៩. ឧបសេនសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ ឧបសេនស្សាតិ ឯត្ថ ឧបសេនោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ, វង្គន្តព្រាហ្មណស្ស បន បុត្តត្តា ‘‘វង្គន្តបុត្តោ’’តិ ច នំ វោហរន្តិ.

អយញ្ហិ ថេរោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស កនិដ្ឋភាតា, សាសនេ បព្ពជិត្វា អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ ឧបសម្បទាយ ទ្វិវស្សោ ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា ឯកំ ភិក្ខុំ ឧបសម្បាទេត្វា តេន សទ្ធិំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គតោ, តស្ស ភិក្ខុនោ ភគវតា តស្ស សទ្ធិវិហារិកភាវំ បុច្ឆិត្វា ខន្ធកេ អាគតនយេន ‘‘អតិលហុំ ខោ ត្វំ, មោឃបុរិស, អាវត្តោ ពាហុល្លាយ, យទិទំ គណពន្ធិយ’’ន្តិ (មហាវ. ៧៥) វិគរហិតោ បតោទាភិតុន្នោ វិយ អាជានីយោ សំវិគ្គមានសោ ‘‘យទិបាហំ ឥទានិ បរិសំ និស្សាយ ភគវតា វិគរហិតោ, បរិសំយេវ បន និស្សាយ បាសំសិយោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឧស្សាហជាតោ សព្ពេ ធុតធម្មេ សមាទាយ វត្តមានោ វិបស្សនំ អារភិត្វា ន ចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ មហាខីណាសវោ ហុត្វា អត្តនោ និស្សិតកេ ធុតង្គធរេ ឯវ កត្វា តេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា សន្ថតសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៦៥ អាទយោ) អាគតនយេន ‘‘បាសាទិកា ខោ ត្យាយំ, ឧបសេន, បរិសា’’តិ បរិសវសេន ភគវតោ សន្តិកា លទ្ធបសំសោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សមន្តបាសាទិកានំ យទិទំ ឧបសេនោ វង្គន្តបុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៣) ឯតទគ្គេ ឋបិតោ អសីតិយា មហាសាវកេសុ អព្ភន្តរោ.

សោ ឯកទិវសំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ អន្តេវាសិកេសុ អត្តនោ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គតេសុ ឧទកកុម្ភតោ ឧទកំ គហេត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា គត្តានិ សីតិំ កត្វា ចម្មក្ខណ្ឌំ អត្ថរិត្វា ទិវាដ្ឋានេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ អត្តនោ គុណេ អាវជ្ជេសិ. តស្ស តេ អនេកសតា អនេកសហស្សា បោង្ខានុបោង្ខំ ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ‘‘មយ្ហំ តាវ សាវកស្ស សតោ ឥមេ ឯវរូបា គុណា, កីទិសា នុ ខោ មយ្ហំ សត្ថុ គុណា’’តិ ភគវតោ គុណាភិមុខំ មនសិការំ បេសេសិ. តេ តស្ស ញាណពលានុរូបំ អនេកកោដិសហស្សា ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ‘‘ឯវំសីលោ មេ សត្ថា ឯវំធម្មោ ឯវំបញ្ញោ ឯវំវិមុត្តី’’តិអាទិនា ច ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា ច អាវិភាវានុរូបំ សត្ថុ គុណេ អនុស្សរិត្វា, តតោ ‘‘ស្វាក្ខាតោ’’តិអាទិនា ធម្មស្ស, ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិអាទិនា អរិយសង្ឃស្ស ច គុណេ អនុស្សរិ. ឯវំ មហាថេរោ អនេកាការវោការំ រតនត្តយគុណេសុ អាវិភូតេសុ អត្តមនោ បមុទិតោ ឧឡារបីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ និសីទិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អាយស្មតោ ឧបសេនស្ស វង្គន្តបុត្តស្ស រហោគតស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ ឯកីភូតស្ស. ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការោ ចិត្តស្ស វិតក្កោ ឧប្បជ្ជិ. លាភា វត មេតិ យេ ឥមេ មនុស្សត្តពុទ្ធុប្បាទសទ្ធាសមធិគមាទយោ, អហោ វត មេ ឯតេ លាភា. សុលទ្ធំ វត មេតិ យញ្ចិទំ មយា ភគវតោ សាសនេ បព្ពជ្ជូបសម្បទារតនត្តយបយិរុបាសនាទិ បដិលទ្ធំ, តំ មេ អហោ វត សុដ្ឋុ លទ្ធំ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘សត្ថា ច មេ’’តិអាទិនា.

តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តេ អនុសាសតីតិ សត្ថា. ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា. អារកត្តា កិលេសេហិ, កិលេសារីនំ ហតត្តា, សំសារចក្កស្ស វា អរានំ ហតត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវា អរហំ. សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសតោ គហេតព្ពោ.

ស្វាក្ខាតេតិ សុដ្ឋុ អក្ខាតេ, ឯកន្តនិយ្យានិកំ កត្វា ភាសិតេ. ធម្មវិនយេតិ បាវចនេ. តញ្ហិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានានំ សំសារទុក្ខបាតតោ ធារណេន, រាគាទិកិលេសេ វិនយនេន ច ធម្មវិនយោតិ វុច្ចតិ. សព្រហ្មចារិនោតិ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មសង្ខាតំ ភគវតោ សាសនំ អរិយមគ្គំ សហ ចរន្តិ បដិបជ្ជន្តីតិ សព្រហ្មចារិនោ. សីលវន្តោតិ មគ្គផលសីលវសេន សីលវន្តោ. កល្យាណធម្មាតិ សមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនាទយោ កល្យាណា សុន្ទរា ធម្មា ឯតេសំ អត្ថីតិ កល្យាណធម្មា. ឯតេន សង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិំ ទស្សេតិ. សីលេសុ ចម្ហិ បរិបូរការីតិ ‘‘អហម្បិ បព្ពជិត្វា ន តិរច្ឆានកថាកថិកោ កាយទឡ្ហិពហុលោ ហុត្វា វិហាសិំ, អថ ខោ បាតិមោក្ខសំវរាទិំ ចតុព្ពិធម្បិ សីលំ អខណ្ឌំ អឆិទ្ទំ អសពលំ អកម្មាសំ ភុជិស្សំ វិញ្ញុប្បសត្ថំ អបរាមដ្ឋំ កត្វា បរិបូរេន្តោ អរិយមគ្គំយេវ បាបេសិ’’ន្តិ វទតិ. ឯតេន ហេដ្ឋិមផលទ្វយសម្បត្តិមត្តនោ ទីបេតិ. សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ហិ សីលេសុ បរិបូរការិនោ. សុសមាហិតោ ចម្ហិ ឯកគ្គចិត្តោតិ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា សព្ពថាបិ សមាហិតោ ច អម្ហិ អវិក្ខិត្តចិត្តោ. ឥមិនា សមាធិស្មិំ បរិបូរការិតាវចនេន តតិយផលសម្បត្តិមត្តនោ ទីបេតិ. អនាគាមិនោ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិនោ. អរហា ចម្ហិ ខីណាសវោតិ កាមាសវាទីនំ សព្ពសោ ខីណត្តា ខីណាសវោ, តតោ ឯវ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យតាយ អរហា ចម្ហិ. ឯតេន អត្តនោ កតករណីយតំ ទស្សេតិ. មហិទ្ធិកោ ចម្ហិ មហានុភាវោតិ អធិដ្ឋានវិកុព្ពនាទិឥទ្ធីសុ មហតា វសីភាវេន សមន្នាគតត្តា មហិទ្ធិកោ ឧឡារស្ស បុញ្ញានុភាវស្ស គុណានុភាវស្ស ច សម្បត្តិយា មហានុភាវោ ច អស្មិ. ឯតេន លោកិយាភិញ្ញានវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិយោគមត្តនោ ទីបេតិ. អភិញ្ញាសុ វសីភាវេន ហិ អរិយា យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេន មហិទ្ធិកា, បុព្ពូបនិស្សយសម្បត្តិយា នានាវិហារសមាបត្តីហិ ច វិសោធិតសន្តានត្តា មហានុភាវា ច ហោន្តីតិ.

ភទ្ទកំ មេ ជីវិតន្តិ ឯវំវិធសីលាទិគុណសមន្នាគតស្ស មេ យាវាយំ កាយោ ធរតិ, តាវ សត្តានំ ហិតសុខមេវ វឌ្ឍតិ, បុញ្ញក្ខេត្តភាវតោ ជីវិតម្បិ មេ ភទ្ទកំ សុន្ទរំ. ភទ្ទកំ មរណន្តិ សចេ បនិទំ ខន្ធបញ្ចកំ អជ្ជ វា ឥមស្មិំយេវ វា ខណេ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយតិ, តំ អប្បដិសន្ធិកំ បរិនិព្ពានសង្ខាតំ មរណម្បិ មេ ភទ្ទកន្តិ ឧភយត្ថ តាទិភាវំ ទីបេតិ. ឯវំ មហាថេរោ អប្បហីនសោមនស្សុប្បិលាវិតវាសនុស្សន្នត្តា ឧឡារសោមនស្សិតោ ធម្មពហុមានេន ធម្មបីតិបដិសំវេទនេន បរិវិតក្កេសិ.

តំ សត្ថា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិត្វា ជីវិតេ មរណេ ច តស្ស តាទិភាវវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… ឧទានេសី’’តិ.

តត្ថ យំ ជីវិតំ ន តបតីតិ យំ ខីណាសវបុគ្គលំ ជីវិតំ អាយតិំ ខន្ធប្បវត្តិយា សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោ ន តបតិ ន ពាធតិ, វត្តមានមេវ វា ជីវិតំ សព្ពសោ សង្ខតធម្មត្តា សតិបញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា សព្ពត្ថ សតិសម្បជញ្ញសមាយោគតោ ន ពាធតិ. យោ ហិ អន្ធបុថុជ្ជនោ បាបជនសេវី អយោនិសោមនសិការពហុលោ អកតកុសលោ អកតបុញ្ញោ, សោ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា វិប្បដិសារេន តបតីតិ តស្ស ជីវិតំ តំ តបតិ នាម. ឥតរេ បន អកតបាបា កតបុញ្ញា កល្យាណបុថុជ្ជនេន សទ្ធិំ សត្ត សេខា តបនីយធម្មបរិវជ្ជនេន អតបនីយធម្មសមន្នាគមេន ច បច្ឆានុតាបេន ន តបន្តីតិ ន តេសំ ជីវិតំ តបតិ. ខីណាសវេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ បវត្តិទុក្ខវសេន អត្ថវណ្ណនា កតា.

មរណន្តេ ន សោចតីតិ មរណសង្ខាតេ អន្តេ បរិយោសានេ, មរណសមីបេ វា ន សោចតិ អនាគាមិមគ្គេនេវ សោកស្ស សមុគ្ឃាតិតត្តា. ស វេ ទិដ្ឋបទោ ធីរោ, សោកមជ្ឈេ ន សោចតីតិ សោ អនភិជ្ឈាទីនំ ចតុន្នំ ធម្មបទានំ និព្ពានស្សេវ វា ទិដ្ឋត្តា ទិដ្ឋបទោ, ធិតិសម្បន្នត្តា ធីរោ ខីណាសវោ សោចនធម្មត្តា ‘‘សោកា’’តិ លទ្ធនាមានំ អវីតរាគានំ សត្តានំ, សោកហេតូនំ វា លោកធម្មានំ មជ្ឈេ ឋត្វាបិ ន សោចតិ.

ឥទានិស្ស សព្ពសោ សោកហេតូនំ អភាវំ ទីបេតុំ ‘‘ឧច្ឆិន្នភវតណ្ហស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្ស អគ្គមគ្គេន សព្ពសោ ឧច្ឆិន្នា ភវតណ្ហា, សោ ឧច្ឆិន្នភវតណ្ហោ. តស្ស អវសេសកិលេសានំ អនវសេសវូបសមេន សន្តចិត្តស្ស ខីណាសវភិក្ខុនោ. វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោតិ ជាតិអាទិកោ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. –

វុត្តលក្ខណោ សំសារោ វិសេសតោ ខីណោ. តស្មា នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ យស្មា តស្ស ឯវរូបស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អាយតិំ បុនព្ភវោ នត្ថិ, តស្មា តស្ស ជាតិសំសារោ ខីណោ. កស្មា បនស្ស បុនព្ភវោ នត្ថិ? យស្មា ឧច្ឆិន្នភវតណ្ហោ សន្តចិត្តោ ច ហោតិ, តស្មាតិ អាវត្តេត្វា វត្តព្ពំ. អថ វា វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, តតោ ឯវ នត្ថិ តស្ស បុនព្ភវោតិ អត្ថោ យោជេតព្ពោ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.