១៥. ឧត្តរាវិមានវណ្ណនា

អភិក្កន្តេន វណ្ណេនាតិ ឧត្តរាវិមានំ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. តេន ច សមយេន បុណ្ណោ នាម ទុគ្គតបុរិសោ រាជគហសេដ្ឋិំ ឧបនិស្សាយ ជីវតិ, តស្ស ភរិយា ឧត្តរា, ឧត្តរា ច នាម ធីតាតិ ទ្វេ ឯវ គេហមានុសកា. អថេកទិវសំ រាជគហេ ‘‘មហាជនេន សត្តាហំ នក្ខត្តំ កីឡិតព្ព’’ន្តិ ឃោសនំ ករិំសុ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ បាតោវ អាគតំ បុណ្ណំ ‘‘តាត, អម្ហាកំ បរិជនោ នក្ខត្តំ កីឡិតុកាមោ, ត្វំ កិំ នក្ខត្តំ កីឡិស្សសិ, ឧទាហុ ភតិំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘សាមិ, នក្ខត្តំ នាម សធនានំ ហោតិ, មម បន គេហេ ស្វាតនាយ យាគុតណ្ឌុលានិបិ នត្ថិ, កិំ មេ នក្ខត្តេន? គោណេ លភន្តោ កសិតុំ គមិស្សាមី’តិ. ‘‘តេន ហិ គោណេ គណ្ហស្សូ’’តិ. សោ ពលវគោណេ ច ភទ្ទនង្គលញ្ច គហេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, នាគរា នក្ខត្តំ កីឡន្តិ, អហំ ទលិទ្ទតាយ ភតិំ កាតុំ គមិស្សាមិ, មយ្ហម្បិ តាវ អជ្ជ ទិគុណំ និវាបំ បចិត្វា ភត្តំ អាហរេយ្យាសី’’តិ ភរិយំ វត្វា ខេត្តំ អគមាសិ.

សារិបុត្តត្ថេរោបិ សត្តាហំ និរោធសមាបន្នោ តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស នុ ខោ អជ្ជ មយា សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱលោកេន្តោ បុណ្ណំ អត្តនោ ញាណជាលស្ស អន្តោ បវិដ្ឋំ ទិស្វា ‘‘សទ្ធោ នុ ខោ ឯស, សក្ខិស្សតិ វា មេ សង្គហំ កាតុ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ តស្ស សទ្ធភាវញ្ច សង្គហំ កាតុំ សមត្ថភាវញ្ច តប្បច្ចយា ច តស្ស មហាសម្បត្តិបដិលាភំ ញត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ តស្ស កសនដ្ឋានំ គន្ត្វា អាវាដតីរេ ឯកំ គុម្ពំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. បុណ្ណោ ថេរំ ទិស្វាវ កសិំ ឋបេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘ទន្តកដ្ឋេន អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ ទន្តកដ្ឋំ កប្បិយំ កត្វា អទាសិ. អថស្ស ថេរោ បត្តញ្ច បរិស្សាវនញ្ច នីហរិត្វា អទាសិ. សោ ‘‘បានីយេន អត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ តំ អាទាយ បានីយំ បរិស្សាវេត្វា អទាសិ.

ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ បរេសំ បច្ឆិមគេហេ វសតិ, សចស្ស គេហទ្វារំ គមិស្សាមិ, ឥមស្ស ភរិយា មំ ទដ្ឋុំ ន សក្ខិស្សតិ, យាវស្ស ភរិយា ភត្តំ អាទាយ មគ្គំ បដិបជ្ជតិ, តាវ ឥធេវ ភវិស្សាមី’’តិ. សោ តត្ថេវ ថោកំ វីតិនាមេត្វា តស្សា មគ្គារុឡ្ហភាវំ ញត្វា អន្តោនគរាភិមុខោ បាយាសិ. សា អន្តរាមគ្គេ ថេរំ ទិស្វា ចិន្តេសិ ‘‘អប្បេកទាហំ ទេយ្យធម្មេ សតិ អយ្យំ ន បស្សាមិ, អប្បេកទា មេ អយ្យំ បស្សន្តិយា ទេយ្យធម្មោ ន ហោតិ, អជ្ជ បន មេ អយ្យោ ច ទិដ្ឋោ, ទេយ្យធម្មោ ចាយំ អត្ថិ, ករិស្សតិ នុ ខោ មេ សង្គហ’’ន្តិ. សា ភត្តភាជនំ ឱតារេត្វា ថេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥទំ លូខំ វា បណីតំ វាតិ អចិន្តេត្វា ទាសស្ស វោ សង្គហំ ករោថា’’តិ អាហ. អថ ថេរោ បត្តំ ឧបនាមេត្វា តាយ ឯកេន ហត្ថេន ភាជនំ ធារេត្វា ឯកេន ហត្ថេន តតោ ភត្តំ ទទមានាយ ឧបឌ្ឍភត្តេ ទិន្នេ ‘‘អល’’ន្តិ ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. សា ‘‘ភន្តេ, ឯកោវ បដិវីសោ, ន សក្កា ទ្វិធា កាតុំ, តុម្ហាកំ ទាសស្ស ឥធលោកសង្គហំ អកត្វា បរលោកសង្គហំ ករោថ, និរវសេសមេវ ទាតុកាមាម្ហី’’តិ វត្វា សព្ពមេវស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា ‘‘តុម្ហេហិ ទិដ្ឋធម្មស្ស ភាគិនី អស្ស’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. ថេរោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ វត្វា ឋិតកោវ អនុមោទនំ កត្វា ឯកស្មិំ ឧទកផាសុកដ្ឋានេ និសីទិត្វា ភត្តកិច្ចំ អកាសិ. សាបិ បដិនិវត្តិត្វា តណ្ឌុលេ បរិយេសិត្វា ភត្តំ បចិ.

បុណ្ណោបិ អឌ្ឍករីសមត្តំ ឋានំ កសិត្វា ជិឃច្ឆំ សហិតុំ អសក្កោន្តោ គោណេ វិស្សជ្ជេត្វា ឯកំ រុក្ខឆាយំ បវិសិត្វា មគ្គំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. អថស្ស ភរិយា ភត្តមាទាយ គច្ឆមានា តំ ទិស្វាវ ‘‘ឯស ជិឃច្ឆាបីឡិតោ មំ ឱលោកេន្តោ និសិន្នោ, សចេ មំ ‘អតិវិយ ចិរាយី’តិ តជ្ជេត្វា បតោទលដ្ឋិយា បហរិស្សតិ, មយា កតកម្មំ និរត្ថកំ ភវិស្សតិ, បដិកច្ចេវស្ស អារោចេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហ ‘‘សាមិ, អជ្ជេកទិវសំ ចិត្តំ បសាទេហិ, មា មយា កតកម្មំ និរត្ថកំ ករិ, អហំ បាតោវ តេ ភត្តំ អាហរន្តី អន្តរាមគ្គេ ធម្មសេនាបតិំ ទិស្វា តវ ភត្តំ តស្ស ទត្វា បុន គេហំ គន្ត្វា ភត្តំ បចិត្វា អាគតា, បសាទេហិ, សាមិ, ចិត្ត’’ន្តិ. សោ ‘‘កិំ វទេសិ, ភទ្ទេ’’តិ បុច្ឆិត្វា បុន តមត្ថំ សុត្វា ‘‘ភទ្ទេ, សាធុ វត តេ កតំ មម ភត្តំ អយ្យស្ស ទទមានាយ, មយាបិស្ស អជ្ជ បាតោវ ទន្តកដ្ឋញ្ច មុខោទកញ្ច ទិន្ន’’ន្តិ បសន្នមានសោ តំ វចនំ អភិនន្ទិត្វា ឧស្សូរេ លទ្ធភត្តតាយ កិលន្តកាយោ តស្សា អង្កេ សីសំ កត្វា និទ្ទំ ឱក្កមិ.

អថស្ស បាតោវ កសិតដ្ឋានំ បំសុចុណ្ណំ ឧបាទាយ សព្ពំ រត្តសុវណ្ណំ ហុត្វា កណិការបុប្ផរាសិ វិយ សោភមានំ អដ្ឋាសិ. សោ បពុទ្ធោ ឱលោកេត្វា ភរិយំ អាហ ‘‘ភទ្ទេ, ឯតំ មយា កសិតដ្ឋានំ សព្ពំ មម សុវណ្ណំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ, កិំ នុ ខោ មេ អតិឧស្សូរេ លទ្ធភត្តតាយ អក្ខីនិ ភមន្តី’’តិ. ‘‘សាមិ, មយ្ហម្បិ ឯវមេវ បញ្ញាយតី’’តិ. សោ ឧដ្ឋាយ តត្ថ គន្ត្វា ឯកំ បិណ្ឌំ គហេត្វា នង្គលសីសេ បហរិត្វា សុវណ្ណភាវំ ញត្វា ‘‘អហោ អយ្យស្ស ធម្មសេនាបតិស្ស ទិន្នទានេ អជ្ជេវ វិបាកោ ទស្សិតោ, ន ខោ បន សក្កា ឯត្តកំ ធនំ បដិច្ឆាទេត្វា បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ភរិយាយ អាភតំ ភត្តបាតិំ សុវណ្ណស្ស បូរេត្វា រាជកុលំ គន្ត្វា រញ្ញា កតោកាសោ បវិសិត្វា រាជានំ អភិវាទេត្វា ‘‘កិំ តាតា’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេវ, អជ្ជ មយា កសិតដ្ឋានំ សព្ពំ សុវណ្ណរាសិមេវ ហុត្វា ឋិតំ, សុវណ្ណំ អាហរាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ អាហ. ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘បុណ្ណោ នាមាហ’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន តេ អជ្ជ កត’’ន្តិ? ‘‘ធម្មសេនាបតិស្ស មេ បាតោវ ទន្តកដ្ឋញ្ច មុខោទកញ្ច ទិន្នំ, ភរិយាយបិ មេ មយ្ហំ អាហដភត្តំ តស្សេវ ទិន្ន’’ន្តិ.

តំ សុត្វា រាជា ‘‘អជ្ជេវ កិរ ភោ ធម្មសេនាបតិស្ស ទិន្នទានេ វិបាកោ ទស្សិតោ’’តិ វត្វា ‘‘តាត, កិំ ករោមី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពហូនិ សកដសហស្សានិ បហិណិត្វា សុវណ្ណំ អាហរាបេថា’’តិ. រាជា សកដានិ បហិណិ. រាជបុរិសេសុ ‘‘រញ្ញោ សន្តក’’ន្តិ គណ្ហន្តេសុ គហិតំ គហិតំ មត្តិកាវ ហោតិ. តេហិ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចិតេ ‘‘តាតា, តុម្ហេហិ កិន្តិ វត្វា គហិត’’ន្តិ បុដ្ឋា ‘‘តុម្ហាកំ សន្តក’’ន្តិ អាហំសុ. តេន ហិ, តាតា, បុន គច្ឆថ, ‘‘បុណ្ណស្ស សន្តក’’ន្តិ វត្វា គណ្ហថាតិ. តេ តថា ករិំសុ គហិតំ គហិតំ សុវណ្ណមេវ អហោសិ. តំ សព្ពំ អាហរិត្វា រាជង្គណេ រាសិំ អកំសុ, អសីតិហត្ថុព្ពេធោ រាសិ អហោសិ. រាជា នាគរេ សន្និបាតាបេត្វា អាហ ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ អត្ថិ កស្សចិ ឯត្តកំ សុវណ្ណ’’ន្តិ? ‘‘នត្ថិ, ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ បនស្ស ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ? ‘‘សេដ្ឋិច្ឆត្តំ, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘ពហុធនសេដ្ឋិ នាម ហោតូ’’តិ មហន្តេន ភោគេន សទ្ធិំ តស្ស សេដ្ឋិច្ឆត្តំ អទាសិ.

អថ នំ សោ អាហ ‘‘មយំ, ទេវ, ឯត្តកំ កាលំ បរកុលេ វសិម្ហា, វសនដ្ឋានំ នោ ទេថា’’តិ. តេន ហិ បស្ស, ឯស គុម្ពោ បញ្ញាយតិ, ឯតំ ហរាបេត្វា គេហំ ការេហីតិ បុរាណសេដ្ឋិស្ស គេហដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ តស្មិំ ឋានេ កតិបាហេនេវ គេហំ ការាបេត្វា គេហបវេសនមង្គលញ្ច ឆត្តមង្គលញ្ច ឯកតោវ ករោន្តោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ អទាសិ. អថស្ស សត្ថា ទានានុមោទនំ ករោន្តោ អនុបុព្ពិំ កថំ កថេសិ. ធម្មកថាវសានេ បុណ្ណសេដ្ឋិ ច ភរិយា ចស្ស ធីតា ច ឧត្តរាតិ តយោបិ ជនា សោតាបន្នា អហេសុំ.

អបរភាគេ រាជគហសេដ្ឋិ បុណ្ណសេដ្ឋិនោ ធីតរំ អត្តនោ បុត្តស្ស វារេសិ. សោ ‘‘នាហំ ទស្សាមី’’តិ វុត្តោ ‘‘មា ឯវំ ករោតុ, ឯត្តកំ កាលំ អម្ហេ និស្សាយ វសន្តេនេវ តេ សម្បត្តិ លទ្ធា, ទេតុ មេ បុត្តស្ស តេ ធីតរ’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកា តុម្ហេ, មម ធីតា តីហិ រតនេហិ វិនា វសិតុំ ន សក្កោតិ, នេវស្ស ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ពហូ សេដ្ឋិគហបតិកាទយោ កុលបុត្តា ‘‘មា តេន សទ្ធិំ វិស្សាសំ ភិន្ទិ, ទេហិស្ស ធីតរ’’ន្តិ យាចិំសុ. សោ តេសំ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ ធីតរំ អទាសិ. សា បតិកុលំ គតកាលតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុំ វា ភិក្ខុនិំ វា ឧបសង្កមិតុំ ទានំ វា ទាតុំ ធម្មំ វា សោតុំ នាលត្ថ, ឯវំ អឌ្ឍតិយេសុ មាសេសុ វីតិវត្តេសុ អត្តនោ សន្តិកេ ឋិតេ បរិចារិកេ បុច្ឆិ ‘‘ឥទានិ កិត្តកំ អន្តោវស្សំ អវសិដ្ឋ’’ន្តិ? ‘‘អឌ្ឍមាសោ, អយ្យេ’’តិ. សា មាតាបិតូនំ សាសនំ បហិណិ ‘‘កស្មា មំ ឯវរូបេ ពន្ធនាគារេ បក្ខិបិំសុ, វរំ តុម្ហេហិ មំ លក្ខណាហតំ កត្វា បរេសំ ទាសិំ សាវេតុំ, ន ឯវរូបស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស កុលស្ស ទាតុំ, អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខុទស្សនាទីសុ ឯកម្បិ បុញ្ញំ កាតុំ ន លភាមី’’តិ. អថស្សា បិតា ‘‘ទុក្ខិតា វត មេ ធីតា’’តិ អនត្តមនតំ បវេទេត្វា បញ្ចទស កហាបណសហស្សានិ បេសេសិ, ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ សិរិមា នាម គណិកា អត្ថិ, ទេវសិកំ សហស្សំ គណ្ហាតិ, ឥមេហិ កហាបណេហិ តំ អានេត្វា សាមិកស្ស និយ្យាទេត្វា សយំ យថារុចិ បុញ្ញានិ ករោតូ’’តិ សាសនញ្ច បហិណិ. ឧត្តរា តថា កត្វា សាមិកេន សិរិមំ ទិស្វា ‘‘កិមិទ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘សាមិ, ឥមំ អឌ្ឍមាសំ មម សហាយិកា តុម្ហេ បរិចរតុ, អហំ បន ឥមំ អឌ្ឍមាសំ ទានញ្ចេវ ទាតុកាមា ធម្មញ្ច សោតុកាមា’’តិ អាហ. សោ តំ អភិរូបំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ឧប្បន្នសិនេហោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

ឧត្តរាបិ ខោ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា ‘‘ភន្តេ, ឥមំ អឌ្ឍមាសំ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ឥធេវ ភិក្ខា គហេតព្ពា’’តិ សត្ថុ បដិញ្ញំ គហេត្វា ‘‘ឥតោ ទានិ បដ្ឋាយ យាវ មហាបវារណា, តាវ សត្ថារំ ឧបដ្ឋាតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ លភិស្សាមី’’តិ តុដ្ឋមានសា ‘‘ឯវំ យាគុំ បចថ, ឯវំ ភត្តំ បចថ, ឯវំ បូវំ បចថា’’តិ មហានសេ សព្ពកិច្ចានិ សំវិទហន្តី វិចរតិ. អថស្សា សាមិកោ ‘‘ស្វេ មហាបវារណា ភវិស្សតី’’តិ មហានសាភិមុខោ វាតបានេ ឋត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ករោន្តី សា អន្ធពាលា វិចរតី’’តិ ឱលោកេត្វា តំ សេទកិលិន្នំ ឆារិកាយ ឱកិណ្ណំ អង្គារមសិមក្ខិតំ តថា សំវិទហិត្វា វិចរមានំ ទិស្វា ‘‘អហោ អន្ធពាលា ឯវរូបេ ឋានេ ឥមំ សិរិសម្បត្តិំ នានុភវតិ, ‘‘មុណ្ឌកសមណេ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’តិ តុដ្ឋចិត្តា វិចរតី’’តិ ហសិត្វា អបគញ្ឆិ.

តស្មិំ អបគតេ តស្ស សន្តិកេ ឋិតា សិរិមា ‘‘កិំ នុ ខោ ឱលោកេត្វា ឯស ហសតី’’តិ តេនេវ វាតបានេន ឱលោកេន្តី ឧត្តរំ ទិស្វា ‘‘ឥមំ ឱលោកេត្វា ឥមិនា ហសិតំ, អទ្ធា ឥមស្ស ឯតាយ សទ្ធិំ សន្ថវោ អត្ថី’’តិ ចិន្តេសិ. សា កិរ អឌ្ឍមាសំ តស្មិំ គេហេ ពាហិរកឥត្ថី ហុត្វា វសមានាបិ តំ សម្បត្តិំ អនុភវមានា អត្តនោ ពាហិរកឥត្ថិភាវំ អជានិត្វា ‘‘អហំ ឃរសាមិនី’’តិ សញ្ញមកាសិ. សា ឧត្តរាយ អាឃាតំ ពន្ធិត្វា ‘‘ទុក្ខមស្សា ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ បាសាទា ឱរុយ្ហ មហានសំ បវិសិត្វា បូវបចនដ្ឋានេ បក្កុថិតំ សប្បិំ កដច្ឆុនា អាទាយ ឧត្តរាភិមុខំ បាយាសិ. ឧត្តរា តំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ‘‘មម សហាយិកាយ មយ្ហំ ឧបការោ កតោ, ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ, ព្រហ្មលោកោ អតិនីចកោ, មម បន សហាយិកាយ គុណោវ មហន្តោ, អហម្បិ ឯតំ និស្សាយ ទានញ្ច ទាតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ លភិំ, សចេ មម ឯតិស្សាយ ឧបរិ កោធោ អត្ថិ, ឥទំ សប្បិ មំ ទហតុ, សចេ នត្ថិ, មា មំ ទហតូ’’តិ តំ មេត្តាយ ផរិ. តាយ តស្សា មត្ថកេ អាសិញ្ចិតម្បិ បក្កុថិតសប្បិ សីតោទកំ វិយ អហោសិ. អថ នំ ‘‘ឥទំ សីតលំ ភវិស្សតី’’តិ បុន កដច្ឆុកំ បូរេត្វា អាទាយ អាគច្ឆន្តិំ ឧត្តរាយ ទាសិយោ ទិស្វា ‘‘អរេ ទុព្ពិនីតេ ន ត្វំ អម្ហាកំ អយ្យាយ ឧបរិ បក្កសប្បិំ អាសិញ្ចិតុំ អនុច្ឆវិកា’’តិ សន្តជ្ជេន្តិយោ ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច បោថេត្វា ភូមិយំ បាតេសុំ, ឧត្តរា វារេន្តីបិ វារេតុំ នាសក្ខិ. អថ សា ឧបរិ ឋត្វា សព្ពា ទាសិយោ បដិពាហិត្វា ‘‘កិស្ស តេ ឯវរូបំ ភារិយំ កម្មំ កត’’ន្តិ សិរិមំ ឱវទិត្វា ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា សតបាកតេលេន អព្ភញ្ជិ.

តស្មិំ ខណេ សា អត្តនោ ពាហិរកិត្ថិភាវំ ញត្វា ចិន្តេសិ ‘‘មយា ភារិយំ កម្មំ កតំ សាមិកស្ស ហសិតមត្តការណា ឥមិស្សា ឧបរិ បក្កសប្បិំ អាសិញ្ចន្តិយា, អយំ ‘គណ្ហថ ន’ន្តិ ទាសិយោ ន អាណាបេត្វា មំ វិហេឋនកាលេបិ សព្ពា ទាសិយោ បដិពាហិត្វា មយ្ហំ កត្តព្ពមេវ អកាសិ. សចាហំ ឥមំ ន ខមាបេស្សាមិ, មុទ្ធា មេ សត្តធា ផលេយ្យា’’តិ តស្សា បាទមូលេ និបជ្ជិត្វា ‘‘អយ្យេ, ខមាហិ មេ ទោស’’ន្តិ អាហ. ‘‘អហំ សប្បិតិកា ធីតា, បិតរិ មេ ខមាបិតេ ខមិស្សាមី’’តិ. ‘‘ហោតុ, អយ្យេ, បិតរម្បិ តេ បុណ្ណសេដ្ឋិំ ខមាបេស្សាមី’’តិ. ‘‘បុណ្ណោ មម វដ្ដេ ជនកបិតា, វិវដ្ដេ ជនកបិតរិ ខមាបិតេ បន អហំ ខមិស្សាមី’’តិ. ‘‘កោ បន តេ វិវដ្ដេ ជនកបិតា’’តិ? ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ‘‘មយ្ហំ តេន សទ្ធិំ វិស្សាសោ នត្ថិ, អហំ កិំ ករិស្សាមី’’តិ? ‘‘សត្ថា ស្វេ ភិក្ខុសង្ឃំ អាទាយ ឥធាគមិស្សតិ, ត្វំ យថាលទ្ធំ សក្ការំ គហេត្វា ឥធេវ អាគន្ត្វា តំ ខមាបេហី’’តិ. សា ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ ឧដ្ឋាយ អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា បញ្ចសតបរិចារិកិត្ថិយោ អាណាបេត្វា នានាវិធានិ ខាទនីយភោជនីយានិ ចេវ សូបេយ្យានិ ច សម្បាទេត្វា បុនទិវសេ តំ សក្ការំ អាទាយ ឧត្តរាយ គេហំ អាគន្ត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បត្តេ បតិដ្ឋាបេតុំ អវិសហន្តី អដ្ឋាសិ, តំ សព្ពំ គហេត្វា ឧត្តរាវ សំវិទហិ.

សិរិមាបិ សត្ថុ ភត្តកិច្ចាវសានេ សទ្ធិំ បរិវារេន សត្ថុ បាទមូលេ និបជ្ជិ. អថ នំ សត្ថា បុច្ឆិ ‘‘កោ តេ អបរាធោ’’តិ. ‘‘ភន្តេ មយា ហិយ្យោ ឥទំ នាម កតំ, អថ មេ សហាយិកា មំ វិហេឋយមានា ទាសិយោ និវារេត្វា មយ្ហំ ឧបការមេវ អកាសិ. សាហំ ឥមិស្សា គុណំ ជានិត្វា ឥមំ ខមាបេសិំ, អថ មំ ឯសា ‘តុម្ហេសុ ខមាបិតេសុ ខមិស្សាមី’តិ អាហា’’តិ. ‘‘ឯវំ កិរ ឧត្តរេ’’តិ. ‘‘អាម, ភន្តេ, សីសេ មេ សហាយិកាយ បក្កសប្បិ អាសិត្ត’’ន្តិ. ‘‘អថ តយា កិំ ចិន្តិត’’ន្តិ? ‘‘ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ, ព្រហ្មលោកោ អតិនីចកោ, មម សហាយិកាយ គុណោវ មហន្តោ, អហញ្ហិ ឯតំ និស្សាយ ទានញ្ច ទាតុំ ធម្មញ្ច សោតុំ អលត្ថំ, សចេ មេ ឥមិស្សា ឧបរិ កោធោ អត្ថិ, ឥទំ មំ ទហតុ, នោ ចេ, មា ទហតូ’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា ឥមំ មេត្តាយ ផរិំ, ភន្តេតិ. សត្ថា ‘‘សាធុ សាធុ, ឧត្តរេ, ឯវំ កោធំ ជិនិតុំ វដ្ដតិ. កោធនោ ហិ នាម អក្កោធេន, អក្កោសកោ អនក្កោសន្តេន, បរិភាសកោ អបរិភាសន្តេន, ថទ្ធមច្ឆរី អត្តនោ សន្តកស្ស ទានេន, មុសាវាទី សច្ចវចនេន ជិនិតព្ពោ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ –

‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធំ, អសាធុំ សាធុនា ជិនេ;

ជិនេ កទរិយំ ទានេន, សច្ចេនាលិកវាទិន’’ន្តិ. (ធ. ប. ២២៣) –

ឥមំ គាថំ វត្វា គាថាបរិយោសានេ ចតុសច្ចកថំ អភាសិ. សច្ចបរិយោសានេ ឧត្តរា សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ, សាមិកោ ច សសុរោ ច សស្សុ ច សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករិំសុ, សិរិមាបិ បញ្ចសតបរិវារា សោតាបន្នា អហោសិ. អបរភាគេ ឧត្តរា កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ឧប្បជ្ជិ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទេវចារិកំ ចរន្តោ ឧត្តរំ ទេវធីតរំ ទិស្វា –

១២៤. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១២៥. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១២៦. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ,

មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា,

វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. – បដិបុច្ឆិ;

១២៧. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

១២៨. ‘‘ឥស្សា ច មច្ឆេរមថោ បឡាសោ, នាហោសិ មយ្ហំ ឃរមាវសន្តិយា;

អក្កោធនា ភត្តុ វសានុវត្តិនី, ឧបោសថេ និច្ចហមប្បមត្តា.

១២៩. ‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ.

១៣០. ‘‘ឧបោសថំ ឧបវសិស្សំ, សទា សីលេសុ សំវុតា;

សញ្ញមា សំវិភាគា ច, វិមានំ អាវសាមហំ.

១៣១. ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា, មុសាវាទា ច សញ្ញតា;

ថេយ្យា ច អតិចារា ច, មជ្ជបានា ច អារកា.

១៣២. ‘‘បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា, អរិយសច្ចាន កោវិទា;

ឧបាសិកា ចក្ខុមតោ, គោតមស្ស យសស្សិនោ.

១៣៣. ‘‘សាហំ សកេន សីលេន, យសសា ច យសស្សិនី;

អនុភោមិ សកំ បុញ្ញំ, សុខិតា ចម្ហិនាមយា.

១៣៤. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១៣៥. ‘‘អក្ខាមិ តេ ភិក្ខុ មហានុភាវ, មនុស្សភូតា យមហំ អកាសិំ;

តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. –

ទេវតាបិស្ស វិស្សជ្ជេសិ.

១២៦. មម ច, ភន្តេ, វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទេយ្យាសិ ‘‘ឧត្តរា នាម ភន្តេ, ឧបាសិកា ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ. អនច្ឆរិយំ ខោ បនេតំ, ភន្តេ, យំ មំ ភគវា អញ្ញតរស្មិំ សាមញ្ញផលេ ព្យាករេយ្យ, តំ ភគវា សកទាគាមិផលេ ព្យាកាសីតិ.

១២៨. តត្ថ ឥស្សា ច មច្ឆេរមថោ បឡាសោ, នាហោសិ មយ្ហំ ឃរមាវសន្តិយាតិ យា ច អគារមជ្ឈេ វសន្តីនំ អញ្ញាសំ ឥត្ថីនំ សម្បត្តិអាទិវិសយា បរសម្បត្តិឧសូយនលក្ខណា ឥស្សា, យញ្ច តាវកាលិកាទិវសេនាបិ កិញ្ចិ យាចន្តានំ អទាតុកាមតាយ អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ, យោ ច កុលបទេសាទិនា បរេហិ យុគគ្គាហលក្ខណោ បឡាសោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តិវិធោបិ បាបធម្មោ គេហេ ឋិតាយ មយ្ហំ សតិបិ បច្ចយសមវាយេ នាហោសិ ន ឧប្បជ្ជិ. អក្កោធនាតិ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នតាយ អកុជ្ឈនសភាវា. ភត្តុ វសានុវត្តិនីតិ បុព្ពុដ្ឋានបច្ឆានិបាតនាទិនា សាមិកស្ស អនុកូលភាវេន វសេ វត្តនសីលា, មនាបចារិនីតិ អត្ថោ. ឧបោសថេ និច្ចហមប្បមត្តាតិ អហំ ឧបោសថសីលរក្ខណេ និច្ចំ អប្បមត្តា អប្បមាទវិហារិនី.

១២៩. តមេវ ឧបោសថេ អប្បមាទំ ទស្សេន្តី យេសុ ទិវសេសុ តំ រក្ខិតព្ពំ, យាទិសំ យថា ច រក្ខិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ចាតុទ្ទសិ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិន្តិ បក្ខស្សាតិ សម្ពន្ធោ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមីតិ ឯត្ថ ចាតិ វចនសេសោ. បាដិហារិយបក្ខញ្ចាតិ បដិហរណកបក្ខញ្ច, ចាតុទ្ទសីបញ្ចទសីអដ្ឋមីនំ យថាក្កមំ អាទិតោ អន្តតោ ចាតិ បវេសននិក្ខមនវសេន ឧបោសថសីលស្ស បដិហរិតព្ពំ បក្ខញ្ច, តេរសី បាដិបទា សត្តមី នវមី ចាតិ អត្ថោ. អដ្ឋង្គសុសមាគតន្តិ បាណាតិបាតាវេរមណីអាទីហិ អដ្ឋហង្គេហិ ឯវ សុដ្ឋុ សមាគតំ សមន្នាគតំ.

១៣០. ឧបវសិស្សន្តិ ឧបវសិំ. អតីតត្ថេ ហិ ឥទំ អនាគតវចនំ. កេចិ បន ‘‘ឧបវសិំ’’ឥច្ចេវ បឋន្តិ. សទាតិ សប្បដិហារិកេសុ សព្ពេសុ ឧបោសថទិវសេសុ. សីលេសូតិ ឧបោសថសីលេសុ សាធេតព្ពេសុ. និប្ផាទេតព្ពេ ហិ ឥទំ ភុម្មំ. សំវុតាតិ កាយវាចាចិត្តេហិ សំវុតា. សទាតិ វា សព្ពកាលំ. សីលេសូតិ និច្ចសីលេសុ. សំវុតាតិ កាយវាចាហិ សំវុតា.

១៣១. ឥទានិ តំ និច្ចសីលំ ទស្សេតុំ ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. បាណស្ស អតិបាតោ បាណវធោ បាណឃាតោ បាណាតិបាតោ, អត្ថតោ បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារបវត្តា វធកចេតនា. តតោ បាណាតិបាតា. វិរតាតិ ឱរតា, និវត្តាតិ អត្ថោ.

មុសាវាទាតិ មុសា នាម វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ វា កាយបយោគោ វា, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បរស្ស វិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អថ វា មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថា វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា. តតោ មុសាវាទា សញ្ញតា ឱរតា, វិរតាតិ អត្ថោ. ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

ថេយ្យាតិ ថេយ្យំ វុច្ចតិ ថេនភាវោ, ចោរិកាយ បរស្សហរណន្តិ អត្ថោ. អត្ថតោ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា ថេយ្យំ. តតោ ថេយ្យា សញ្ញតា, អារកាតិ វា សម្ពន្ធោ.

អតិចារាតិ អតិច្ច ចារោ អតិចារោ, លោកមរិយាទំ អតិក្កមិត្វា អគមនីយដ្ឋានេ កាមវសេន ចារោ មិច្ឆាចារោតិ អត្ថោ. អគមនីយដ្ឋានំ នាម – បុរិសានំ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌាតិ ទស, ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី បដវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភដចុម្ពដា ទាសី ច ភរិយា កម្មការី ច ភរិយា ធជាហដា មុហុត្តិកាតិ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ អញ្ញបុរិសា អគមនីយដ្ឋានំ, ឥទមេវ ឥធ អធិប្បេតំ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារបវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា អតិចារោ. តស្មា អតិចារា.

មជ្ជបានាតិ មជ្ជំ វុច្ចតិមទនីយដ្ឋេន សុរា ច មេរយញ្ច, បិវន្តិ តេនាតិ បានំ, មជ្ជស្ស បានំ មជ្ជបានំ. យាយ ទុស្សីល្យចេតនាយ មជ្ជសង្ខាតំ បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនិយសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ចភេទំ សុរំ វា, បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, មធ្វាសវោ, គុឡាសវោ, សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ចភេទំ មេរយំ វា ពីជតោ បដ្ឋាយ កុសគ្គេនាបិ បិវតិ, សា ចេតនា មជ្ជបានំ. តស្មា មជ្ជបានា អារកា វិរតា.

១៣២. ឯវំ ‘‘បាណាតិបាតា វិរតា’’តិអាទិនា បហាតព្ពធម្មវសេន វិភជិត្វា ទស្សិតំ និច្ចសីលំ បុន សមាទាតព្ពតាវសេន ឯកតោ កត្វា ទស្សេន្តី ‘‘បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា’’តិ អាហ. តត្ថ សិក្ខាបទន្តិ សិក្ខិតព្ពបទំ, សិក្ខាកោដ្ឋាសេតិ អត្ថោ. អថ វា ឈានាទយោ សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា សិក្ខិតព្ពតោ សិក្ខា, បញ្ចសុ បន សីលង្គេសុ យំកិញ្ចិ អង្គំ តាសំ សិក្ខានំ បតិដ្ឋានដ្ឋេន បទន្តិ សិក្ខានំ បទត្តា សិក្ខាបទំ, បញ្ច សីលង្គានិ. តស្មិំ បញ្ចវិធេ សិក្ខាបទេ រតា អភិរតាតិ បញ្ចសិក្ខាបទេ រតា. អរិយសច្ចាន កោវិទាតិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយវសេន ទុក្ខសមុទយនិរោធមគ្គសង្ខាតេសុ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ កុសលា និបុណា, បដិវិទ្ធចតុសច្ចាតិ អត្ថោ. គោតមស្សាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន កិត្តេតិ. យសស្សិនោតិ កិត្តិមតោ, បរិវារវតោ វា.

១៣៣. សាហន្តិ សា យថាវុត្តគុណា អហំ. សកេន សីលេនាតិ អនុស្សុកិតាទិនា អត្តនោ សភាវសីលេន ច ឧបោសថសីលាទិសមាទានសីលេន ច ការណភូតេន. តញ្ហិ សត្តានំ កម្មស្សកតាយ ហិតសុខាវហតាយ ច វិសេសតោ ‘‘សក’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ –

‘‘តញ្ហិ តស្ស សកំ ហោតិ, តញ្ច អាទាយ គច្ឆតិ;

តញ្ចស្ស អនុគំ ហោតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ. (សំ. និ. ១.១១៥);

យសសា ច យសស្សិនីតិ ‘‘ឧត្តរា ឧបាសិកា សីលាចារសម្បន្នា អនុស្សុកី អមច្ឆរី អក្កោធនា’’តិអាទិនា ‘‘អាគតផលា វិញ្ញាតសាសនា’’តិអាទិនា ច យថាភូតគុណាធិគតេន ជលតលេ តេលេន វិយ សមន្តតោ បត្ថដេន កិត្តិសទ្ទេន យសស្សិនី កិត្តិមតី, តេន វា សីលគុណេន ឥធ អធិគតេន យសបរិវារេន យសស្សិនី សម្បន្នបរិវារា. អនុភោមិ សកំ បុញ្ញន្តិ យថូបចិតំ អត្តនោ បុញ្ញំ បច្ចនុភោមិ. យស្ស ហិ បុញ្ញផលំ អនុភូយតិ, ផលូបចារេន តំ បុញ្ញម្បិ អនុភូយតីតិ វុច្ចតិ. អថ វា បុថុជ្ជនភាវតោ សុចរិតផលម្បិ ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ. សុខិតា ចម្ហិនាមយាតិ ទិព្ពសុខេន ច ផលសុខេន ច សុខិតា ចម្ហិ ភវាមិ, កាយិកចេតសិកទុក្ខាភាវតោ អនាមយា អរោគា.

១៣៦. មម ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ‘‘មម វចនេន ច វន្ទេយ្យាសិ, ន តវ សភាវេនេវា’’តិ វន្ទនំ សមុច្ចិនោតិ. អនច្ឆរិយន្តិអាទិនា អត្តនោ អរិយសាវិកាភាវស្ស បាកដភាវំ ទស្សេតិ. តំ ភគវាតិអាទិ សង្គីតិការវចនំ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ឧត្តរាវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.