១. បឋមបីឋវិមានវណ្ណនា

តត្ថ បឋមវត្ថុស្ស អយំ អដ្ឋុប្បត្តិ – ភគវតិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ អសទិសទានេ បវត្តិតេ តទនុរូបេន អនាថបិណ្ឌិកេន មហាសេដ្ឋិនា តយោ ទិវសេ, តថា វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ មហាទានេ ទិន្នេ អសទិសទានស្ស បវត្តិ សកលជម្ពុទីបេ បាកដា អហោសិ. អថ មហាជនោ តត្ថ តត្ថ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯវំ ឧឡារវិភវបរិច្ចាគេនេវ ទានំ មហប្ផលតរំ ភវិស្សតិ, ឧទាហុ អត្តនោ វិភវានុរូបបរិច្ចាគេនាបី’’តិ. ភិក្ខូ តំ កថំ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ទេយ្យធម្មសម្បត្តិយាវ ទានំ មហប្ផលតរំ ភវិស្សតិ, អថ ខោ ចិត្តបសាទសម្បត្តិយា ច ខេត្តសម្បត្តិយា ច, តស្មា កុណ្ឌកមុដ្ឋិមត្តម្បិ បិលោតិកាមត្តម្បិ តិណបណ្ណសន្ថារមត្តម្បិ បូតិមុត្តហរីតកមត្តម្បិ វិប្បសន្នេន ចេតសា ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលេ បតិដ្ឋាបិតំ, តម្បិ មហប្ផលតរំ ភវិស្សតិ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារ’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន –

‘‘នត្ថិ ចិត្តេ បសន្នម្ហិ, អប្បិកា នាម ទក្ខិណា;

តថាគតេ វា សម្ពុទ្ធេ, អថ វា តស្ស សាវកេ’’តិ. (វិ. វ. ៨០៤);

សា បនេសា កថា សកលជម្ពុទីបេ វិត្ថារិកា អហោសិ. មនុស្សា សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ យថាវិភវំ ទានានិ ទេន្តិ, គេហង្គណេ បានីយំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, ទ្វារកោដ្ឋកេសុ អាសនានិ ឋបេន្តិ. តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ បិណ្ឌបាតចារិកោ ថេរោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ឧបកដ្ឋេ កាលេ អញ្ញតរំ គេហំ សម្បាបុណិ. តត្ថេកា កុលធីតា សទ្ធា បសន្នា ថេរំ បស្សិត្វា សញ្ជាតគារវពហុមានា ឧឡារបីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា គេហំ បវេសេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អត្តនោ បីឋំ បញ្ញាបេត្វា តស្ស ឧបរិ បីតកំ មដ្ឋវត្ថំ អត្ថរិត្វា អទាសិ. អថ ថេរេ តត្ថ និសិន្នេ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ឧត្តមំ បុញ្ញក្ខេត្តំ ឧបដ្ឋិត’’ន្តិ បសន្នចិត្តា យថាវិភវំ អាហារេន បរិវិសិ, ពីជនិញ្ច គហេត្វា ពីជិ. សោ ថេរោ កតភត្តកិច្ចោ អាសនទានភោជនទានាទិបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ កថេត្វា បក្កាមិ. សា ឥត្ថី តំ អត្តនោ ទានំ តញ្ច ធម្មកថំ បច្ចវេក្ខន្តី បីតិយា និរន្តរំ ផុដ្ឋសរីរា ហុត្វា តំ បីឋម្បិ ថេរស្ស អទាសិ.

តតោ អបរេន សមយេន អញ្ញតរេន រោគេន ផុដ្ឋា កាលំ កត្វា តាវតិំសភវនេ ទ្វាទសយោជនិកេ កនកវិមានេ និព្ពត្តិ. អច្ឆរាសហស្សំ ចស្សា បរិវារោ អហោសិ, បីឋទានានុភាវេន ចស្សា យោជនិកោ កនកបល្លង្កោ និព្ពត្តិ អាកាសចារី សីឃជវោ ឧបរិ កូដាគារសណ្ឋានោ, តេន តំ ‘‘បីឋវិមាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សុវណ្ណវណ្ណំ វត្ថំ អត្ថរិត្វា ទិន្នត្តា កម្មសរិក្ខតំ វិភាវេន្តំ សុវណ្ណមយំ អហោសិ, បីតិវេគស្ស ពលវភាវេន សីឃជវំ, ទក្ខិណេយ្យស្ស ចិត្តរុចិវសេន ទិន្នត្តា យថារុចិគាមី, បសាទសម្បត្តិយា ឧឡារតាយ សព្ពសោវ បាសាទិកំ សោភាតិសយយុត្តញ្ច អហោសិ.

អថេកស្មិំ ឧស្សវទិវសេ ទេវតាសុ យថាសកំ ទិព្ពានុភាវេន ឧយ្យានកីឡនត្ថំ នន្ទនវនំ គច្ឆន្តីសុ សា ទេវតា ទិព្ពវត្ថនិវត្ថា ទិព្ពាភរណវិភូសិតា អច្ឆរាសហស្សបរិវារា សកភវនា និក្ខមិត្វា តំ បីឋវិមានំ អភិរុយ្ហ មហតិយា ទេវិទ្ធិយា មហន្តេន សិរិសោភគ្គេន សមន្តតោ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ឱភាសេន្តី ឧយ្យានំ គច្ឆតិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទេវចារិកំ ចរន្តោ តាវតិំសភវនំ ឧបគតោ តស្សា ទេវតាយ អវិទូរេ អត្តានំ ទស្សេសិ. អថ សា ទេវតា តំ ទិស្វា សមុប្បន្នពលវបសាទគារវា សហសា បល្លង្កតោ ឱរុយ្ហ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សមានា អដ្ឋាសិ. ថេរោ កិញ្ចាបិ តាយ អញ្ញេហិ ច សត្តេហិ យថូបចិតំ កុសលាកុសលំ អត្តនោ យថាកម្មូបគញាណានុភាវេន ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ បញ្ញាពលភេទេន បច្ចក្ខតោ បស្សតិ, តថាបិ យស្មា ទេវតានំ ឧបបត្តិសមនន្តរមេវ ‘‘កុតោ នុ ខោ អហំ ចវិត្វា ឥធូបបន្នា, កិំ នុ ខោ កុសលកម្មំ កត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ បដិលភាមី’’តិ អតីតភវំ យថូបចិតញ្ច កម្មំ ឧទ្ទិស្ស យេភុយ្យេន ធម្មតាសិទ្ធា ឧបធារណា, តស្សា ច យាថាវតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តាយ ទេវតាយ កតកម្មំ កថាបេត្វា សទេវកស្ស លោកស្ស កម្មផលំ បច្ចក្ខំ កាតុកាមោ –

១. ‘‘បីឋំ តេ សោវណ្ណមយំ ឧឡារំ, មនោជវំ គច្ឆតិ យេនកាមំ;

អលង្កតេ មល្យធរេ សុវត្ថេ, ឱភាសសិ វិជ្ជុរិវព្ភ កូដំ.

២. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៣. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ,

មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា,

វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. អាហ –

៤. ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា, មោគ្គល្លានេន បុច្ឆិតា;

បញ្ហំ បុដ្ឋា វិយាកាសិ, យស្ស កម្មស្សិទំ ផលំ’’.

៥. ‘‘អហំ មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា, អព្ភាគតានាសនកំ អទាសិំ;

អភិវាទយិំ អញ្ជលិកំ អកាសិំ, យថានុភាវញ្ច អទាសិ ទានំ.

៦. ‘‘តេន មេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន មេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច មេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

៧. ‘‘អក្ខាមិ តេ ភិក្ខុ មហានុភាវ, មនុស្សភូតា យមកាសិ បុញ្ញំ;

តេនម្ហិ ឯវំ ជលិតានុភាវា, វណ្ណោ ច មេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ.

១. តត្ថ បីឋន្តិ យំកិញ្ចិ តាទិសំ ទារុក្ខន្ធម្បិ អាបណម្បិ ពលិករណបីឋម្បិ វេត្តាសនម្បិ មសារកាទិវិសេសនាមំ ទារុមយាទិអាសនម្បិ វុច្ចតិ. តថា ហិ ‘‘បាទបីឋំ បាទកថលិក’’ន្តិ (មហាវ. ២០៩; ចូឡវ. ៧៥) ឯត្ថ បាទឋបនយោគ្គំ បីឋាទិកំ ទារុក្ខន្ធំ វុច្ចតិ, ‘‘បីឋសប្បី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.១) ឯត្ថ ហត្ថេន គហណយោគ្គំ. ‘‘បីឋិកា’’តិ បន ឯកច្ចេសុ ជនបទេសុ ទេសវោហារេន អាបណំ. ‘‘ភូតបីឋិកា ទេវកុលបីឋិកា’’តិ ឯត្ថ ទេវតានំ ពលិករណដ្ឋានភូតំ បីឋំ. ‘‘ភទ្ទបីឋ’’ន្តិ ឯត្ថ វេត្តលតាទីហិ ឧបរិ វីតំ អាសនំ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ភទ្ទបីឋំ ឧបានយី’’តិ. ‘‘សុបញ្ញត្តំ មញ្ចបីឋំ. មញ្ចំ វា បីឋំ វា ការយមានេនា’’តិ (បាចិ. ៥២២) ច អាទីសុ មសារកាទិភេទំ ទារុមយាទិអាសនំ. ឥធ បន បល្លង្កាការសណ្ឋិតំ ទេវតាយ បុញ្ញានុភាវាភិនិព្ពត្តំ យោជនិកំ កនកវិមានំ វេទិតព្ពំ.

តេតិ តេ-សទ្ទោ ‘‘ន តេ សុខំ បជានន្តិ, យេ ន បស្សន្តិ នន្ទន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១១, ២២៦) ត-សទ្ទស្ស វសេន បច្ចត្តពហុវចនេ អាគតោ. ‘‘នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, នមោ តេ បុរិសុត្តម (ទី. និ. ៣.២៧៨; សុ. និ. ៥៤៩). នមោ តេ ពុទ្ធ វីរត្ថូ’’តិ (សំ. និ. ១.៩០) ច អាទីសុ តុម្ហ-សទ្ទស្ស វសេន សម្បទានេ, តុយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘កិំ តេ ទិដ្ឋំ កិន្តិ តេ សុតំ. ឧបធី តេ សមតិក្កន្តា, អាសវា តេ បទាលិតា’’តិ (ម. និ. ២.៤០០; សុ. និ. ៥៥១) ច អាទីសុ ករណេ. ‘‘កិំ តេ វតំ កិំ បន ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិអាទីសុ (វិ. វ. ១២៥១; ជា. ១.១០.៩២) សាមិអត្ថេ. ឥធាបិ សាមិអត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. តវាតិ ហិ អត្ថោ.

សោវណ្ណមយន្តិ ឯត្ថ សុវណ្ណ-សទ្ទោ ‘‘សុវណ្ណេ ទុព្ពណ្ណេ សុគតេ ទុគ្គតេ’’តិ (ម. និ. ១.១៤៨) ច ‘‘សុវណ្ណតា សុសរតា’’តិ (ខុ. បា. ៨.១១) ច ឯវមាទីសុ ឆវិសម្បត្តិយំ អាគតោ. ‘‘កាកំ សុវណ្ណា បរិវារយន្តី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.៧៧) គរុឡេ. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោ កញ្ចនសន្និភត្តចោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.២០០) ជាតរូបេ. ឥធាបិ ជាតរូបេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តញ្ហិ ពុទ្ធានំ សមានវណ្ណតាយ សោភនោ វណ្ណោ ឯតស្សាតិ សុវណ្ណន្តិ វុច្ចតិ. សុវណ្ណមេវ សោវណ្ណំ យថា ‘‘វេកតំ វេសម’’ន្តិ ច. មយ-សទ្ទោ ច ‘‘អនុញ្ញាតបដិញ្ញាតា, តេវិជ្ជា មយមស្មុភោ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៥៩៩; ម. និ. ២.៤៥៥) អស្មទត្ថេ អាគតោ. ‘‘មយំ និស្សាយ ហេមាយ, ជាតមណ្ឌោ ទរី សុភា’’តិ ឯត្ថ បញ្ញត្តិយំ. ‘‘មនោមយា បីតិភក្ខា សយំបភា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣៩; ៣.៣៨) និព្ពត្តិអត្ថេ, ពាហិរេន បច្ចយេន វិនា មនសាវ និព្ពត្តាតិ មនោមយាតិ វុត្តា. ‘‘យំនូនាហំ សាមំ ចិក្ខល្លំ មទ្ទិត្វា សព្ពមត្តិកាមយំ កុដិកំ ករេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ៨៤) វិការត្ថេ. ‘‘ទានមយំ សីលមយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣០៥) បទបូរណមត្តេ. ឥធាបិ វិការត្ថេ, បទបូរណមត្តេ វា ទដ្ឋព្ពោ. យទា ហិ សុវណ្ណេន និព្ពត្តំ សោវណ្ណមយន្តិ អយមត្ថោ, តទា សុវណ្ណស្ស វិការោ សោវណ្ណមយន្តិ វិការត្ថេ មយ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ, ‘‘និព្ពត្តិអត្ថេ’’តិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. យទា បន សុវណ្ណេន និព្ពត្តំ សោវណ្ណន្តិ អយមត្ថោ, តទា សោវណ្ណមេវ សោវណ្ណមយន្តិ បទបូរណមត្តេ មយ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឧឡារន្តិ បណីតម្បិ សេដ្ឋម្បិ មហន្តម្បិ. ឧឡារ-សទ្ទោ ហិ ‘‘បុព្ពេនាបរំ ឧឡារំ វិសេសំ អធិគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៣៧៦) បណីតេ អាគតោ. ‘‘ឧឡារាយ ខលុ ភវំ វច្ឆាយនោ សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨៨) សេដ្ឋេ. ‘‘ឧឡារភោគា ឧឡារយសា ឱឡារិក’’ន្តិ ច អាទីសុ (ធ. ស. ៨៩៤, ៨៩៦; ម. និ. ១.២៤៤) មហន្តេ. តម្បិ ច វិមានំ មនុញ្ញភាវេន ឧបភុញ្ជន្តានំ អតិត្តិករណត្ថេន បណីតំ, សមន្តបាសាទិកតាទិនា បសំសិតតាយ សេដ្ឋំ, បមាណមហន្តតាយ ច មហគ្ឃតាយ ច មហន្តំ, តីហិបិ អត្ថេហិ ឧឡារមេវាតិ វុត្តំ ឧឡារន្តិ.

មនោជវន្តិ ឯត្ថ មនោតិ ចិត្តំ. យទិបិ មនោ-សទ្ទោ សព្ពេសម្បិ កុសលាកុសលាព្យាកតចិត្តានំ សាធារណវាចី, ‘‘មនោជវ’’ន្តិ បន វុត្តត្តា យត្ថ កត្ថចិ អារម្មណេ បវត្តនកស្ស កិរិយមយចិត្តស្ស វសេន វេទិតព្ពំ. តស្មា មនសោ វិយ ជវោ ឯតស្សាតិ មនោជវំ យថា ឱដ្ឋមុខោតិ, អតិវិយ សីឃគមនន្តិ អត្ថោ. មនោ ហិ លហុបរិវត្តិតាយ អតិទូរេបិ វិសយេ ខណេនេវ និបតតិ, តេនាហ ភគវា – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨) ‘‘ទូរង្គមំ ឯកចរ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣៧) ច. គច្ឆតីតិ តស្សា ទេវតាយ វសនវិមានតោ ឧយ្យានំ ឧទ្ទិស្ស អាកាសេន គច្ឆតិ.

យេនកាមន្តិ ឯត្ថ កាម-សទ្ទោ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្ត’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ៥០; ថេរគា. ៧៨៧) មនាបិយេ រូបាទិវិសយេ អាគតោ. ‘‘ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥៦៤; មហានិ. ១; ចូឡនិ. ៨ អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស) ឆន្ទរាគេ. ‘‘កិលេសកាមោ កាមុបាទាន’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២១៩; មហានិ. ២) សព្ពស្មិំ លោភេ. ‘‘អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៩១) គាមធម្មេ. ‘‘សន្តេត្ថ តយោ កុលបុត្តា អត្តកាមរូបា វិហរន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣២៥; មហាវ. ៤៦៦) ហិតច្ឆន្ទេ. ‘‘អត្តាធីនោ អបរាធីនោ ភុជិស្សោ យេនកាមំគមោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២២១; ម. និ. ១.៤២៦) សេរិភាវេ. ឥធាបិ សេរិភាវេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា យេនកាមន្តិ យថារុចិ, ទេវតាយ ឥច្ឆានុរូបន្តិ អត្ថោ.

អលង្កតេតិ អលង្កតគត្តេ, នានាវិធរំសិជាលសមុជ្ជលវិវិធរតនវិជ្ជោតិតេហិ ហត្ថូបគបាទូបគាទិភេទេហិ សដ្ឋិសកដភារបរិមាណេហិ ទិព្ពាលង្ការេហិ វិភូសិតសរីរេតិ អត្ថោ. សម្ពោធនេ ចេតំ ឯកវចនំ. មល្យធរេតិ កប្បរុក្ខបារិច្ឆត្តកសន្តានកលតាទិសម្ភវេហិ, សុវិសុទ្ធចាមីករវិវិធរតនមយបត្តកិញ្ជក្ខកេសរេហិ, សមន្តតោ វិជ្ជោតមានវិប្ផុរន្តកិរណនិកររុចិរេហិ ទិព្ពកុសុមេហិ សុមណ្ឌិតកេសហត្ថាទិតាយ មាលាភារិនី. សុវត្ថេតិ កប្បលតានិព្ពត្តានំ, នានាវិរាគវណ្ណវិសេសានំ សុបរិសុទ្ធភាសុរប្បភានំ និវាសនុត្តរិយបដិច្ឆទាទីនំ ទិព្ពវត្ថានំ វសេន សុន្ទរវត្ថេ. ឱភាសសីតិ វិជ្ជោតសិ. វិជ្ជុរិវាតិ វិជ្ជុលតា វិយ. អព្ភកូដន្តិ វលាហកសិខរេ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. ឱភាសសីតិ វា អន្តោគធហេតុអត្ថវចនំ, ឱភាសេសីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘‘អព្ភកូដ’’ន្តិ ឧបយោគត្ថេ ឯវ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យថា នាម សញ្ឈាបភានុរញ្ជិតំ រត្តវលាហកសិខរំ បកតិយាបិ ឱភាសមានំ សមន្តតោ វិជ្ជោតមានា វិជ្ជុលតា និច្ឆរន្តី វិសេសតោ ឱភាសេតិ, ឯវមេវំ សុបរិសុទ្ធតបនីយមយំ នានារតនសមុជ្ជលំ បកតិបភស្សរំ ឥមំ វិមានំ ត្វំ សព្ពាលង្ការេហិ វិភូសិតា សព្ពសោ វិជ្ជោតយន្តីហិ អត្តនោ សរីរប្បភាហិ វត្ថាភរណោភាសេហិ ច វិសេសតោ ឱភាសេសីតិ.

ឯត្ថ ហិ ‘‘បីឋ’’ន្តិ និទស្សេតព្ពវចនមេតំ, ‘‘អព្ភកូដ’’ន្តិ និទស្សនវចនំ. តថា ‘‘តេ’’តិ និទស្សេតព្ពវចនំ. តញ្ហិ ‘‘បីឋ’’ន្តិ ឥទំ អបេក្ខិត្វា សាមិវចនេន វុត្តម្បិ ‘‘អលង្កតេ មល្យធរេ សុវត្ថេ ឱភាសសី’’តិ ឥមានិ បទានិ អបេក្ខិត្វា បច្ចត្តវសេន បរិណមតិ, តស្មា ‘‘ត្វ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិជ្ជុរិវា’’តិ និទស្សនវចនំ. ‘‘ឱភាសសី’’តិ ឥទំ ទ្វិន្នម្បិ ឧបមេយ្យុបមានានំ សម្ពន្ធទស្សនំ. ‘‘ឱភាសសី’’តិ ហិ ឥទំ ‘‘ត្វ’’ន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា មជ្ឈិមបុរិសវសេន វុត្តំ, ‘‘បីឋ’’ន្តិ ឥទំ អបេក្ខិត្វា បឋមបុរិសវសេន បរិណមតិ. ច-សទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘គច្ឆតិ យេនកាមំ ឱភាសសី’’តិ ច ‘‘វិជ្ជុលតោភាសិតំ អព្ភកូដំ វិយា’’តិ បច្ចត្តវសេន ចេតំ ឧបយោគវចនំ បរិណមតិ. តថា ‘‘បីឋ’’ន្តិ វិសេសិតព្ពវចនមេតំ, ‘‘តេ សោវណ្ណមយំ ឧឡារ’’ន្តិអាទិ តស្ស វិសេសនំ.

ននុ ច ‘‘សោវណ្ណមយ’’ន្តិ វត្វា សុវណ្ណស្ស អគ្គលោហតាយ សេដ្ឋភាវតោ ទិព្ពស្ស ច ឥធាធិប្បេតត្តា ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ ន វត្តព្ពន្តិ? ន, កិញ្ចិ វិសេសសព្ភាវតោ. យថេវ ហិ មនុស្សបរិភោគសុវណ្ណវិកតិតោ រសវិទ្ធំ សេដ្ឋំ សុវិសុទ្ធំ, តតោ អាករុប្បន្នំ, តតោ យំកិញ្ចិ ទិព្ពំ សេដ្ឋំ, ឯវំ ទិព្ពសុវណ្ណេបិ ចាមីករំ, ចាមីករតោ សាតកុម្ភំ, សាតកុម្ភតោ ជម្ពុនទំ, ជម្ពុនទតោ សិង្គីសុវណ្ណំ. តញ្ហិ សព្ពសេដ្ឋំ. តេនាហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ –

‘‘មុត្តោ មុត្តេហិ សហ បុរាណជដិលេហិ, វិប្បមុត្តោ វិប្បមុត្តេហិ;

សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោ, រាជគហំ បាវិសិ ភគវា’’តិ. (មហាវ. ៥៨);

តស្មា ‘‘សោវណ្ណមយ’’ន្តិ វត្វាបិ ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ ឥទំ ន តស្ស សេដ្ឋបណីតភាវមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ មហន្តភាវម្បីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘បីឋ’’ន្តិអាទិ ផលស្ស កម្មសរិក្ខតាទស្សនំ. តត្ថាបិ ‘‘សោវណ្ណមយ’’ន្តិ ឥមិនា តស្ស វិមានស្ស វត្ថុសម្បទំ ទស្សេតិ, ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ ឥមិនា សោភាតិសយសម្បទំ, ‘‘មនោជវ’’ន្តិ ឥមិនា គមនសម្បទំ. ‘‘គច្ឆតិ យេនកាម’’ន្តិ ឥមិនា សីឃជវតាយ បីឋសម្បត្តិភាវសម្បទំ ទស្សេតិ.

អថ វា ‘‘សោវណ្ណមយ’’ន្តិ ឥមិនា តស្ស បណីតភាវំ ទស្សេតិ, ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ ឥមិនា វេបុល្លមហត្តំ. ‘‘មនោជវ’’ន្តិ ឥមិនា អានុភាវមហត្តំ. ‘‘គច្ឆតិ យេនកាម’’ន្តិ ឥមិនា វិហារសុខត្តំ ទស្សេតិ. ‘‘សោវណ្ណមយ’’ន្តិ វា ឥមិនា តស្ស អភិរូបតំ វណ្ណបោក្ខរតញ្ច ទស្សេតិ, ‘‘ឧឡារ’’ន្តិ ឥមិនា ទស្សនីយតំ បាសាទិកតញ្ច ទស្សេតិ, ‘‘មនោជវ’’ន្តិ ឥមិនា សីឃសម្បទំ, ‘‘គច្ឆតិ យេនកាម’’ន្តិ ឥមិនា កត្ថចិ អប្បដិហតចារតំ ទស្សេតិ.

អថ វា តំ វិមានំ យស្ស បុញ្ញកម្មស្ស និស្សន្ទផលំ, តស្ស អលោភនិស្សន្ទតាយ សោវណ្ណមយំ, អទោសនិស្សន្ទតាយ ឧឡារំ, អមោហនិស្សន្ទតាយ មនោជវំ គច្ឆតិ យេនកាមំ. តថា តស្ស កម្មស្ស សទ្ធានិស្សន្ទភាវេន សោវណ្ណមយំ, បញ្ញានិស្សន្ទភាវេន ឧឡារំ, វីរិយនិស្សន្ទភាវេន មនោជវំ, សមាធិនិស្សន្ទភាវេន គច្ឆតិ យេនកាមំ. សទ្ធាសមាធិនិស្សន្ទភាវេន វា សោវណ្ណមយំ, សមាធិបញ្ញានិស្សន្ទភាវេន ឧឡារំ, សមាធិវីរិយនិស្សន្ទភាវេន មនោជវំ, សមាធិសតិនិស្សន្ទភាវេន គច្ឆតិ យេនកាមន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យថា ‘‘បីឋ’’ន្តិអាទិ វិមានសម្បត្តិទស្សនវសេន តស្សា ទេវតាយ បុញ្ញផលវិភវសម្បត្តិកិត្តនំ, ឯវំ ‘‘អលង្កតេ’’តិអាទិ អត្តភាវសម្បត្តិទស្សនវសេន បុញ្ញផលវិភវសម្បត្តិកិត្តនំ. យថា ហិ សុសិក្ខិតសិប្បាចរិយវិរចិតោបិ រត្តសុវណ្ណាលង្ការោ វិវិធរំសិជាលសមុជ្ជលមណិរតនខចិតោ ឯវ សោភតិ, ន កេវលោ, ឯវំ សព្ពង្គសម្បន្នោ ចតុរស្សសោភនោបិ អត្តភាវោ សុមណ្ឌិតបសាធិតោវ សោភតិ, ន កេវលោ. តេនស្សា ‘‘អលង្កតេ’’តិអាទិនា អាហរិមំ សោភាវិសេសំ ទស្សេតិ, ‘‘ឱភាសសី’’តិ ឥមិនា អនាហរិមំ. តថា បុរិមេន វត្តមានបច្ចយនិមិត្តំ សោភាតិសយំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន អតីតបច្ចយនិមិត្តំ. បុរិមេន វា តស្សា ឧបភោគវត្ថុសម្បទំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ឧបភុញ្ជនកវត្ថុសម្បទំ.

ឯត្ថាហ ‘‘កិំ បន តំ វិមានំ យុត្តវាហំ, ឧទាហុ អយុត្តវាហ’’ន្តិ? យទិបិ ទេវលោកេ រថវិមានានិ យុត្តវាហានិបិ ហោន្តិ ‘‘សហស្សយុត្តំ អាជញ្ញរថ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៦៤) អាទិវចនតោ, តេ បន ទេវបុត្តា ឯវ កិច្ចករណកាលេ វាហរូបេន អត្តានំ ទស្សេន្តិ យថា ឯរាវណោ ទេវបុត្តោ កីឡនកាលេ ហត្ថិរូបេន. ឥទំ បន អញ្ញញ្ច ឯទិសំ អយុត្តវាហំ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិ ឯវំ កិំ តស្ស វិមានស្ស អព្ភន្តរា វាយោធាតុ គមនេ វិសេសបច្ចយោ, ឧទាហុ ពាហិរាតិ? អព្ភន្តរាតិ គហេតព្ពំ. យថា ហិ ចន្ទវិមានសូរិយវិមានាទីនំ ទេសន្តរគមនេ តទុបជីវីនំ សត្តានំ សាធារណកម្មនិព្ពត្តំ អតិវិយ សីឃជវំ មហន្តំ វាយុមណ្ឌលំ តានិ បេលេន្តំ បវត្តេតិ, ន ឯវំ តំ បេលេត្វា បវត្តេន្តី ពាហិរា វាយោធាតុ អត្ថិ. យថា ច បន ចក្ករតនំ អន្តោសមុដ្ឋិតាយ វាយោធាតុយា វសេន បវត្តតិ. ន ហិ តស្ស ចន្ទវិមានាទីនំ វិយ ពាហិរា វាយោធាតុ បេលេត្វា បវត្តិកា អត្ថិ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចិត្តវសេន ‘‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិអាទិវចនសមននន្តរមេវ បវត្តនតោ, ឯវំ តស្សា ទេវតាយ ចិត្តវសេន អត្តសន្និស្សិតាយ វាយោធាតុយា គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘មនោជវំ គច្ឆតិ យេនកាម’’ន្តិ.

២. ឯវំ បឋមគាថាយ តស្សា ទេវតាយ បុញ្ញផលសម្បត្តិំ កិត្តេត្វា ឥទានិ តស្សា ការណភូតំ បុញ្ញសម្បទំ វិភាវេតុំ ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ’’តិអាទិ គាថាទ្វយំ វុត្តំ. តត្ថ កេនាតិ កិំ-សទ្ទោ ‘‘កិំ រាជា យោ លោកំ ន រក្ខតិ, កិំ នុ ខោ នាម តុម្ហេ មំ វត្តព្ពំ មញ្ញថា’’តិអាទីសុ (បារា. ៤២៤) គរហណេ អាគតោ. ‘‘យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤៤; សំ. និ. ៣.៥៩) អនិយមេ. ‘‘កិំ សូធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ១៨៣; សំ. និ. ១.៧៣) បុច្ឆាយំ. ឥធាបិ បុច្ឆាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘កេនា’’តិ ច ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ, កេន ហេតុនាតិ អត្ថោ. តេតិ តវ. ឯតាទិសោតិ ឯទិសោ, ឯតរហិ យថាទិស្សមានោតិ អត្ថោ. វណ្ណោតិ វណ្ណ-សទ្ទោ ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ, គហបតិ, ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) គុណេ អាគតោ. ‘‘អនេកបរិយាយេន ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, ធម្មស្ស វណ្ណំ ភាសតិ, សង្ឃស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៤) ថុតិយំ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធថេនោតិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤; ជា. ១.៦.១១៦) ការណេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិអាទីសុ (បារា. ៦០២) បមាណេ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥; ម. និ. ២.៣៧៩-៣៨០) ជាតិយំ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិអាទីសុ សណ្ឋានេ. ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា, សុសុក្កទាឋោសិ វីរិយវា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិវណ្ណេ. ឥធាបិ ឆវិវណ្ណេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – កេន កីទិសេន បុញ្ញវិសេសេន ហេតុភូតេន ទេវតេ, តវ ឯតាទិសោ ឯវំវិធោ ទ្វាទសយោជនានិ ផរណកប្បភោ សរីរវណ្ណោ ជាតោតិ?

កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតីតិ កេន បុញ្ញាតិសយេន តេ ឥធ ឥមស្មិំ ឋានេ ឥទានិ តយិ លព្ភមានំ ឧឡារំ សុចរិតផលំ ឥជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតិ. ឧប្បជ្ជន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ, អវិច្ឆេទវសេន ឧបរូបរិ វត្តន្តីតិ អត្ថោ. ភោគាតិ បរិភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ភោគា’’តិ លទ្ធនាមា វត្ថាភរណាទិវិត្តូបករណវិសេសា. យេតិ សាមញ្ញេន អនិយមនិទ្ទេសោ, កេចីតិ បការភេទំ អាមសិត្វា អនិយមនិទ្ទេសោ, ឧភយេនាបិ បណីតបណីតតរាទិភេទេ តត្ថ លព្ភមានេ តាទិសេ ភោគេ អនវសេសតោ ព្យាបេត្វា សង្គណ្ហាតិ. អនវសេសព្យាបកោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ យថា ‘‘យេ កេចិ សង្ខារា’’តិ. មនសោ បិយាតិ មនសា បិយាយិតព្ពា, មនាបិយាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឯតាទិសោ វណ្ណោ’’តិ ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តវិសេសា តស្សា ទេវតាយ អត្តភាវបរិយាបន្នា វណ្ណសម្បទា ទស្សិតា. ‘‘ភោគា’’តិ ឥមិនា ឧបភោគបរិភោគវត្ថុភូតា ទិព្ពរូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពភេទា កាមគុណសម្បទា. ‘‘មនសោ បិយា’’តិ ឥមិនា តេសំ រូបាទីនំ ឥដ្ឋកន្តមនាបតា. ‘‘ឥធ មិជ្ឈតី’’តិ ឥមិនា បន ទិព្ពអាយុវណ្ណយសសុខអាធិបតេយ្យសម្បទា ទស្សិតា. ‘‘យេ កេចិ មនសោ បិយា’’តិ ឥមិនា យានិ ‘‘សោ អញ្ញេ ទេវេ ទសហិ ឋានេហិ អធិគ្គណ្ហាតិ ទិព្ពេន អាយុនា ទិព្ពេន វណ្ណេន ទិព្ពេន សុខេន ទិព្ពេន យសេន ទិព្ពេន អាធិបតេយ្យេន ទិព្ពេហិ រូបេហិ ទិព្ពេហិ សទ្ទេហិ ទិព្ពេហិ គន្ធេហិ ទិព្ពេហិ រសេហិ ទិព្ពេហិ ផោដ្ឋព្ពេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤១) សុត្តេ អាគតានិ ទស ឋានានិ. តេសំ ឥធ អនវសេសតោ សង្គហោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

៣. បុច្ឆាមីតិ បញ្ហំ ករោមិ, ញាតុមិច្ឆាមីតិ អត្ថោ. កាមញ្ចេតំ ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, កេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ. កិមកាសិ បុញ្ញំ, កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា’’តិ ច កិំ-សទ្ទគ្គហណេនេវ អត្ថន្តរស្ស អសម្ភវតោ បុច្ឆាវសេន គាថាត្តយំ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. បុច្ឆាវិសេសភាវញាបនត្ថំ បន ‘‘បុច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ. អយញ្ហិ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា តាវ ន ហោតិ ឯទិសស្ស អត្ថស្ស មហាថេរស្ស អទិដ្ឋភាវាភាវតោ, វិមតិច្ឆេទនាបិ ន ហោតិ សព្ពសោ សមុគ្ឃាតិតសំសយត្តា, អនុមតិបុច្ឆាបិ ន ហោតិ ‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ រាជញ្ញា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៤១៣) វិយ អនុមតិគហណាការេន អប្បវត្តត្តា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាបិ ន ហោតិ តស្សា ទេវតាយ កថេតុកម្យតាវសេន ថេរេន អបុច្ឆិតត្តា. វិសេសេន បន ទិដ្ឋសំសន្ទនាតិ វេទិតព្ពា. ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា អដ្ឋុប្បត្តិកថាយំ ‘‘ថេរោ កិញ្ចាបី’’តិអាទិនា វិភាវិតោ ឯវ. តន្តិ ត្វំ. តយិទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ, បុព្ពាបេក្ខតាយ ឧបយោគេកវចនំ, បរាបេក្ខតាយ បន បច្ចត្តេកវចនំ ទដ្ឋព្ពំ.

ទេវីតិ ឯត្ថ ទេវ-សទ្ទោ ‘‘ឥមានិ តេ ទេវ ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ កុសវតីរាជធានិបមុខានិ, ឯត្ថ, ទេវ, ឆន្ទំ ករោហិ ជីវិតេ អបេក្ខ’’ន្តិ ច អាទីសុ (ទី. និ. ២.២៦៦) សម្មុតិទេវវសេន អាគតោ, ‘‘តស្ស ទេវាតិទេវស្ស, សាសនំ សព្ពទស្សិនោ’’តិអាទីសុ វិសុទ្ធិទេវវសេន. វិសុទ្ធិទេវានញ្ហិ ភគវតោ អតិទេវភាវេ វុត្តេ ឥតរេសំ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ. ‘‘ចាតុមហារាជិកា ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៣៧) ឧបបត្តិទេវវសេន. ឥធាបិ ឧបបត្តិទេវវសេនេវ វេទិតព្ពោ. បទត្ថតោ បន – ទិព្ពតិ អត្តនោ បុញ្ញិទ្ធិយា កីឡតិ លឡតិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រមតិ, អថ វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ជោតតិ ឱភាសតិ, អាកាសេន វិមានេន ច គច្ឆតីតិ ទេវី. ‘‘ត្វំ ទេវី’’តិ សម្ពោធនេ ចេតំ ឯកវចនំ. មហានុភាវេតិ ឧឡារប្បភាវេ, សោ បនស្សានុភាវោ ហេដ្ឋា ទ្វីហិ គាថាហិ ទស្សិតោយេវ.

មនុស្សភូតាតិ ឯត្ថ មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា, សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសា ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តា. កេ បន តេ? ជម្ពុទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា. តេនាហ ភគវា –

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ? សូរា, សតិមន្តោ, ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ (អ. និ. ៩.២១).

តថា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកា មហាសាវកា ចក្កវត្តិនោ អញ្ញេ ច មហានុភាវា សត្តា ឯត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេហិ សមានរូបាទិតាយ បន សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ ‘‘មនុស្សា’’ត្វេវ បញ្ញាយិំសូតិ ឯកេ.

អបរេ បន ភណន្តិ – លោភាទីហិ អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា. យេ ហិ សត្តា មនុស្សជាតិកា, តេសុ វិសេសតោ លោភាទយោ អលោភាទយោ ច ឧស្សន្នា, តេ លោភាទិឧស្សន្នតាយ អបាយមគ្គំ, អលោភាទិឧស្សន្នតាយ សុគតិមគ្គំ និព្ពានគាមិមគ្គញ្ច បូរេន្តិ, តស្មា លោភាទីហិ អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សន្នតាយ បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ចតុមហាទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា ‘‘មនុស្សា’’តិ វុច្ចន្តីតិ.

លោកិយា បន ‘‘មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សា’’តិ វទន្តិ. មនុ នាម បឋមកប្បិកោ លោកមរិយាទាយ អាទិភូតោ ហិតាហិតវិធាយកោ សត្តានំ បិតុដ្ឋានិយោ, យោ សាសនេ ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចក្ខតោ បរម្បរាយ ច តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ ឋិតា សត្តា បុត្តសទិសតាយ ‘‘មនុស្សា’’តិ វុច្ចន្តិ. តតោ ឯវ ហិ តេ មាណវា ‘‘មនុជា’’តិ ច វោហរីយន្តិ. មនុស្សេសុ ភូតា ជាតា, មនុស្សភាវំ វា បត្តាតិ មនុស្សភូតា.

កិមកាសិ បុញ្ញន្តិ កិំ ទានសីលាទិប្បភេទេសុ កីទិសំ បុជ្ជភាវផលនិព្ពត្តនតោ, យត្ថ សយំ ឧប្បន្នំ, តំ សន្តានំ បុនាតិ វិសោធេតីតិ ច ‘‘បុញ្ញ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សុចរិតំ កុសលកម្មំ អកាសិ, ឧបចិនិ និព្ពត្តេសីតិ អត្ថោ. ជលិតានុភាវាតិ សព្ពសោ វិជ្ជោតមានបុញ្ញិទ្ធិកា.

កស្មា បនេត្ថ ‘‘មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ, កិំ អញ្ញាសុ គតីសុ បុញ្ញកិរិយា នត្ថីតិ? នោ នត្ថិ. យស្មា និរយេបិ នាម កាមាវចរកុសលចិត្តបវត្តិ កទាចិ លព្ភតេវ, កិមង្គំ បនញ្ញត្ថ, ននុ អវោចុម្ហា ‘‘ទិដ្ឋសំសន្ទនា បុច្ឆា’’តិ. តស្មា មហាថេរោ មនុស្សត្តភាវេ ឋត្វា បុញ្ញកម្មំ កត្វា ឧប្បន្នំ តំ ទិស្វា ភូតត្ថវសេន បុច្ឆន្តោ ‘‘មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញ’’ន្តិ អវោច.

អថ វា អញ្ញាសុ គតីសុ ឯកន្តសុខតាយ ឯកន្តទុក្ខតាយ ទុក្ខពហុលតាយ ច បុញ្ញកិរិយាយ ឱកាសោ ន សុលភរូបោ សប្បុរិសូបនិស្សយាទិបច្ចយសមវាយស្ស សុទុល្លភភាវតោ. កទាចិ ឧប្បជ្ជមានោបិ យថាវុត្តការណេន ឧឡារោ វិបុលោ ន ច ហោតិ, មនុស្សគតិយំ បន សុខពហុលតាយ បុញ្ញកិរិយាយ ឱកាសោ សុលភរូបោ សប្បុរិសូបនិស្សយាទិបច្ចយសមវាយស្ស យេភុយ្យេន សុលភភាវតោ. យញ្ច តត្ថ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ, តម្បិ វិសេសតោ បុញ្ញកិរិយាយ ឧបនិស្សយោ ហោតិ. ទុក្ខូបនិស្សយា ហិ សទ្ធាតិ. យថា ហិ អយោឃនេន សត្ថកេ និប្ផាទិយមានេ តស្ស ឯកន្តតោ ន អគ្គិម្ហិ តាបនំ ឧទកេន វា តេមនំ ឆេទនកិរិយាសមត្ថតាយ វិសេសបច្ចយោ, តាបេត្វា បន បមាណយោគតោ ឧទកតេមនំ តស្សា វិសេសបច្ចយោ, ឯវមេវ សត្តសន្តានស្ស ឯកន្តទុក្ខសមង្គិតា ទុក្ខពហុលតា ឯកន្តសុខសមង្គិតា ច បុញ្ញកិរិយាយ ន វិសេសបច្ចយោ ហោតិ. សតិ បន ទុក្ខសន្តាបនេ បមាណយោគតោ សុខូបព្រូហនេ ច លទ្ធូបនិស្សយា បុញ្ញកិរិយា ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បជ្ជមានា ច មហាជុតិកា មហាវិប្ផារា បដិបក្ខឆេទនសមត្ថា ច ហោតិ, តស្មា មនុស្សភាវោ បុញ្ញកិរិយាយ វិសេសបច្ចយោ. តេន វុត្តំ ‘‘មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញ’’ន្តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៤. ឯវំ បន ថេរេន បុច្ឆិតា សា ទេវតា បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ទេវតា អត្តមនា’’តិ គាថា វុត្តា. កេន បនាយំ គាថា វុត្តា? ធម្មសង្គាហកេហិ. តត្ថ សាតិ យា បុព្ពេ ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ’’តិ វុត្តា, សា. ទេវតាតិ ទេវបុត្តោបិ ព្រហ្មាបិ ទេវធីតាបិ វុច្ចតិ. ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១; ខុ. បា. ៥.១) ហិ ទេវបុត្តោ ‘‘ទេវតា’’តិ វុត្តោ ទេវោយេវ ទេវតាតិ កត្វា. តថា ‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា, ព្រហ្មវិមានា អភិនិក្ខមិត្វា’’តិអាទីសុ ព្រហ្មានោ.

‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា’’តិ. (វិ. វ. ៧៥) –

អាទីសុ ទេវធីតា. ឥធាបិ ទេវធីតា ឯវ ទដ្ឋព្ពា. អត្តមនាតិ តុដ្ឋមនា បីតិសោមនស្សេហិ គហិតមនា. បីតិសោមនស្សសហគតញ្ហិ ចិត្តំ ទោមនស្សស្ស អនោកាសតោ តេហិ តំ សកំ កត្វា គហិតំ វិយ ហោតិ. អត្តមនាតិ វា សកមនា. អនវជ្ជបីតិសោមនស្សសម្បយុត្តញ្ហិ ចិត្តំ សម្បតិ អាយតិញ្ច តំសមង្គិនោ ហិតសុខាវហតោ ‘‘សក’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ, ន ឥតរំ.

មោគ្គល្លានេនាតិ មោគ្គល្លានគោត្តស្ស ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តភាវតោ សោ មហាថេរោ គោត្តវសេន ‘‘មោគ្គល្លានោ’’តិ បញ្ញាតោ, តេន មោគ្គល្លានេន. បុច្ឆិតាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនវសេន បុច្ឆិតា, អត្តមនា សា ទេវតា បញ្ហំ ព្យាកាសីតិ យោជនា. អត្តមនតា ចស្សា ‘‘តម្បិ នាម បរិត្តកម្បិ កម្មំ ឯវំ មហតិយា ទិព្ពសម្បត្តិយា ការណំ អហោសី’’តិ បុព្ពេបិ សា អត្តនោ បុញ្ញផលំ បដិច្ច អន្តរន្តរា សោមនស្សំ បដិសំវេទេតិ, ឥទានិ បន ‘‘អញ្ញតរស្ស ថេរស្ស កតោបិ នាម ការោ ឯវំ ឧឡារផលោ, អយំ បន ពុទ្ធានំ អគ្គសាវកោ ឧឡារគុណោ មហានុភាវោ, ឥមម្បិ បស្សិតុំ និបច្ចការញ្ច កាតុំ លភាមិ, មម បុញ្ញផលបដិសំយុត្តមេវ ច បុច្ឆំ ករោតី’’តិ ទ្វីហិ ការណេហិ ឧប្បន្នា. ឯវំ សញ្ជាតពលវបីតិសោមនស្សា សា ថេរស្ស វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា បញ្ហំ បុដ្ឋា ព្យាកាសិ.

បញ្ហន្តិ ញាតុំ ឥច្ឆិតំ តំ អត្ថំ វិយាកាសិ កថេសិ វិស្សជ្ជេសិ. កថំ បន ព្យាកាសិ? បុដ្ឋាតិ បុដ្ឋាការតោ, បុច្ឆិតាការេនេវាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘បុច្ឆិតា’’តិ វត្វា បុន ‘‘បុដ្ឋា’’តិ វចនំ វិសេសត្ថនិយមនំ ទដ្ឋព្ពំ. សិទ្ធេ ហិ សតិ អារម្ភោ វិសេសត្ថញាបកោវ ហោតិ. កោ បនេសោ វិសេសត្ថោ? ព្យាករណស្ស បុច្ឆានុរូបតា. យញ្ហិ កម្មផលំ ទស្សេត្វា តស្ស ការណភូតំ កម្មំ បុច្ឆិតំ, តទុភយស្ស អញ្ញមញ្ញានុរូបភាវវិភាវនា. យេន ច អាការេន បុច្ឆា បវត្តា អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច, តទាការស្ស ព្យាករណស្ស បុច្ឆានុរូបតា, តថា ចេវ វិស្សជ្ជនំ បវត្តំ. ឥតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ញាបនត្ថំ ‘‘បុច្ឆិតា’’តិ វត្វា បុន ‘‘បុដ្ឋា’’តិ វុត្តំ.

‘‘បុច្ឆិតា’’តិ វា តាយ ទេវតាយ វិសេសនមុខេន បុដ្ឋភាវស្ស បញ្ហព្យាករណស្ស ច ការណកិត្តនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ’’តិអាទិនា ថេរេន បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, តាយ ទេវតាយ កតកម្មំ, តស្សា បុច្ឆាយ ការិតា អាចិក្ខិតា វាតិ សា ទេវតា ‘‘បុច្ឆិតា’’តិ វុត្តា. យស្មា បុច្ឆិតា បុច្ឆិយមានស្ស កម្មស្ស ការិតា, តស្មា បញ្ហំ បុដ្ឋា. យស្មា ច បុច្ឆិតា បុច្ឆិយមានស្ស កម្មស្ស អាចិក្ខនសភាវា, តស្មា បញ្ហំ ព្យាកាសីតិ. យស្ស កម្មស្សិទំ ផលន្តិ ឥទំ ‘‘បញ្ហ’’ន្តិ វុត្តស្ស អត្ថស្ស សរូបទស្សនំ. អយំ ចេត្ថ អត្ថោ – ឥទំ បុច្ឆន្តស្ស បុច្ឆិយមានាយ ច បច្ចក្ខភូតំ អនន្តរំ វុត្តប្បការំ បុញ្ញផលំ, យស្ស កម្មស្ស តំ ញាតុំ ឥច្ឆិតត្តា បញ្ហន្តិ វុត្តំ បុញ្ញកម្មំ ព្យាកាសីតិ.

៥. អហំ មនុស្សេសូតិអាទិ បញ្ហស្ស ព្យាករណាការោ. តត្ថ អហន្តិ ទេវតា អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ‘‘មនុស្សេសូ’’តិ វត្វា បុន ‘‘មនុស្សភូតា’’តិ វចនំ តទា អត្តនិ មនុស្សគុណានំ វិជ្ជមានតាទស្សនត្ថំ. យោ ហិ មនុស្សជាតិកោវ សមានោ បាណាតិបាតាទិំ អកត្តព្ពំ កត្វា ទណ្ឌារហោ តត្ថ តត្ថ រាជាទិតោ ហត្ថច្ឆេទាទិកម្មការណំ បាបុណន្តោ មហាទុក្ខំ អនុភវតិ, អយំ មនុស្សនេរយិកោ នាម. អបរោ មនុស្សជាតិកោវ សមានោ បុព្ពេកតកម្មុនា ឃាសច្ឆាទនម្បិ ន លភតិ, ខុប្បិបាសាភិភូតោ ទុក្ខពហុលោ កត្ថចិ បតិដ្ឋំ អលភមានោ វិចរតិ, អយំ មនុស្សបេតោ នាម. អបរោ មនុស្សជាតិកោវ សមានោ បរាធីនវុត្តិ បរេសំ ភារំ វហន្តោ ភិន្នមរិយាទោ វា អនាចារំ អាចរិត្វា បរេហិ សន្តជ្ជិតោ មរណភយភីតោ គហននិស្សិតោ ទុក្ខពហុលោ វិចរតិ ហិតាហិតំ អជានន្តោ និទ្ទាជិឃច្ឆាទុក្ខវិនោទនាទិបរោ, អយំ មនុស្សតិរច្ឆានោ នាម. យោ បន អត្តនោ ហិតាហិតំ ជានន្តោ កម្មផលំ សទ្ទហន្តោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ ទយាបន្នោ សព្ពសត្តេសុ សំវេគពហុលោ អកុសលកម្មបថេ បរិវជ្ជេន្តោ កុសលកម្មបថេ សមាចរន្តោ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ បរិបូរេតិ, អយំ មនុស្សធម្មេ បតិដ្ឋិតោ បរមត្ថតោ មនុស្សោ នាម. អយម្បិ តាទិសា អហោសិ. តេន វុត្តំ ‘‘មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា’’តិ. មនុស្សេ សត្តនិកាយេ មនុស្សភាវំ បត្តា មនុស្សធម្មញ្ច អប្បហាយ ឋិតាតិ អត្ថោ.

អព្ភាគតានន្តិ អភិអាគតានំ, សម្បត្តអាគន្តុកានន្តិ អត្ថោ. ទុវិធា ហិ អាគន្តុកា អតិថិ អព្ភាគតោតិ. តេសុ កតបរិចយោ អាគន្តុកោ អតិថិ, អកតបរិចយោ អព្ភាគតោ. កតបរិចយោ អកតបរិចយោបិ វា បុរេតរំ អាគតោ អតិថិ, ភោជនវេលាយំ ឧបដ្ឋិតោ សម្បតិ អាគតោ អព្ភាគតោ. និមន្តិតោ វា ភត្តេន អតិថិ, អនិមន្តិតោ អព្ភាគតោ. អយំ បន អកតបរិចយោ អនិមន្តិតោ សម្បតិ អាគតោ ច, តំ សន្ធាយាហ ‘‘អព្ភាគតាន’’ន្តិ, គរុការេន បនេត្ថ ពហុវចនំ វុត្តំ. អាសតិ និសីទតិ ឯត្ថាតិ អាសនំ. យំកិញ្ចិ និសីទនយោគ្គំ, ឥធ បន បីឋំ អធិប្បេតំ, តស្ស ច អប្បកត្តា អនុឡារត្តា ច ‘‘អាសនក’’ន្តិ អាហ. អទាសិន្តិ ‘‘ឥទមស្ស ថេរស្ស ទិន្នំ មយ្ហំ មហប្ផលំ ភវិស្សតិ មហានិសំស’’ន្តិ សញ្ជាតសោមនស្សា កម្មំ កម្មផលញ្ច សទ្ទហិត្វា តស្ស ថេរស្ស បរិភោគត្ថាយ អទាសិំ, និរបេក្ខបរិច្ចាគវសេន បរិច្ចជិន្តិ អត្ថោ.

អភិវាទយិន្តិ អភិវាទនមកាសិំ, បញ្ចបតិដ្ឋិតេន ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលេ វន្ទិន្តិ អន្តោ. វន្ទមានា ហិ តំ តាយេវ វន្ទនកិរិយាយ វន្ទិយមានំ ‘‘សុខិនី ហោហិ, អរោគា ហោហី’’តិអាទិនា អាសិវាទំ អត្ថតោ វទាបេសិ នាម. អញ្ជលិកំ អកាសិន្តិ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គណ្ហន្តី គុណវិសិដ្ឋានំ អបចាយនំ អកាសិន្តិ អត្ថោ. យថានុភាវន្តិ យថាពលំ, តទា មម វិជ្ជមានវិភវានុរូបន្តិ អត្ថោ. អទាសិ ទានន្តិ អន្នបានាទិទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន ទក្ខិណេយ្យំ ភោជេន្តី ទានមយំ បុញ្ញំ បសវិំ.

ឯត្ថ ច ‘‘អហ’’ន្តិ ឥទំ កម្មស្ស ផលស្ស ច ឯកសន្តតិបតិតតាទស្សនេន សម្ពន្ធភាវទស្សនំ, ‘‘មនុស្សេសុ មនុស្សភូតា’’តិ ឥទំ តស្សា បុញ្ញកិរិយាយ អធិដ្ឋានភូតសន្តានវិសេសទស្សនំ, ‘‘អព្ភាគតាន’’ន្តិ ឥទំ ចិត្តសម្បត្តិទស្សនញ្ចេវ ខេត្តសម្បត្តិទស្សនញ្ច ទានស្ស វិយ បដិគ្គហណស្ស ច កិញ្ចិ អនបេក្ខិត្វា បវត្តិតភាវទីបនតោ. ‘‘អាសនកំ អទាសិំ យថានុភាវញ្ច អទាសិ ទាន’’ន្តិ ឥទំ ភោគសារទានទស្សនំ, ‘‘អភិវាទយិំ អញ្ជលិកំ អកាសិ’’ន្តិ ឥទំ កាយសារទានទស្សនំ.

៦. តេនាតិ តេន យថាវុត្តេន បុញ្ញេន ហេតុភូតេន. មេតិ អយំ មេ-សទ្ទោ ‘‘កិច្ឆេន មេ អធិគតំ, ហលំ ទានិ បកាសិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៦៥; ម. និ. ១.២៨១; សំ. និ. ១.១៧២) ករណេ អាគតោ, មយាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.១៨២; អ. និ. ៤.២៥៧) សម្បទានេ, មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘បុព្ពេវ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៦; សំ. និ. ៤.១៤; អ. និ. ៣.១០៤) សាមិអត្ថេ អាគតោ, ឥធាបិ សាមិអត្ថេ ឯវ, មមាតិ អត្ថោ. ស្វាយំ មេ-សទ្ទោ តេន មេ បុញ្ញេនាតិ ច មេ ឯតាទិសោតិ ច ឧភយត្ថ សម្ពន្ធិតព្ពោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ តាយ ទេវតាយ បញ្ហេ ព្យាកតេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ វិត្ថារេន ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សបរិវារាយ តស្សា ទេវតាយ សាត្ថិកា អហោសិ. ថេរោ តតោ មនុស្សលោកំ អាគន្ត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ. គាថា ឯវ បន សង្គហំ អារុឡ្ហាតិ.

បឋមបីឋវិមានវណ្ណនា និដ្ឋិតា.