១០. សារិបុត្តឧបសមសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ អត្តនោ ឧបសមន្តិ សាវកបារមីមត្ថកប្បត្តិយា ហេតុភូតំ អគ្គមគ្គេន អត្តនោ អនវសេសកិលេសវូបសមំ.

អាយស្មា ហិ សារិបុត្តោ អនុបសន្តកិលេសានំ សត្តានំ រាគាទិកិលេសជនិតសន្តាបទរថបរិឡាហទុក្ខញ្ចេវ កិលេសាភិសង្ខារនិមិត្តំ ជាតិជរាព្យាធិមរណសោកបរិទេវាទិទុក្ខញ្ច បច្ចក្ខតោ ទិស្វា អតីតានាគតេបិ នេសំ វដ្ដមូលកទុក្ខំ បរិតុលេត្វា ករុណាយមានោ អត្តនាបិ បុថុជ្ជនកាលេ អនុភូតំ កិលេសនិមិត្តំ វា អនប្បកំ ទុក្ខំ អនុស្សរិត្វា ‘‘ឦទិសស្ស នាម មហាទុក្ខស្ស ហេតុភូតា កិលេសា ឥទានិ មេ សុប្បហីនា’’តិ អត្តនោ កិលេសវូបសមំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតិ. បច្ចវេក្ខន្តោ ច ‘‘ឥមេ ឯត្តកា កិលេសា សោតាបត្តិមគ្គេន ឧបសមិតា, ឯត្តកា សកទាគាមិមគ្គេន, ឯត្តកា អនាគាមិមគ្គេន, ឯត្តកា អរហត្តមគ្គេន ឧបសមិតា’’តិ តំតំមគ្គញាណេហិ ឱធិសោ កិលេសានំ ឧបសមិតភាវំ បច្ចវេក្ខតិ, តេន វុត្តំ – ‘‘អត្តនោ ឧបសមំ បច្ចវេក្ខមានោ’’តិ.

អបរេ ‘‘ថេរោ អរហត្តផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘ឥមស្ស វតាយំ សន្តបណីតភាវោ អច្ចន្តសន្តាយ អសង្ខតាយ ធាតុយា អារម្មណតោ, សយញ្ច សម្មទេវ កិលេសវូបសមតោ’តិ ឯវំ អភិណ្ហំ ឧបសមំ បច្ចវេក្ខតី’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អនវសេសកិលេសានំ ឧបសមបរិយោសានេ ជាតំ អគ្គផលមេវេត្ថ ឧបសមោ នាម, តំ បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យទិទំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស មហាបញ្ញតាទិហេតុភូតំ សាវកេសុ អនញ្ញសាធារណំ កិលេសប្បហានំ អគ្គផលំ វា ឧបសមបរិយាយេន វុត្តំ, តស្ស បច្ចវេក្ខណសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទនុភាវទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឧបសន្តសន្តចិត្តស្សាតិ ឧបសន្តមេវ ហុត្វា សន្តំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ ឧបសន្តសន្តចិត្តោ. សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនេន ហិ ឧបសន្តកិលេសត្តា ឧបសន្តចិត្តំ ន សព្ពថា ‘‘ឧបសន្តសន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ តស្ស ឧបសមស្ស អនច្ចន្តិកភាវតោ, ន តថា អគ្គមគ្គេន. តេន បន អច្ចន្តមេវ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា អរហតោ ចិត្តំ បុន កិលេសានំ អនុបសមេតព្ពតាយ សមថវិបស្សនាហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ឧបសន្តកិលេសំ ហុត្វា អច្ចន្តសន្តភាវតោវ ‘‘ឧបសន្តសន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបសន្តមេវ ហុត្វា សន្តំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ ឧបសន្តសន្តចិត្តោ’’តិ. ឧបសន្តន្តិ វា ឧបសមោ វុច្ចតិ, តស្មា ‘‘ឧបសន្តសន្តចិត្តស្សា’’តិ អច្ចន្តូបសមេន សន្តចិត្តស្សាតិ អត្ថោ.

អថ វា សតិបិ សព្ពេសំ ខីណាសវានំ អនវសេសកិលេសវូបសមេ សាវកបារមីញាណស្ស បន មត្ថកប្បត្តិហេតុភូតោ សាវកេសុ អនញ្ញសាធារណោ សវិសេសោ ធម្មសេនាបតិនោ កិលេសវូបសមោតិ ទស្សេតុំ សត្ថា ឧបសន្តសទ្ទេន វិសេសេត្វា អាហ ‘‘ឧបសន្តសន្តចិត្តស្សា’’តិ.

តត្រាយមត្ថោ – ភុសំ ទឡ្ហំ វា សន្តំ ឧបសន្តំ, តេន ឧបសន្តេន ឧបសន្តមេវ ហុត្វា សន្តំ ឧបសន្តសន្តំ, តាទិសំ ចិត្តំ ឯតស្សាតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. តថា ហេស ភគវតា – ‘‘សារិបុត្តោ, ភិក្ខវេ, មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៩៣) អនេកបរិយាយេន វណ្ណិតោ ថោមិតោ. នេត្តិច្ឆិន្នស្សាតិ នេត្តិ វុច្ចតិ ភវតណ្ហា សំសារស្ស នយនតោ, សា នេត្តិ ឆិន្នា ឯតស្សាតិ នេត្តិច្ឆិន្នោ. តស្ស នេត្តិច្ឆិន្នស្ស, បហីនតណ្ហស្សាតិ អត្ថោ. មុត្តោ សោ មារពន្ធនាតិ សោ ឯវំវិធោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សព្ពស្មា មារពន្ធនតោ មុត្តោ, ន តស្ស មារពន្ធនមោចនាយ ករណីយំ អត្ថិ, តស្មា ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ ឧបសមំ បច្ចវេក្ខតីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច មេឃិយវគ្គវណ្ណនា.