១៦. សិរិមាវិមានវណ្ណនា

យុត្តា ច តេ បរមអលង្កតា ហយាតិ សិរិមាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ច សមយេន ហេដ្ឋា អនន្តរវត្ថុម្ហិ វុត្តា សិរិមា គណិកា សោតាបត្តិផលស្ស អធិគតត្តា វិស្សជ្ជិតកិលិដ្ឋកម្មន្តា ហុត្វា សង្ឃស្ស អដ្ឋ សលាកភត្តានិ បដ្ឋបេសិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ និពទ្ធំ អដ្ឋ ភិក្ខូ គេហំ អាគច្ឆន្តិ. សា ‘‘សប្បិំ គណ្ហថ ខីរំ គណ្ហថា’’តិអាទីនិ វត្វា តេសំ បត្តេ បូរេតិ, ឯកេន លទ្ធំ តិណ្ណម្បិ ចតុន្នម្បិ បហោតិ, ទេវសិកំ សោឡសកហាបណបរិព្ពយេន បិណ្ឌបាតោ ទីយតិ. អថេកទិវសំ ឯកោ ភិក្ខុ តស្សា គេហេ អដ្ឋកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា តិយោជនមត្ថកេ ឯកំ វិហារំ អគមាសិ. អថ នំ សាយំ ថេរុបដ្ឋានេ និសិន្នំ បុច្ឆិំសុ, ‘‘អាវុសោ, កហំ ភិក្ខំ គហេត្វា ឥធាគតោសី’’តិ? ‘‘សិរិមាយ អដ្ឋកភត្តំ មេ ភុត្ត’’ន្តិ. ‘‘តំ មនាបំ កត្វា ទេតិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ន សក្កា តស្សា ភត្តំ វណ្ណេតុំ, អតិបណីតំ កត្វា ទេតិ, ឯកេន លទ្ធំ តិណ្ណម្បិ ចតុន្នម្បិ បហោតិ, តស្សា បន ទេយ្យធម្មតោបិ ទស្សនមេវ ឧត្តរិតរំ’’. សា ហិ ឥត្ថី ឯវរូបា ច ឯវរូបា ចាតិ តស្សា គុណេ កថេសិ.

អថេកោ ភិក្ខុ តស្សា គុណកថំ សុត្វា អទិស្វាបិ សវនេនេវ សិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘មយា តត្ថ គន្ត្វា តំ ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ វស្សគ្គំ កថេត្វា តំ ភិក្ខុំ ឋិតិកំ បុច្ឆិត្វា ‘‘ស្វេ, អាវុសោ, តស្មិំ គេហេ ត្វំ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា អដ្ឋកភត្តំ លភិស្សសី’’តិ សុត្វា តង្ខណញ្ញេវ បត្តចីវរមាទាយ បក្កន្តោ បាតោវ អរុណេ ឧគ្គច្ឆន្តេ សលាកគ្គំ បវិសិត្វា ឋិតោ សង្ឃត្ថេរោ ហុត្វា តស្សា គេហេ អដ្ឋកភត្តំ លភិ. យោ បន សោ ភិក្ខុ ហិយ្យោ ភុញ្ជិត្វា បក្កាមិ, តស្ស គតវេលាយមេវស្សា សរីរេ រោគោ ឧប្បជ្ជិ. តស្មា អាភរណានិ ឱមុញ្ចិត្វា និបជ្ជិ. អថស្សា ទាសិយោ អដ្ឋកភត្តំ លភិតុំ អាគតេ ភិក្ខូ ទិស្វា អារោចេសុំ. សា គន្ត្វា សហត្ថា បត្តេ គហេតុំ វា និសីទាបេតុំ វា អសក្កោន្តី ទាសិយោ អាណាបេសិ ‘‘អម្មា បត្តេ គហេត្វា អយ្យេ និសីទាបេត្វា យាគុំ បាយេត្វា ខជ្ជកំ ទត្វា ភត្តវេលាយ បត្តេ បូរេត្វា ទេថា’’តិ. តា ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ ភិក្ខូ បវេសេត្វា យាគុំ បាយេត្វា ខជ្ជកំ ទត្វា ភត្តវេលាយ ភត្តស្ស បត្តេ បូរេត្វា តស្សា អារោចយិំសុ. សា ‘‘មំ បរិគ្គហេត្វា នេថ, អយ្យេ វន្ទិស្សាមី’’តិ វត្វា តាហិ បរិគ្គហេត្វា ភិក្ខូនំ សន្តិកំ នីតា វេធមានេន សរីរេន ភិក្ខូ វន្ទិ. សោ ភិក្ខុ តំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘គិលានាយ តាវ អយំ ឯតិស្សា រូបសោភា, អរោគកាលេ បន សព្ពាភរណបដិមណ្ឌិតាយ ឥមិស្សា កីទិសី រូបសម្បត្តី’’តិ. អថស្ស អនេកវស្សកោដិសន្និចិតោ កិលេសោ សមុទាចរិ. សោ អញ្ញាណី ហុត្វា ភត្តំ ភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ បត្តំ អាទាយ វិហារំ គន្ត្វា បត្តំ បិធាយ ឯកមន្តេ ឋបេត្វា ចីវរកណ្ណំ បត្ថរិត្វា និបជ្ជិ. អថ នំ ឯកោ សហាយកោ ភិក្ខុ យាចន្តោបិ ភោជេតុំ នាសក្ខិ, សោ ឆិន្នភត្តោ អហោសិ.

តំ ទិវសមេវ សាយន្ហសមយេ សិរិមា កាលមកាសិ. រាជា សត្ថុ សាសនំ បេសេសិ ‘‘ភន្តេ, ជីវកស្ស កនិដ្ឋភគិនី សិរិមា កាលមកាសី’’តិ. សត្ថា តំ សុត្វា រញ្ញោ សាសនំ បហិណិ ‘‘សិរិមាយ សរីរឈាបនកិច្ចំ នត្ថិ, អាមកសុសានេ តំ យថា កាកាទយោ ន ខាទន្តិ, តថា និបជ្ជាបេត្វា រក្ខាបេថា’’តិ. រាជា តថា អកាសិ. បដិបាដិយា តយោ ទិវសា អតិក្កន្តា, ចតុត្ថេ ទិវសេ សរីរំ ឧទ្ធុមាយិ, នវហិ វណមុខេហិ បុឡវកា បគ្ឃរិំសុ, សកលសរីរំ ភិន្នសាលិភត្តចាដិ វិយ អហោសិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេសិ ‘‘ឋបេត្វា គេហរក្ខណកទារកេ សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ អនាគច្ឆន្តានំ អដ្ឋ កហាបណា ទណ្ឌោ’’តិ. សត្ថុ សន្តិកញ្ច បេសេសិ ‘‘ពុទ្ធប្បមុខោ កិរ សង្ឃោ សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ អាគច្ឆតូ’’តិ. សត្ថា ភិក្ខូនំ អារោចាបេសិ ‘‘សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ គមិស្សាមា’’តិ.

សោបិ ទហរភិក្ខុ ចត្តារោ ទិវសេ កស្សចិ វចនំ អគ្គហេត្វា ឆិន្នភត្តោវ និបជ្ជិ. បត្តេ ភត្តំ បូតិកំ ជាតំ, បត្តេ មលម្បិ ឧដ្ឋហិ. អថ សោ សហាយកភិក្ខុនា ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាវុសោ សត្ថា សិរិមាយ ទស្សនត្ថំ គច្ឆតី’’តិ វុច្ចមានោ តថា ឆាតជ្ឈត្តោបិ ‘‘សិរិមា’’តិ វុត្តបទេយេវ សហសា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘សត្ថា សិរិមំ ទដ្ឋុំ គច្ឆតិ, ត្វម្បិ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘អាម គមិស្សាមី’’តិ ភត្តំ ឆឌ្ឌេត្វា បត្តំ ធោវិត្វា ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ អគមាសិ. សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឯកបស្សេ អដ្ឋាសិ, ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ រាជបរិសាបិ ឧបាសកបរិសាបិ ឧបាសិកាបរិសាបិ ឯកេកបស្សេ អដ្ឋំសុ.

សត្ថា រាជានំ បុច្ឆិ ‘‘កា ឯសា, មហារាជា’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ជីវកស្ស កនិដ្ឋភគិនី សិរិមា នាមា’’តិ. ‘‘សិរិមា ឯសា’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ. តេន ហិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេហិ ‘‘សហស្សំ ទត្វា សិរិមំ គណ្ហន្តូ’’តិ. រាជា តថា ការេសិ, ឯកោបិ ‘‘ហ’’ន្តិ វា ‘‘ហុ’’ន្តិ វា វទន្តោ នាម នាហោសិ. រាជា សត្ថុ អារោចេសិ ‘‘ន គណ្ហន្តិ ភន្តេ’’តិ, តេន ហិ មហារាជ អគ្ឃំ ឱហាបេហីតិ. រាជា ‘‘បញ្ចសតានិ ទត្វា គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា កញ្ចិ គណ្ហនកំ អទិស្វា ‘‘អឌ្ឍតេយ្យសតានិ, ទ្វេសតានិ, សតំ, បញ្ញាសំ, បញ្ចវីសតិ, វីសតិ កហាបណេ, ទស កហាបណេ, បញ្ច កហាបណេ, ឯកំ កហាបណំ, អឌ្ឍំ, បាទំ, មាសកំ, កាកណិកំ ទត្វា សិរិមំ គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេត្វា ‘‘មុធាបិ គណ្ហន្តូ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ, តថាបិ ‘‘ហ’’ន្តិ វា ‘‘ហុ’’ន្តិ វា វទន្តោ នាម នាហោសិ. រាជា ‘‘មុធាបិ, ភន្តេ, គណ្ហន្តោ នត្ថី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, មហាជនស្ស បិយមាតុគាមំ, ឥមស្មិំយេវ នគរេ សហស្សំ ទត្វា បុព្ពេ ឯកទិវសំ លភិំសុ, ឥទានិ មុធាបិ គណ្ហន្តោ នត្ថិ ឯវរូបំ នាម រូបំ ខយវយប្បត្តំ អាហរិមេហិ អលង្ការេហិ វិចិត្តកតំ នវន្នំ វណ្ណមុខានំ វសេន អរុភូតំ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ សមុស្សិតំ និច្ចាតុរំ កេវលំ ពាលមហាជនេន ពហុធា សង្កប្បិតតាយ ពហុសង្កប្បំ អទ្ធុវំ អត្តភាវ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ពំ, អរុកាយំ សមុស្សិតំ;

អាតុរំ ពហុសង្កប្បំ, យស្ស នត្ថិ ធុវំ ឋិតី’’តិ. (ថេរគា. ១១៦០) –

គាថមាហ. ទេសនាបរិយោសានេ សិរិមាយ បដិពទ្ធចិត្តោ ភិក្ខុ វិគតឆន្ទរាគោ ហុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

តេន ច សមយេន សិរិមា ទេវកញ្ញា អត្តនោ វិភវសមិទ្ធិំ ឱលោកេត្វា អាគតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តី បុរិមត្តភាវេ អត្តនោ សរីរសមីបេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ ភគវន្តំ ឋិតំ មហាជនកាយញ្ច សន្និបតិតំ ទិស្វា បញ្ចហិ ទេវកញ្ញាសតេហិ បរិវុតា បញ្ចហិ រថសតេហិ ទិស្សមានកាយា អាគន្ត្វា រថតោ ឱតរិត្វា សបរិវារា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា កតញ្ជលី អដ្ឋាសិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា វង្គីសោ ភគវតោ អវិទូរេ ឋិតោ ហោតិ. សោ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘បដិភាតិ មំ ភគវា ឯកំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុ’’ន្តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ វង្គីសា’’តិ ភគវា អវោច. អាយស្មា វង្គីសោ តំ សិរិមំ ទេវធីតរំ –

១៣៧. ‘‘យុត្តា ច តេ បរមអលង្កតា ហយា, អធោមុខា អឃសិគមា ពលី ជវា;

អភិនិម្មិតា បញ្ចរថាសតា ច តេ, អន្វេន្តិ តំ សារថិចោទិតា ហយា.

១៣៨. ‘‘សា តិដ្ឋសិ រថវរេ អលង្កតា,

ឱភាសយំ ជលមិវ ជោតិ បោវកោ;

បុច្ឆាមិ តំ វរតនុ អនោមទស្សនេ,

កស្មា នុ កាយា អនធិវរំ ឧបាគមី’’តិ. – បដិបុច្ឆិ;

១៣៧. តត្ថ យុត្តា ច តេ បរមអលង្កតា ហយាតិ បរមំ អតិវិយ វិសេសតោ អលង្កតា, បរមេហិ វា ឧត្តមេហិ ទិព្ពេហិ អស្សាលង្ការេហិ អលង្កតា, បរមា វា អគ្គា សេដ្ឋា អាជានីយា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្កតា ហយា អស្សា តេ តវ រថេ យោជិតា, យុត្តា វា តេ រថស្ស ច អនុច្ឆវិកា, អញ្ញមញ្ញំ វា សទិសតាយ យុត្តា សំសដ្ឋាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘បរមអលង្កតា’’តិ បុរិមស្មិំ បក្ខេ សន្ធិំ អកត្វា ទុតិយស្មិំ បក្ខេ អវិភត្តិកនិទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. អធោមុខាតិ ហេដ្ឋាមុខា. យទិបិ តេ តទា បកតិយាវ ឋិតា, ទេវលោកតោ ឱរោហណវសេន ‘‘អធោមុខា’’តិ វុត្តា. អឃសិគមាតិ វេហាសំគមា. ពលីតិ ពលវន្តោ. ជវាតិ ជវនកា, ពលវន្តោ ចេវ វេគវន្តោ ចាតិ អត្ថោ. អភិនិម្មិតាតិ តវ បុញ្ញកម្មេន និម្មិតា និព្ពត្តា. សយំ និម្មិតមេវ វា សន្ធាយ ‘‘អភិនិម្មិតា’’តិ វុត្តំ និម្មានរតិភាវតោ សិរិមាយ ទេវធីតាយ. បញ្ចរថាសតាតិ គាថាសុខត្ថំ ថការស្ស ទីឃំ លិង្គវិបល្លាសញ្ច កត្វា វុត្តំ, វិភត្តិអលោបោ វា ទដ្ឋព្ពោ, បញ្ច រថសតានីតិ អត្ថោ. អន្វេន្តិ តំ សារថិចោទិតា ហយាតិ សារថីហិ ចោទិតា វិយ រថេសុ យុត្តា ឥមេ ហយា ភទ្ទេ, ទេវតេ, តំ អនុគច្ឆន្តិ. ‘‘សារថិអចោទិតា’’តិ កេចិ បឋន្តិ, សារថីហិ អចោទិតា ឯវ អនុគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘សារថិចោទិតា ហយា’’តិ ឯកំយេវ វា បទំ គាថាសុខត្ថំ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ, សារថិចោទិតហយា បញ្ច រថសតាតិ យោជនា.

១៣៨. សា តិដ្ឋសីតិ សា ត្វំ តិដ្ឋសិ. រថវរេតិ រថុត្តមេ. អលង្កតាតិ សដ្ឋិសកដភារេហិ ទិព្ពាលង្ការេហិ អលង្កតសរីរា. ឱភាសយំ ជលមិវ ជោតិ បាវកោតិ ឱភាសេន្តី ជោតិរិវ ជលន្តី បាវកោ វិយ ច តិដ្ឋសិ, សមន្តតោ ឱភាសេន្តី ជលន្តី តិដ្ឋសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ជោតី’’តិ ច ចន្ទិមសូរិយនក្ខត្តតារករូបានំ សាធារណនាមំ. វរតនូតិ ឧត្តមរូបធរេ សព្ពង្គសោភនេ. តតោ ឯវ អនោមទស្សនេ អលាមកទស្សនេ, ទស្សនីយេ បាសាទិកេតិ អត្ថោ. កស្មា នុ កាយា អនធិវរំ ឧបាគមីតិ កុតោ នាម ទេវកាយតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ បយិរុបាសនាយ ឧបគញ្ឆិ ឧបគតាសិ.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា អត្តានំ អាវិករោន្តី –

១៣៩. ‘‘កាមគ្គបត្តានំ យមាហុនុត្តរំ, និម្មាយ និម្មាយ រមន្តិ ទេវតា;

តស្មា កាយា អច្ឆរា កាមវណ្ណិនី, ឥធាគតា អនធិវរំ នមស្សិតុ’’ន្តិ. –

គាថមាហ.

១៣៩. តត្ថ កាមគ្គបត្តានំ យមាហុនុត្តរន្តិ កាមូបភោគេហិ អគ្គភាវំ បត្តានំ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ យំ ទេវកាយំ យសេន ភោគាទិវសេន ច អនុត្តរន្តិ វទន្តិ, តតោ កាយា. និម្មាយ និម្មាយ រមន្តិ ទេវតាតិ និម្មានរតិទេវតា អត្តនា យថារុចិតេ កាមេ សយំ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តិ កីឡន្តិ លឡន្តា អភិរមន្តិ. តស្មា កាយាតិ តស្មា និម្មានរតិទេវនិកាយា. កាមវណ្ណិនីតិ កាមរូបធរា យថិច្ឆិតរូបធារិនី. ឥធាគតាតិ ឥធ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ, ឥមំ វា មនុស្សលោកំ អាគតា.

ឯវំ ទេវតាយ អត្តនោ និម្មានរតិទេវតាភាវេ កថិតេ បុន ថេរោ តស្សា បុរិមភវំ តត្ថ កតបុញ្ញកម្មំ លទ្ធិញ្ច កថាបេតុកាមោ –

១៤០. ‘‘កិំ ត្វំ បុរេ សុចរិតមាចរីធ, កេនច្ឆសិ ត្វំ អមិតយសា សុខេធិតា;

ឥទ្ធី ច តេ អនធិវរា វិហង្គមា, វណ្ណោ ច តេ ទស ទិសា វិរោចតិ.

១៤១. ‘‘ទេវេហិ ត្វំ បរិវុតា សក្កតា ចសិ,

កុតោ ចុតា សុគតិគតាសិ ទេវតេ;

កស្ស វា ត្វំ វចនករានុសាសនិំ,

អាចិក្ខ មេ ត្វំ យទិ ពុទ្ធសាវិកា’’តិ. – ទ្វេ គាថា អភាសិ;

១៤០. តត្ថ អាចរីតិ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ, ឧបចិនីតិ អត្ថោ. ឥធាតិ និបាតមត្តំ, ឥធ វា ឥមស្មិំ ទេវត្តភាវេ. កេនច្ឆសីតិ កេន បុញ្ញកម្មេន អស្សត្ថា អច្ឆសិ. ‘‘កេនាសិ ត្វ’’ន្តិ កេចិ បឋន្តិ. អមិតយសាតិ ន មិតយសា អនប្បកបរិវារា. សុខេធិតាតិ សុខេន វឌ្ឍិតា, សុបរិព្រូហិតទិព្ពសុខាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធីតិ ទិព្ពានុភាវោ. អនធិវរាតិ អធិកា វិសិដ្ឋា អញ្ញា ឯតិស្សា នត្ថីតិ អនធិវរា, អតិឧត្តមាតិ អត្ថោ. វិហង្គមាតិ វេហាសគាមិនី. ទស ទិសាតិ ទសបិ ទិសា. វិរោចតីតិ ឱភាសេតិ.

១៤១. បរិវុតា សក្កតា ចសីតិ សមន្តតោ បរិវារិតា សម្ភាវិតា ច អសិ. កុតោ ចុតា សុគតិគតាសីតិ បញ្ចសុ គតីសុ កតរគតិតោ ចុតា ហុត្វា សុគតិំ ឥមំ ទេវគតិំ បដិសន្ធិវសេន ឧបគតា អសិ. កស្ស វា ត្វំ វចនករានុសាសនិន្តិ កស្ស នុ វា សត្ថុ សាសនេ បាវចនេ ឱវាទានុសាសនិសម្បដិច្ឆនេន ត្វំ វចនករា អសីតិ យោជនា. កស្ស វា ត្វំ សត្ថុ វចនករា អនុសាសកស្ស អនុសិដ្ឋិយំ បតិដ្ឋានេនាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ អនុទ្ទេសិកវសេន តស្សា លទ្ធិំ បុច្ឆិត្វា បុន ឧទ្ទេសិកវសេន ‘‘អាចិក្ខ មេ ត្វំ យទិ ពុទ្ធសាវិកា’’តិ បុច្ឆតិ. តត្ថ ពុទ្ធសាវិកាតិ សព្ពម្បិ ញេយ្យធម្មំ សយម្ភុញាណេន ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ធម្មស្សវនន្តេ ជាតាតិ ពុទ្ធសាវិកា.

ឯវំ ថេរេន បុច្ឆិតមត្ថំ កថេន្តី ទេវតា ឥមា គាថា អភាសិ –

១៤២. ‘‘នគន្តរេ នគរវរេ សុមាបិតេ, បរិចារិកា រាជវរស្ស សិរិមតោ;

នច្ចេ គីតេ បរមសុសិក្ខិតា អហុំ, សិរិមាតិ មំ រាជគហេ អវេទិំសុ.

១៤៣. ‘‘ពុទ្ធោ ច មេ ឥសិនិសភោ វិនាយកោ, អទេសយី សមុទយទុក្ខនិច្ចតំ;

អសង្ខតំ ទុក្ខនិរោធ សស្សតំ, មគ្គញ្ចិមំ អកុដិលមញ្ជសំ សិវំ.

១៤៤. ‘‘សុត្វានហំ អមតបទំ អសង្ខតំ, តថាគតស្សនធិវរស្ស សាសនំ;

សីលេស្វហំ បរមសុសំវុតា អហុំ, ធម្មេ ឋិតា នរវរពុទ្ធទេសិតេ.

១៤៥. ‘‘ញត្វានហំ វិរជបទំ អសង្ខតំ, តថាគតេននធិវរេន ទេសិតំ;

តត្ថេវហំ សមថសមាធិមាផុសិំ, សាយេវ មេ បរមនិយាមតា អហុ.

១៤៦. ‘‘លទ្ធានហំ អមតវរំ វិសេសនំ, ឯកំសិកា អភិសមយេ វិសេសិយ;

អសំសយា ពហុជនបូជិតា អហំ, ខិឌ្ឌារតិំ បច្ចនុភោមនប្បកំ.

១៤៧. ‘‘ឯវំ អហំ អមតទសម្ហិ ទេវតា, តថាគតស្សនធិវរស្ស សាវិកា;

ធម្មទ្ទសា បឋមផលេ បតិដ្ឋិតា, សោតាបន្នា ន ច បន មត្ថិ ទុគ្គតិ.

១៤៨. ‘‘សា វន្ទិតុំ អនធិវរំ ឧបាគមិំ, បាសាទិកេ កុសលរតេ ច ភិក្ខវោ;

នមស្សិតុំ សមណសមាគមំ សិវំ, សគារវា សិរិមតោ ធម្មរាជិនោ.

១៤៩. ‘‘ទិស្វា មុនិំ មុទិតមនម្ហិ បីណិតា, តថាគតំ នរវរទម្មសារថិំ;

តណ្ហច្ឆិទំ កុសលរតំ វិនាយកំ, វន្ទាមហំ បរមហិតានុកម្បក’’ន្តិ.

១៤២. តត្ថ នគន្តរេតិ ឥសិគិលិវេបុល្លវេភារបណ្ឌវគិជ្ឈកូដសង្ខាតានំ បញ្ចន្នំ បព្ពតានំ អន្តរេ វេមជ្ឈេ, យតោ តំ នគរំ ‘‘គិរិព្ពជ’’ន្តិ វុច្ចតិ. នគរវរេតិ ឧត្តមនគរេ, រាជគហំ សន្ធាយាហ. សុមាបិតេតិ មហាគោវិន្ទបណ្ឌិតេន វត្ថុវិជ្ជាវិធិនា សម្មទេវ និវេសិតេ. បរិចារិកាតិ សំគីតបរិចរិយាយ ឧបដ្ឋាយិកា. រាជវរស្សាតិ ពិម្ពិសារមហារាជស្ស. សិរិមតោតិ ឯត្ថ ‘‘សិរីតិ ពុទ្ធិបុញ្ញានំ អធិវចន’’ន្តិ វទន្តិ. អថ វា បុញ្ញនិព្ពត្តា សរីរសោភគ្គាទិសម្បត្តិ កតបុញ្ញំ និស្សយតិ, កតបុញ្ញេហិ វា និស្សីយតីតិ ‘‘សិរី’’តិ វុច្ចតិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ សិរិមា, តស្ស សិរិមតោ. បរមសុសិក្ខិតាតិ អតិវិយ សម្មទេវ ច សិក្ខិតា. អហុន្តិ អហោសិំ. អវេទិំសូតិ អញ្ញាសុំ.

១៤៣. ឥសិនិសភោតិ គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ, សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អសម្បកម្បិយោ និសភោ. រថា សោ អត្តនោ និសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា កេនចិ បរិស្សយេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ ភគវា ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, តស្មា និសភោ វិយាតិ និសភោ. សីលាទីនំ ធម្មក្ខន្ធានំ ឯសនដ្ឋេន ‘‘ឥសី’’តិ លទ្ធវោហារេសុ សេក្ខាសេក្ខឥសីសុ និសភោ, ឥសីនំ វា និសភោ, ឥសិ ច សោ និសភោ ចាតិ វា ឥសិនិសភោ. វេនេយ្យសត្តេ វិនេតីតិ វិនាយកោ, នាយកវិរហិតោតិ វា វិនាយកោ, សយម្ភូតិ អត្ថោ.

អទេសយី សមុទយទុក្ខនិច្ចតន្តិ សមុទយសច្ចស្ស ច ទុក្ខសច្ចស្ស ច អនិច្ចតំ វយធម្មតំ អភាសិ. តេន ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ អត្តនោ អភិសមយញាណស្ស បវត្តិអាការំ ទស្សេតិ. សមុទយទុក្ខនិច្ចតន្តិ វា សមុទយសច្ចញ្ច ទុក្ខសច្ចញ្ច អនិច្ចតញ្ច. តត្ថ សមុទយសច្ចទុក្ខសច្ចគ្គហណេន វិបស្សនាយ ភូមិំ ទស្សេតិ, អនិច្ចតាគហណេន តស្សា បវត្តិអាការំ ទស្សេតិ. សង្ខារានញ្ហិ អនិច្ចាការេ វិភាវិតេ ទុក្ខាការោ អនត្តាការោបិ វិភាវិតោយេវ ហោតិ តំនិពន្ធនត្តា តេសំ. តេនាហ ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥). អសង្ខតំ ទុក្ខនិរោធសស្សតន្តិ កេនចិ បច្ចយេន ន សង្ខតន្តិ អសង្ខតំ, សព្ពកាលំ តថភាវេន សស្សតំ, សកលវដ្ដទុក្ខនិរោធភាវតោ ទុក្ខនិរោធំ អរិយសច្ចញ្ច មេ អទេសយីតិ យោជនា. មគ្គញ្ចិមំ អកុដិលមញ្ជសំ សិវន្តិ អន្តទ្វយបរិវជ្ជនេន កុដិលភាវករានំ មាយាទីនំ កាយវង្កាទីនញ្ច បហានេន អកុដិលំ, តតោ ឯវ អញ្ជសំ, អសិវភាវករានំ កាមរាគាទីនំ សមុច្ឆិន្ទនេន សិវំ និព្ពានំ. មគ្គន្តិ និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ ‘‘មគ្គោ’’តិ លទ្ធនាមំ ឥទំ តុម្ហាកញ្ច មមញ្ច បច្ចក្ខភូតំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាសង្ខាតំ អរិយសច្ចញ្ច មេ អទេសយីតិ យោជនា.

១៤៤. សុត្វានហំ អមតបទំ អសង្ខតំ, តថាគតស្សនធិវរស្ស សាសនន្តិ ឯត្ថ អយំ សង្ខេបត្ថោ – តថា អាគមនាទិអត្ថេន តថាគតស្ស, សទេវកេ លោកេ អគ្គភាវតោ អនធិវរស្ស, សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អមតបទំ អសង្ខតំ និព្ពានំ ឧទ្ទិស្ស ទេសិតត្តា, អមតស្ស វា និព្ពានស្ស បដិបជ្ជនុបាយត្តា កេនចិបិ អសង្ខរណីយត្តា ច អមតបទំ អសង្ខតំ សាសនំ សទ្ធម្មំ អហំ សុត្វានាតិ. សីលេស្វហន្តិ សីលេសុ និប្ផាទេតព្ពេសុ អហំ. បរមសុសំវុតាតិ អតិវិយ សម្មទេវ សំវុតា. អហុន្តិ អហោសិំ. ធម្មេ ឋិតាតិ បដិបត្តិធម្មេ បតិដ្ឋិតា.

១៤៥. ញត្វានាតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន ជានិត្វា. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ ខណេ, តស្មិំយេវ វា អត្តភាវេ. សមថសមាធិមាផុសិន្តិ បច្ចនីកធម្មានំ សមុច្ឆេទវសេន សមនតោ វូបសមនតោ បរមត្ថសមថភូតំ លោកុត្តរសមាធិំ អាផុសិំ អធិគច្ឆិំ. យទិបិ យស្មិំ ខណេ និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ, តស្មិំយេវ ខណេ មគ្គស្ស ភាវនាភិសមយោ, អារម្មណបដិវេធំ បន ភាវនាបដិវេធស្សេវ បុរិមសិទ្ធិការណំ វិយ កត្វា ទស្សេតុំ –

‘‘ញត្វានហំ វិរជបទំ អសង្ខតំ, តថាគតេននធិវរេន ទេសិតំ’’.

តត្ថេវហំ ‘សមថសមាធិមាផុសិ’ន្តិ វុត្តំ យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤០០; ៣.៤២១; សំ. និ. ៤.៦០). ញត្វានាតិ វា សមានកាលវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ យថា ‘‘និហន្ត្វាន តមំ សព្ពំ, អាទិច្ចោ នភមុគ្គតោ’’តិ. សាយេវាតិ យា លោកុត្តរសមាធិផុសនា លទ្ធា, សាយេវ. បរមនិយាមតាតិ បរមា ឧត្តមា មគ្គនិយាមតា.

១៤៦. វិសេសនន្តិ បុថុជ្ជនេហិ វិសេសកំ វិសិដ្ឋភាវសាធកំ. ឯកំសិកាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ ឯកំសគាហវតី រតនត្តយេ និព្ពិចិកិច្ឆា. អភិសមយេ វិសេសិយាតិ សច្ចបដិវេធវសេន វិសេសំ បត្វា. ‘‘វិសេសិនី’’តិបិ បឋន្តិ, អភិសមយហេតុ វិសេសវតីតិ អត្ថោ. អសំសយាតិ សោឡសវត្ថុកាយ អដ្ឋវត្ថុកាយ ច វិចិកិច្ឆាយ បហីនត្តា អបគតសំសយា. ‘‘អសំសិយា’’តិ កេចិ បឋន្តិ. ពហុជនបូជិតាតិ សុគតីហិ បរេហិ បត្ថនីយគុណាតិ អត្ថោ. ខិឌ្ឌារតិន្តិ ខិឌ្ឌាភូតំ រតិំ, អថ វា ខិឌ្ឌញ្ច រតិញ្ច ខិឌ្ឌាវិហារញ្ច រតិសុខញ្ច.

១៤៧. អមតទសម្ហីតិ អមតទសា និព្ពានទស្សាវិនី អម្ហិ. ធម្មទ្ទសាតិ ចតុសច្ចធម្មំ ទិដ្ឋវតី. សោតាបន្នាតិ អរិយមគ្គសោតំ អាទិតោ បត្តា. ន ច បន មត្ថិ ទុគ្គតីតិ ន ច បន មេ អត្ថិ ទុគ្គតិ អវិនិបាតធម្មត្តា.

១៤៨. បាសាទិកេតិ បសាទាវហេ. កុសលរតេតិ កុសលេ អនវជ្ជធម្មេ និព្ពានេ រតេ. ភិក្ខវោតិ ភិក្ខូ នមស្សិតុំ ឧបាគមិន្តិ យោជនា. សមណសមាគមំ សិវន្តិ សមណានំ សមិតបាបានំ ពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ សិវញ្ច ធម្មំ ខេមំ សមាគមំ សង្គមំ បយិរុបាសិតុំ ឧបាគមិន្តិ សម្ពន្ធោ. សិរិមតោ ធម្មរាជិនោតិ ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ. សិរិមតិ ធម្មរាជិនីតិ អត្ថោ. ឯវមេវ ច កេចិ បឋន្តិ.

១៤៩. មុទិតមនម្ហីតិ មោទិតមនា អម្ហិ. បីណិតាតិ តុដ្ឋា, បីតិរសវសេន វា តិត្តា. នរវរទម្មសារថិន្តិ នរវរោ ច សោ អគ្គបុគ្គលត្តា, ទម្មានំ ទមេតព្ពានំ វេនេយ្យានំ និព្ពានាភិមុខំ សារណតោ ទម្មសារថិ ចាតិ នរវរទម្មសារថិ, តំ. បរមហិតានុកម្បកន្តិ បរមេន ឧត្តមេន ហិតេន សព្ពសត្តានំ អនុកម្បកំ.

ឯវំ សិរិមា ទេវធីតា អត្តនោ លទ្ធិបវេទនមុខេន រតនត្តយេ បសាទំ បវេទេត្វា ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ទេវលោកមេវ គតា. ភគវា តមេវ ឱតិណ្ណវត្ថុំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ឧក្កណ្ឋិតភិក្ខុ អរហត្តំ បាបុណិ, សម្បត្តបរិសាយបិ សា ធម្មទេសនា សាត្ថិកា ជាតាតិ.

សិរិមាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.