១៧. កេសការីវិមានវណ្ណនា

ឥទំ វិមានំ រុចិរំ បភស្សរន្តិ កេសការីវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ពារាណសិំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. តេ អញ្ញតរស្ស ព្រាហ្មណស្ស គេហទ្វារសមីបេន គច្ឆន្តិ. តស្មិញ្ច គេហេ ព្រាហ្មណស្ស ធីតា កេសការី នាម គេហទ្វារសមីបេ មាតុ សីសតោ ឩកា គណ្ហន្តី តេ ភិក្ខូ គច្ឆន្តេ ទិស្វា មាតរំ អាហ ‘‘អម្ម, ឥមេ បព្ពជិតា បឋមេន យោព្ពនេន សមន្នាគតា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា សុខុមាលា កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតា មញ្ញេ, កស្មា នុ ខោ ឥមេ ឥមស្មិំយេវ វយេ បព្ពជន្តី’’តិ? តំ មាតា អាហ ‘‘អត្ថិ, អម្ម, សក្យបុត្តោ សក្យកុលា បព្ពជិតោ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ កេវលបរិបុណ្ណំ, បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ, តស្ស ឥមេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជន្តី’’តិ.

តេន ច សមយេន អាគតផលោ វិញ្ញាតសាសនោ អញ្ញតរោ ឧបាសកោ តាយ វីថិយា គច្ឆន្តោ តំ កថំ សុត្វា តាសំ សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. អថ នំ ព្រាហ្មណី អាហ ‘‘ឯតរហិ ខោ ឧបាសក ពហូ កុលបុត្តា មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ មហន្តំ ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ សក្យសមយេ បព្ពជន្តិ, តេ កិំ នុ ខោ អត្ថវសំ សម្បស្សន្តា បព្ពជន្តី’’តិ? តំ សុត្វា ឧបាសកោ ‘‘កាមេសុ អាទីនវំ, នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ សម្បស្សន្តា’’តិ វត្វា អត្តនោ ញាណពលានុរូបំ តមត្ថំ វិត្ថារតោ កថេសិ, តិណ្ណញ្ច រតនានំ គុណេ បកាសេសិ, បញ្ចន្នំ សីលានំ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច គុណានិសំសំ បវេទេសិ. អថ ព្រាហ្មណធីតា តំ ‘‘កិំ អម្ហេហិបិ សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ តយា វុត្តេ គុណានិសំសេ អធិគន្តុំ សក្កា’’តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘សព្ពសាធារណា ឥមេ ធម្មា ភគវតា ភាសិតា, កស្មា ន សក្កា’’តិ វត្វា តស្សា សរណានិ ច សីលានិ ច អទាសិ. សា គហិតសរណា សមាទិន្នសីលា ច ហុត្វា បុន អាហ ‘‘កិំ ឥតោ ឧត្តរិ អញ្ញម្បិ ករណីយំ អត្ថី’’តិ. សោ តស្សា វិញ្ញុភាវំ សល្លក្ខេន្តោ ‘‘ឧបនិស្សយសម្បន្នា ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា សរីរសភាវំ វិភាវេន្តោ ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា កាយេ វិរាគំ ឧប្បាទេត្វា ឧបរិ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ សំវេជេត្វា វិបស្សនាមគ្គំ អាចិក្ខិត្វា គតោ. សា តេន វុត្តនយំ សព្ពំ មនសិ កត្វា បដិកូលមនសិការេ សមាហិតចិត្តា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ន ចិរស្សេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អថាបរេន សមយេន កាលំ កត្វា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ បរិចារិកា ហុត្វា និព្ពត្តិ, សតសហស្សញ្ចស្សា អច្ឆរាបរិវារោ អហោសិ. តំ សក្កោ ទេវរាជា ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ បមុទិតហទយោ –

១៥០. ‘‘ឥទំ វិមានំ រុចិរំ បភស្សរំ, វេឡុរិយថម្ភំ សតតំ សុនិម្មិតំ;

សុវណ្ណរុក្ខេហិ សមន្តមោត្ថតំ, ឋានំ មមំ កម្មវិបាកសម្ភវំ.

១៥១. ‘‘តត្រូបបន្នា បុរិមច្ឆរា ឥមា, សតំ សហស្សានិ សកេន កម្មុនា;

តុវំសិ អជ្ឈុបគតា យសស្សិនី, ឱភាសយំ តិដ្ឋសិ បុព្ពទេវតា.

១៥២. ‘‘សសី អធិគ្គយ្ហ យថា វិរោចតិ, នក្ខត្តរាជារិវ តារកាគណំ;

តថេវ ត្វំ អច្ឆរាសង្គណំ ឥមំ, ទទ្ទល្លមានា យសសា វិរោចសិ.

១៥៣. ‘‘កុតោ នុ អាគម្ម អនោមទស្សនេ, ឧបបន្នា ត្វំ ភវនំ មមំ ឥទំ;

ព្រហ្មំវ ទេវា តិទសា សហិន្ទកា, សព្ពេ ន តប្បាមសេ ទស្សនេន ត’’ន្តិ. –

ចតូហិ គាថាហិ តាយ កតកម្មំ បុច្ឆិ.

១៥០. តត្ថ ឥទំ វិមានន្តិ យស្មិំ វិមានេ សា ទេវតា ឧប្បន្នា, តំ អត្តនោ វិមានំ សន្ធាយាហ. សតតន្តិ សព្ពកាលំ រុចិរំ បភស្សរន្តិ យោជនា. សតតន្តិ វា សម្មាតតំ, អតិវិយ វិត្ថិណ្ណន្តិ អត្ថោ. សមន្តមោត្ថតន្តិ សមន្តតោ អវត្ថតំ ឆាទិតំ. ឋានន្តិ វិមានមេវ សន្ធាយ វទតិ. តញ្ហិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ កតបុញ្ញាតិ ឋានន្តិ វុច្ចតិ. កម្មវិបាកសម្ភវន្តិ កម្មវិបាកភាវេន សម្ភូតំ, កម្មវិបាកេន វា សហ សម្ភូតំ. មមន្តិ ឥទំ មម ឋានំ មម កម្មវិបាកសម្ភវន្តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ យោជេតព្ពំ.

១៥១. តត្រូបបន្នាតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – តត្រ តស្មិំ យថាវុត្តេ វិមានេ ឧបបន្នាតិ និព្ពត្តា បគេវ ឧប្បន្នត្តា បុព្ពទេវតា ឥមា បុរិមា អច្ឆរាយោ បរិមាណតោ សតំ សហស្សានិ. តុវំសីតិ ត្វំ អសិ សកេន កម្មុនា អជ្ឈុបគតា ឧបបន្នា. យសស្សិនីតិ បរិវារសម្បន្នា, តេនេវ សកេន កម្មុនា កម្មានុភាវេន ឱភាសយន្តី វិរោចមានា តិដ្ឋសីតិ.

១៥២. ឥទានិ តមេវ ឱភាសនំ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ ‘‘សសី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យថា សសលញ្ឆនយោគេន ‘‘សសី’’តិ, នក្ខត្តេហិ អធិកគុណតាយ ‘‘នក្ខត្តរាជា’’តិ ច លទ្ធនាមោ ចន្ទោ សព្ពំ តារកាគណំ អធិគ្គយ្ហ អភិភវិត្វា វិរោចតិ វិរាជតិ, តថេវ ត្វំ ឥមំ អច្ឆរានំ ទេវកញ្ញានំ គណំ សមូហំ អត្តនោ យសសា ទទ្ទល្លមានា អតិវិយ វិជ្ជោតមានា វិរោចសីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥមា’’តិ ‘‘ឥម’’ន្តិ ច និបាតមត្តំ. កេចិ បន ‘‘នក្ខត្តរាជារិវ តារាគណំ តថេវ ត្វ’’ន្តិ បឋន្តិ.

១៥៣. ឥទានិ តស្សា ទេវតាយ បុរិមភវំ តត្ថ កតបុញ្ញញ្ច បុច្ឆន្តោ ‘‘កុតោ នុ អាគម្មា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ កុតោ នុ អាគម្មាតិ កុតោ នុ ភវតោ កុតោ នុ បុញ្ញកម្មតោ ការណភូតតោ ឥទំ មម ភវនំ អាគម្ម ភទ្ទេ អនោមទស្សនេ សព្ពង្គសោភនេ ត្វំ ឧបបន្នា ឧប្បត្តិគហណវសេន ឧបគតា. ‘‘អនោមទស្សនេ’’តិ វុត្តមេវត្ថំ ឧបមាយ បកាសេន្តោ ‘‘ព្រហ្មំវ ទេវា តិទសា សហិន្ទកា, សព្ពេ ន តប្បាមសេ ទស្សនេន ត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ យថា ព្រហ្មានំ សហម្បតិំ សនង្កុមារំ វា ឧបគតំ សហ ឥន្ទេនាតិ សហិន្ទកា តាវតិំសា ទេវា បស្សន្តា ទស្សនេន ន តប្បន្តិ, ឯវំ តវ ទស្សនេន មយំ សព្ពេ ទេវា ន តប្បាមសេតិ អត្ថោ.

ឯវំ បន សក្កេន ទេវានមិន្ទេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា តមត្ថំ បកាសេន្តី –

១៥៤. ‘‘យមេតំ សក្ក អនុបុច្ឆសេ មមំ, កុតោ ចុតា ត្វំ ឥធ អាគតាតិ;

ពារាណសី នាម បុរត្ថិ កាសិនំ, តត្ថ អហោសិំ បុរេ កេសការិកា.

១៥៥. ‘‘ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ច បសន្នមានសា, សង្ឃេ ច ឯកន្តគតា អសំសយា;

អខណ្ឌសិក្ខាបទា អាគតប្ផលា, សម្ពោធិធម្មេ និយតា អនាមយា’’តិ. –

គាថទ្វយមាហ.

១៥៤-៥. តត្ថ យមេតន្តិ យំ ឯតំ បញ្ហន្តិ អត្ថោ. អនុបុច្ឆសេតិ អនុកូលភាវេន បុច្ឆសិ. មមន្តិ មំ. បុរត្ថីតិ បុរំ អត្ថិ. កាសិនន្តិ កាសិរដ្ឋស្ស. កេសការិកាតិ បុរិមត្តភាវេ អត្តនោ នាមំ វទតិ. ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ចាតិអាទិនា អត្តនោ បុញ្ញំ វិភាវេតិ.

បុន សក្កោ តស្សា តំ បុញ្ញសម្បត្តិញ្ច ទិព្ពសម្បត្តិញ្ច អនុមោទមានោ –

១៥៦. ‘‘តន្ត្យាភិនន្ទាមសេ ស្វាគតញ្ច តេ,

ធម្មេន ច ត្វំ យសសា វិរោចសិ;

ពុទ្ធេ ច ធម្មេ ច បសន្នមានសេ,

សង្ឃេ ច ឯកន្តគតេ អសំសយេ;

អខណ្ឌសិក្ខាបទេ អាគតប្ផលេ,

សម្ពោធិធម្មេ និយតេ អនាមយេ’’តិ. – អាហ;

១៥៦. តត្ថ តន្ត្យាភិនន្ទាមសេតិ តំ តេ ទុវិធម្បិ សម្បត្តិំ អភិនន្ទាម អនុមោទាម. ស្វាគតញ្ច តេតិ តុយ្ហញ្ច ឥធាគមនំ ស្វាគតំ, អម្ហាកំ បីតិសោមនស្សសំវទ្ធនមេវ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

តំ បន បវត្តិំ សក្កោ ទេវរាជា អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស កថេសិ, ថេរោ ភគវតោ និវេទេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សទេវកស្ស លោកស្ស សាត្ថិកា ជាតាតិ.

កេសការីវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ វិមានវត្ថុស្មិំ

សត្តរសវត្ថុបដិមណ្ឌិតស្ស បឋមស្ស បីឋវគ្គស្ស

អត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.