមត្ថតោ ភិក្ខុ នាម ហោតីតិ ‘‘ភិក្ខុ’’ន្តិ វុត្តំ. អទាសហន្តិ អទាសិំ អហំ. បីឋន្តិ តទា មម សន្តិកេ វិជ្ជមានំ ភទ្ទបីឋំ. បសន្នាតិ កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច បសន្នចិត្តា. សេហិ បាណិភីតិ អញ្ញំ អនាណាបេត្វា អត្តនោ ហត្ថេហិ ឧបនីយ បីឋំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘‘វិរជំ ភិក្ខុំ វិប្បសន្នមនាវិល’’ន្តិ ឥមិនា ខេត្តសម្បត្តិំ ទស្សេតិ, ‘‘បសន្នា’’តិ ឥមិនា ចិត្តសម្បត្តិំ, ‘‘សេហិ បាណិភី’’តិ ឥមិនា បយោគសម្បត្តិំ. តថា ‘‘បសន្នា’’តិ ឥមិនា សក្កច្ចទានំ អនុបហច្ចទានន្តិ ច ឥមេ ទ្វេ ទានគុណា ទស្សិតា, ‘‘សេហិ បាណិភី’’តិ ឥមិនា សហត្ថេន ទានំ អនុបវិទ្ធទានន្តិ ឥមេ ទ្វេ ទានគុណា ទស្សិតា, បីតវត្ថស្ស អត្ថរណេន និសីទនកាលញ្ញុតាយ ចិត្តិំ កត្វា ទានំ កាលេន ទានន្តិ ឥមេ ទ្វេ ទានគុណា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

តតិយបីឋវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.