៨. សុន្ទរីសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ សក្កតោតិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វណ្ណិតោយេវ. អសហមានាតិ ន សហមានា, ឧសូយន្តាតិ អត្ថោ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច សក្ការំ អសហមានាតិ សម្ពន្ធោ.

សុន្ទរីតិ តស្សា នាមំ. សា កិរ តស្មិំ កាលេ សព្ពបរិព្ពាជិកាសុ អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា, តេនេវ សា ‘‘សុន្ទរី’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. សា ច អនតីតយោព្ពនា អសំយតសមាចារាវ ហោតិ, តស្មា តេ សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ បាបកម្មេ ឧយ្យោជេសុំ. តេ ហិ អញ្ញតិត្ថិយា ពុទ្ធុប្បាទតោ បដ្ឋាយ សយំ ហតលាភសក្ការា ហេដ្ឋា អក្កោសសុត្តវណ្ណនាយំ អាគតនយេន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧឡារំ អបរិមិតំ លាភសក្ការំ បវត្តមានំ ទិស្វា ឥស្សាបកតា ឯកតោ ហុត្វា សម្មន្តយិំសុ – មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ នដ្ឋា ហតលាភសក្ការា, ន នោ កោចិ អត្ថិភាវម្បិ ជានាតិ, កិំ និស្សាយ នុ ខោ លោកោ សមណេ គោតមេ អភិប្បសន្នោ ឧឡារំ សក្ការសម្មានំ ឧបនេតីតិ? តត្ថេកោ អាហ – ‘‘ឧច្ចាកុលប្បសុតោ អសម្ភិន្នាយ មហាសម្មតប្បវេណិយា ជាតោ’’តិ, អបរោ ‘‘អភិជាតិយំ តស្ស អនេកានិ អច្ឆរិយានិ បាតុភូតានី’’តិ, អញ្ញោ ‘‘កាលទេវិលំ វន្ទាបេតុំ ឧបនីតស្ស បាទា បរិវត្តិត្វា តស្ស ជដាសុ បតិដ្ឋិតា’’តិ, អបរោ ‘‘វប្បមង្គលកាលេ ជម្ពុច្ឆាយាយ សយាបិតស្ស វីតិក្កន្តេបិ មជ្ឈន្ហិកេ ជម្ពុច្ឆាយា អបរិវត្តិត្វា ឋិតា’’តិ, អញ្ញោ ‘‘អភិរូបោ ទស្សនីយោ បាសាទិកោ រូបសម្បត្តិយា’’តិ, អបរោ ‘‘ជិណ្ណាតុរមតបព្ពជិតសង្ខាតនិមិត្តេ ទិស្វា សំវេគជាតោ អាគាមិនំ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ. ឯវំ អបរិមាណកាលេ សម្ភតំ អនញ្ញសាធារណំ ភគវតោ បុញ្ញញាណសម្ភារំ ឧក្កំសបារមិប្បត្តំ និរុបមំ សល្លេខប្បដិបទំ អនុត្តរញ្ច ញាណបហានសម្បទាទិពុទ្ធានុភាវំ អជានន្តា អត្តនា យថាទិដ្ឋំ យថាសុតំ ធរមានំ តំ តំ ភគវតោ ពហុមានការណំ កិត្តេត្វា អពហុមានការណំ បរិយេសិត្វា អបស្សន្តា ‘‘កេន នុ ខោ ការណេន មយំ សមណស្ស គោតមស្ស អយសំ ឧប្បាទេត្វា លាភសក្ការំ នាសេយ្យាមា’’តិ. តេសុ ឯកោ តិខិណមន្តី ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ មាតុគាមសុខេ អសត្តសត្តា នាម នត្ថិ, អយញ្ច សមណោ គោតមោ អភិរូបោ ទេវសមោ តរុណោ, អត្តនោ សមរូបំ មាតុគាមំ លភិត្វា សជ្ជេយ្យ. អថាបិ ន សជ្ជេយ្យ, ជនស្ស បន សង្កិយោ ភវេយ្យ, ហន្ទ មយំ សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ តថា ឧយ្យោជេម, យថា សមណស្ស គោតមស្ស អយសោ បថវិយំ បត្ថរេយ្យា’’តិ.

តំ សុត្វា ឥតរេ ‘‘ឥទំ សុដ្ឋុ តយា ចិន្តិតំ, ឯវញ្ហិ កតេ សមណោ គោតមោ អយសកេន ឧបទ្ទុតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តោ យេន វា តេន វា បលាយិស្សតី’’តិ សព្ពេវ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា តថា ឧយ្យោជេតុំ សុន្ទរិយា សន្តិកំ អគមំសុ. សា តេ ទិស្វា ‘‘កិំ តុម្ហេ ឯកតោ អាគតត្ថា’’តិ អាហ. តិត្ថិយា អនាលបន្តា អារាមបរិយន្តេ បដិច្ឆន្នេ ឋានេ និសីទិំសុ. សា តត្ថ គន្ត្វា បុនប្បុនំ អាលបន្តី បដិវចនំ អលភិត្វា កិំ តុម្ហាកំ អបរជ្ឈំ? កស្មា មេ បដិវចនំ ន ទេថាតិ? តថា ហិ បន ត្វំ អម្ហេ វិហេឋិយមានេ អជ្ឈុបេក្ខសីតិ. កោ តុម្ហេ វិហេឋេតីតិ? ‘‘កិំ បន ត្វំ ន បស្សសិ, សមណំ គោតមំ អម្ហេ វិហេឋេត្វា ហតលាភសក្ការេ កត្វា វិចរន្ត’’ន្តិ វត្វា ‘‘តត្ថ មយា កិំ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ ត្វំ អភិក្ខណំ ជេតវនសមីបំ គន្ត្វា មហាជនស្ស ឯវញ្ចេវញ្ច វទេយ្យាសី’’តិ អាហំសុ. សាបិ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ភគវតោសក្ការំ អសហមានា’’តិអាទិ.

តត្ថ ឧស្សហសីតិ សក្កោសិ. អត្ថន្តិ ហិតំ កិច្ចំ វា. ក្យាហន្តិ កិំ អហំ. យស្មា តេ តិត្ថិយា តស្សា អញ្ញាតកាបិ សមានា បព្ពជ្ជសម្ពន្ធមត្តេន សង្គណ្ហិតុំ ញាតកា វិយ ហុត្វា ‘‘ឧស្សហសិ ត្វំ ភគិនិ ញាតីនំ អត្ថំ កាតុ’’ន្តិ អាហំសុ. តស្មា សាបិ មិគំ វល្លិ វិយ បាទេ លគ្គា ជីវិតម្បិ មេ បរិច្ចត្តំ ញាតីនំ អត្ថាយាតិ អាហ.

តេន ហីតិ ‘‘យស្មា ត្វំ ‘ជីវិតម្បិ មេ តុម្ហាកំ អត្ថាយ បរិច្ចត្ត’ន្តិ វទសិ, ត្វញ្ច បឋមវយេ ឋិតា អភិរូបា សោភគ្គប្បត្តា ច, តស្មា យថា តំ និស្សាយ សមណស្ស គោតមស្ស អយសោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តថា ករេយ្យាសី’’តិ វត្វា ‘‘អភិក្ខណំ ជេតវនំ គច្ឆាហី’’តិ ឧយ្យោជេសុំ. សាបិ ខោ ពាលា កកចទន្តបន្តិយា បុប្ផាវលិកីឡំ កីឡិតុកាមា វិយ, បភិន្នមទំ ចណ្ឌហត្ថិំ សោណ្ឌាយ បរាមសន្តី វិយ, នលាដេន មច្ចុំ គណ្ហន្តី វិយ តិត្ថិយានំ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា មាលាគន្ធវិលេបនតម្ពូលមុខវាសាទីនិ គហេត្វា មហាជនស្ស សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា នគរំ បវិសនកាលេ ជេតវនាភិមុខី គច្ឆន្តី ‘‘កហំ គច្ឆសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកំ, អហញ្ហិ តេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសាមី’’តិ វត្វា អញ្ញតរស្មិំ តិត្ថិយារាមេ វសិត្វា បាតោវ ជេតវនមគ្គំ ឱតរិត្វា នគរាភិមុខី អាគច្ឆន្តី ‘‘កិំ សុន្ទរិ កហំ គតាសី’’តិ ច បុដ្ឋា ‘‘សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា តំ កិលេសរតិយា រមាបេត្វា អាគតាម្ហី’’តិ វទតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ អយ្យាតិ ខោ សុន្ទរី បរិព្ពាជិកា តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ បដិស្សុត្វា អភិក្ខណំ ជេតវនំ អគមាសី’’តិ.

តិត្ថិយា កតិបាហស្ស អច្ចយេន ធុត្តានំ កហាបណេ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ, សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស គន្ធកុដិយា អវិទូរេ មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិត្វា ឯថា’’តិ វទិំសុ. តេ តថា អកំសុ. តតោ តិត្ថិយា ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ កោលាហលំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេត្វា ‘‘កត្ថ បន តុម្ហេ បរិសង្កថា’’តិ រញ្ញា វុត្តា ឥមេសុ ទិវសេសុ ជេតវនេ វសតិ, តត្ថស្សា បវត្តិំ ន ជានាមាតិ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នំ តត្ថ វិចិនថា’’តិ រញ្ញា អនុញ្ញាតា អត្តនោ ឧបដ្ឋាកេ គហេត្វា ជេតវនំ គន្ត្វា វិចិនន្តា វិយ ហុត្វា មាលាកចវរំ ព្យូហិត្វា តស្សា សរីរំ មញ្ចកំ អារោបេត្វា នគរំ បវេសេត្វា ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា ‘សត្ថុនា កតំ បាបកម្មំ បដិច្ឆាទេស្សាមា’តិ សុន្ទរិំ មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ និក្ខិបិំសូ’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជាបិ អនុបបរិក្ខិត្វា ‘‘តេន ហិ គច្ឆថ, នគរំ អាហិណ្ឌថា’’តិ អាហ. តេ នគរវីថីសុ ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វទន្តា វិចរិត្វា បុន រញ្ញោ និវេសនទ្វារំ អគមំសុ. រាជា សុន្ទរិយា សរីរំ អាមកសុសានេ អដ្ដកំ អារោបេត្វា រក្ខាបេសិ. សាវត្ថិវាសិនោ ឋបេត្វា អរិយសាវកេ យេភុយ្យេន ‘‘បស្សថ សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ កម្ម’’ន្តិអាទីនិ វត្វា អន្តោនគរេ ពហិនគរេ ច ភិក្ខូ អក្កោសន្តា វិចរិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘យទា តេ អញ្ញិំសុ តិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ‘វោទិដ្ឋា ខោ សុន្ទរី’’’តិអាទិ.

តត្ថ អញ្ញិំសូតិ ជានិំសុ. វោទិដ្ឋាតិ ព្យបទិដ្ឋា, ជេតវនំ អាគច្ឆន្តី ច គច្ឆន្តី ច វិសេសតោ ទិដ្ឋា, ពហុលំ ទិដ្ឋាតិ អត្ថោ. បរិខាកូបេតិ ទីឃិកាវាដេ. យា សា, មហារាជ, សុន្ទរីតិ, មហារាជ, យា សា ឥមស្មិំ នគរេ រូបសុន្ទរតាយ ‘‘សុន្ទរី’’តិ បាកដា អភិញ្ញាតា បរិព្ពាជិកា. សា នោ ន ទិស្សតីតិ សា អម្ហាកំ ចក្ខុ វិយ ជីវិតំ វិយ ច បិយាយិតព្ពា, ឥទានិ ន ទិស្សតិ. យថានិក្ខិត្តន្តិ បុរិសេ អាណាបេត្វា មាលាកចវរន្តរេ អត្តនា យថាឋបិតំ. ‘‘យថានិខាត’’ន្តិបិ បាឋោ, បថវិយំ និខាតប្បការន្តិ អត្ថោ.

រថិយាយ រថិយន្តិ វីថិតោ វីថិំ. វីថីតិ ហិ វិនិវិជ្ឈនករច្ឆា. សិង្ឃាដកន្តិ តិកោណរច្ឆា. អលជ្ជិនោតិ ន លជ្ជិនោ, បាបជិគុច្ឆាវិរហិតាតិ អត្ថោ. ទុស្សីលាតិ និស្សីលា. បាបធម្មាតិ លាមកសភាវា និហីនាចារា. មុសាវាទិនោតិ ទុស្សីលា សមានា ‘‘សីលវន្តោ មយ’’ន្តិ អលិកវាទិតាយ មុសាវាទិនោ. អព្រហ្មចារិនោតិ ‘‘មេថុនប្បដិសេវិតាយ អសេដ្ឋចារិនោ ឥមេ ហិ នាមា’’តិ ហីឡេន្តា វទន្តិ. ធម្មចារិនោតិ កុសលធម្មចារិនោ. សមចារិនោតិ កាយកម្មាទិសមចារិនោ. កល្យាណធម្មាតិ សុន្ទរសភាវា, បដិជានិស្សន្តិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. នាមសទ្ទយោគេន ហិ ឯត្ថ បដិជានិស្សន្តីតិ អនាគតកាលវចនំ. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ សមិតបាបតា. ព្រហ្មញ្ញន្តិ សេដ្ឋភាវោ ពាហិតបាបតា. កុតោតិ កេន ការណេន. អបគតាតិ អបេតា បរិភដ្ឋា. បុរិសកិច្ចន្តិ មេថុនប្បដិសេវនំ សន្ធាយ វទន្តិ.

អថ ភិក្ខូ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, តុម្ហេបិ តេ មនុស្សេ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេថា’’តិ វត្វា ‘‘អភូតវាទី’’តិ គាថមាហ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា…បេ… និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថា’’តិ. តត្ថ នេសោ, ភិក្ខវេ, សទ្ទោ ចិរំ ភវិស្សតីតិ ឥទំ សត្ថា តស្ស អយសស្ស និប្ផត្តិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិត្វា ភិក្ខូ សមស្សាសេន្តោ អាហ.

គាថាយំ អភូតវាទីតិ បរស្ស ទោសំ អទិស្វាវ មុសាវាទំ កត្វា អភូតេន អតច្ឆេន បរំ អព្ភាចិក្ខន្តោ. យោ វាបិ កត្វាតិ យោ វា បន បាបកម្មំ កត្វា ‘‘នាហំ ឯតំ ករោមី’’តិ អាហ. បេច្ច សមា ភវន្តីតិ តេ ឧភោបិ ជនា ឥតោ បរលោកំ គន្ត្វា និរយូបគមនេន គតិយា សមា ភវន្តិ. គតិយេវ ហិ នេសំ បរិច្ឆិន្នា, អាយូ បន អបរិច្ឆិន្នា. ពហុកញ្ហិ បាបំ កត្វា ចិរំ និរយេ បច្ចតិ, បរិត្តកំ កត្វា អប្បមត្តកមេវ កាលំ បច្ចតិ. យស្មា បន នេសំ ឧភិន្នម្បិ លាមកមេវ កម្មំ, តេន វុត្តំ – និហីនកម្មា មនុជា បរត្ថាតិ. ‘‘បរត្ថា’’តិ ឥមស្ស បន បទស្ស បុរតោ ‘‘បេច្ចា’’តិបទេន សម្ពន្ធោ, បេច្ច បរត្ថ ឥតោ គន្ត្វា តេ និហីនកម្មា បរលោកេ សមា ភវន្តីតិ អត្ថោ.

បរិយាបុណិត្វាតិ ឧគ្គហេត្វា. អការកាតិ អបរាធស្ស ន ការកា. នយិមេហិ កតន្តិ ឯវំ កិរ នេសមហោសិ – ឥមេហិ សមណេហិ សក្យបុត្តិយេហិ អទ្ធា តំ បាបកម្មំ ន កតំ, យំ អញ្ញតិត្ថិយា ឧគ្ឃោសិត្វា សកលនគរំ អាហិណ្ឌិំសុ, យស្មា ឥមេ អម្ហេសុ ឯវំ អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អព្ភាចិក្ខន្តេសុបិ ន កិញ្ចិ វិការំ ទស្សេន្តិ, ខន្តិសោរច្ចញ្ច ន វិជហន្តិ, កេវលំ បន ‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតី’’តិ ធម្មំយេវ វទន្តា សបន្តិយេវ, ឥមេ សមណា សក្យបុត្តិយា អម្ហេ អនុបធារេត្វា អព្ភាចិក្ខន្តេ សបន្តិ, សបថំ ករោន្តា វិយ វទន្តិ. អថ វា ‘‘យោ វាបិ កត្វា ‘ន ករោមិ’ ចាហា’’តិ វទន្តា សបន្តិ, អត្តនោ អការកភាវំ ពោធេតុំ អម្ហាកំ សបថំ ករោន្តិ ឥមេតិ អត្ថោ.

តេសញ្ហិ មនុស្សានំ ភគវតា ភាសិតគាថាយ សវនសមនន្តរមេវ ពុទ្ធានុភាវេន សារជ្ជំ ឱក្កមិ, សំវេគោ ឧប្បជ្ជិ ‘‘នយិទំ អម្ហេហិ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋំ, សុតំ នាម តថាបិ ហោតិ, អញ្ញថាបិ ហោតិ, ឯតេ ច អញ្ញតិត្ថិយា ឥមេសំ អនត្ថកាមា អហិតកាមា, តស្មា តេ សទ្ធាយ នយិទំ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ, ទុជ្ជានា ហិ សមណា’’តិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ តតោ ឱរមិំសុ.

រាជាបិ យេហិ សុន្ទរី មារិតា, តេសំ ជាននត្ថំ បុរិសេ អាណាបេសិ. អថ តេ ធុត្តា តេហិ កហាបណេហិ សុរំ បិវន្តា អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករិំសុ. តេសុ ហិ ឯកោ ឯកំ អាហ – ‘‘ត្វំ សុន្ទរិំ ឯកប្បហារេន មារេត្វា មាលាកចវរន្តរេ ខិបិត្វា តតោ លទ្ធកហាបណេហិ សុរំ បិវសិ, ហោតុ ហោតូ’’តិ. រាជបុរិសា តំ សុត្វា តេ ធុត្តេ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា ‘‘តុម្ហេហិ សា មារិតា’’តិ តេ ធុត្តេ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, ទេវា’’តិ. ‘‘កេហិ មារាបិតា’’តិ? ‘‘អញ្ញតិត្ថិយេហិ, ទេវា’’តិ. រាជា តិត្ថិយេ បក្កោសាបេត្វា តមត្ថំ បដិជានាបេត្វា, ‘‘អយំ សុន្ទរី តស្ស សមណស្ស គោតមស្ស អវណ្ណំ អារោបេតុកាមេហិ អម្ហេហិ មារាបិតា, នេវ គោតមស្ស, ន គោតមសាវកានំ ទោសោ អត្ថិ, អម្ហាកមេវ ទោសោតិ ឯវំ វទន្តា នគរំ អាហិណ្ឌថា’’តិ អាណាបេសិ. តេ តថា អកំសុ. មហាជនោ សម្មទេវ សទ្ទហិ. តិត្ថិយានំ ធិក្ការំ អកាសិ, តិត្ថិយា មនុស្សវធទណ្ឌំ បាបុណិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ពុទ្ធស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិយ្យោសោមត្តាយ សក្ការសម្មានោ មហា អហោសិ. ភិក្ខូ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា អត្តមនា បដិវេទេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ…បេ… អន្តរហិតោ សោ, ភន្តេ, សទ្ទោ’’តិ.

កស្មា បន ភគវា ‘‘តិត្ថិយានំ ឥទំ កម្ម’’ន្តិ ភិក្ខូនំ នារោចេសិ? អរិយានំ តាវ អារោចនេន បយោជនំ នត្ថិ, បុថុជ្ជនេសុ បន ‘‘យេ ន សទ្ទហេយ្យុំ, តេសំ តំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ នារោចេសិ. អបិចេតំ ពុទ្ធានំ អនាចិណ្ណំ, យំ អនាគតស្ស ឦទិសស្ស វត្ថុស្ស អាចិក្ខនំ. បរានុទ្ទេសិកមេវ ហិ ភគវា សំកិលេសបក្ខំ វិភាវេតិ, កម្មញ្ច កតោកាសំ ន សក្កា និវត្តេតុន្តិ អព្ភក្ខានំ តន្និមិត្តញ្ច ភគវា អជ្ឈុបេក្ខន្តោ និសីទិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ,

ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតី សោ ជគតិប្បទេសោ,

យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ បាបកម្មា’’តិ. (ធ. ប. ១២៧; មិ. ប. ៤.២.៤);

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ មម្មច្ឆេទនវសេនាបិ ពាលជនេហិ បវត្តិតំ ទុរុត្តវចនំ ខន្តិពលសមន្នាគតស្ស ធីរស្ស ទុត្តិតិក្ខា នាម នត្ថីតិ ឥមមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អធិវាសនខន្តិពលវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ តុទន្តិ វាចាយ ជនា អសញ្ញតា, សរេហិ សង្គាមគតំវ កុញ្ជរន្តិ កាយិកសំវរាទីសុ កស្សចិបិ សំវរស្ស អភាវេន អសំយតា អវិនីតា ពាលជនា សរេហិ សាយកេហិ សង្គាមគតំ យុទ្ធគតំ កុញ្ជរំវ ហត្ថិនាគំ បដិយោធា វិយ វាចាសត្តីហិ តុទន្តិ វិជ្ឈន្តិ, អយំ តេសំ សភាវោ. សុត្វាន វាក្យំ ផរុសំ ឧទីរិតំ, អធិវាសយេ ភិក្ខុ អទុដ្ឋចិត្តោតិ តំ បន តេហិ ពាលជនេហិ ឧទីរិតំ ភាសិតំ មម្មឃដ្ដនវសេន បវត្តិតំ ផរុសំ វាក្យំ វចនំ អភូតំ ភូតតោ និព្ពេឋេន្តោ មម កកចូបមឱវាទំ (ម. និ. ១.២២២ អាទយោ) អនុស្សរន្តោ ឦសកម្បិ អទុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា ‘‘សំសារសភាវោ ឯសោ’’តិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខណសីលោ ភិក្ខុ អធិវាសយេ, អធិវាសនខន្តិយំ ឋត្វា ខមេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថាហ – កិំ បន តំ កម្មំ, យំ អបរិមាណកាលំ សក្កច្ចំ ឧបចិតវិបុលបុញ្ញសម្ភារោ សត្ថា ឯវំ ទារុណំ អភូតព្ភក្ខានំ បាបុណីតិ? វុច្ចតេ – អយំ សោ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ អតីតជាតិយំ មុនាឡិ នាម ធុត្តោ ហុត្វា បាបជនសេវី អយោនិសោមនសិការពហុលោ វិចរតិ. សោ ឯកទិវសំ សុរភិំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ នគរំ បិណ្ឌាយ បវិសិតុំ ចីវរំ បារុបន្តំ បស្សិ. តស្មិញ្ច សមយេ អញ្ញតរា ឥត្ថី តស្ស អវិទូរេន គច្ឆតិ. ធុត្តោ ‘‘អព្រហ្មចារី អយំ សមណោ’’តិ អព្ភាចិក្ខិ. សោ តេន កម្មេន ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ឥទានិ ពុទ្ធោ ហុត្វាបិ សុន្ទរិយា ការណា អភូតព្ភក្ខានំ បាបុណិ. យថា ចេតំ, ឯវំ ចិញ្ចមាណវិកាទីនំ វិការកិត្ថីនំ ភគវតោ អព្ភក្ខានាទីនិ ទុក្ខានិ បត្តានិ, សព្ពានិ បុព្ពេ កតស្ស កម្មស្ស វិបាកាវសេសានិ, យានិ ‘‘កម្មបិលោតិកានី’’តិ វុច្ចន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៤-៩៦) –

‘‘អនោតត្តសរាសន្នេ, រមណីយេ សិលាតលេ;

នានារតនបជ្ជោតេ, នានាគន្ធវនន្តរេ.

‘‘មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន, បរេតោ លោកនាយកោ;

អាសីនោ ព្យាករី តត្ថ, បុព្ពកម្មានិ អត្តនោ.

‘‘សុណាថ ភិក្ខវោ មយ្ហំ, យំ កម្មំ បកតំ មយា;

បិលោតិកស្ស កម្មស្ស, ពុទ្ធត្តេបិ វិបច្ចតិ.

១. ‘‘មុនាឡិ នាមហំ ធុត្តោ, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតិសុ;

បច្ចេកពុទ្ធំ សុរភិំ, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

ពហូ វស្សសហស្សានិ, ទុក្ខំ វេទេមិ វេទនំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;

អព្ភក្ខានំ មយា លទ្ធំ, សុន្ទរិកាយ ការណា.

២. ‘‘សព្ពាភិភុស្ស ពុទ្ធស្ស, នន្ទោ នាមាសិ សាវកោ;

តំ អព្ភក្ខាយ និរយេ, ចិរំ សំសរិតំ មយា.

‘‘ទស វស្សសហស្សានិ, និរយេ សំសរិំ ចិរំ;

មនុស្សភាវំ លទ្ធាហំ, អព្ភក្ខានំ ពហុំ លភិំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, ចិញ្ចមាណវិកា មមំ;

អព្ភាចិក្ខិ អភូតេន, ជនកាយស្ស អគ្គតោ.

៣. ‘‘ព្រាហ្មណោ សុតវា អាសិំ, អហំ សក្កតបូជិតោ;

មហាវនេ បញ្ចសតេ, មន្តេ វាចេមិ មាណវេ.

‘‘តត្ថាគតោ ឥសី ភីមោ, បញ្ចាភិញ្ញោ មហិទ្ធិកោ;

តញ្ចាហំ អាគតំ ទិស្វា, អព្ភាចិក្ខិំ អទូសកំ.

‘‘តតោហំ អវចំ សិស្សេ, កាមភោគី អយំ ឥសិ;

មយ្ហម្បិ ភាសមានស្ស, អនុមោទិំសុ មាណវា.

‘‘តតោ មាណវកា សព្ពេ, ភិក្ខមានំ កុលេ កុលេ;

មហាជនស្ស អាហំសុ, កាមភោគី អយំ ឥសិ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, បញ្ច ភិក្ខុសតា ឥមេ;

អព្ភក្ខានំ លភុំ សព្ពេ, សុន្ទរិកាយ ការណា.

៤. ‘‘វេមាតុភាតិកំ បុព្ពេ, ធនហេតុ ហនិំ អហំ;

បក្ខិបិំគិរិទុគ្គស្មិំ, សិលាយ ច អបិំសយិំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ទេវទត្តោ សិលំ ខិបិ;

អង្គុដ្ឋំ បិំសយី បាទេ, មម បាសាណសក្ខរា.

៥. ‘‘បុរេហំ ទារកោ ហុត្វា, កីឡមានោ មហាបថេ;

បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វាន, មគ្គេ សកលិកំ ខិបិំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ឥធ បច្ឆិមកេ ភវេ;

វធត្ថំ មំ ទេវទត្តោ, អភិមារេ បយោជយិ.

៦. ‘‘ហត្ថារោហោ បុរេ អាសិំ, បច្ចេកមុនិមុត្តមំ;

បិណ្ឌាយ វិចរន្តំ តំ, អាសាទេសិំ គជេនហំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ភន្តោ នាឡាគិរី គជោ;

គិរិព្ពជេ បុរវរេ, ទារុណោ សមុបាគមិ.

៧. ‘‘រាជាហំ បត្ថិវោ អាសិំ, សត្តិយា បុរិសេ ហនិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, និរយេ បច្ចិសំ ភុសំ.

‘‘កម្មុនោ តស្ស សេសេន, សោទានិ សកលំ មម;

បាទេ ឆវិំ បកប្បេសិ, ន ហិ កម្មំ វិនស្សតិ.

៨. ‘‘អហំ កេវដ្ដគាមស្មិំ, អហុំ កេវដ្ដទារកោ;

មច្ឆកេ ឃាតិតេ ទិស្វា, ជនយិំ សោមនស្សកំ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, សីសទុក្ខំ អហូ មម;

សក្កា ច សព្ពេ ហញ្ញិំសុ, យទា ហនិ វិដដូភោ.

៩. ‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;

យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, តេមាសំ ខាទិតំ យវំ;

និមន្តិតោ ព្រាហ្មណេន, វេរញ្ជាយំ វសិំ តទា.

១០. ‘‘និព្ពុទ្ធេ វត្តមានម្ហិ, មល្លបុត្តំ និហេឋយិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, បិដ្ឋិទុក្ខំ អហូ មម.

១១. ‘‘តិកិច្ឆកោ អហំ អាសិំ, សេដ្ឋិបុត្តំ វិរេចយិំ;

តេន កម្មវិបាកេន, ហោតិ បក្ខន្ទិកា មម.

១២. ‘‘អវចាហំ ជោតិបាលោ, កស្សបំ សុគតំ តទា;

កុតោ នុ ពោធិ មុណ្ឌស្ស, ពោធិ បរមទុល្លភា.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, អចរិំ ទុក្ករំ ពហុំ;

ឆព្ពស្សានុរុវេលាយំ, តតោ ពោធិំ អបាបុណិំ.

‘‘នាហំ ឯតេន មគ្គេន, បាបុណិំ ពោធិមុត្តមំ;

កុម្មគ្គេន គវេសិស្សំ, បុព្ពកម្មេន វារិតោ.

‘‘បុញ្ញបាបបរិក្ខីណោ, សព្ពសន្តាបវជ្ជិតោ;

អសោកោ អនុបាយាសោ, និព្ពាយិស្សមនាសវោ.

‘‘ឯវំ ជិនោ វិយាកាសិ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អគ្គតោ;

សព្ពាភិញ្ញាពលប្បត្តោ, អនោតត្តមហាសរេ’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៦៤-៩៦);

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.