៥. នាគសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ កោសម្ពិយន្តិ កុសុម្ពេន នាម ឥសិនា វសិតដ្ឋានេ មាបិតត្តា ‘‘កោសម្ពី’’តិ ឯវំលទ្ធនាមកេ នគរេ. ឃោសិតារាមេតិ ឃោសិតសេដ្ឋិនា ការិតេ អារាមេ. ភគវា អាកិណ្ណោ វិហរតីតិ ភគវា សម្ពាធប្បត្តោ វិហរតិ. កិំ បន ភគវតោ សម្ពាធោ អត្ថិ, សំសគ្គោ វាតិ? នត្ថិ. ន ហិ កោចិ ភគវន្តំ អនិច្ឆាយ ឧបសង្កមិតុំ សក្កោតិ. ទុរាសទា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សព្ពត្ថ ច អនុបលិត្តត្តា. ហិតេសិតាយ បន សត្តេសុ អនុកម្បំ ឧបាទាយ ‘‘មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ បដិញ្ញានុរូបំ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថំ អដ្ឋន្នំ បរិសានំ អត្តនោ សន្តិកំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនំ អធិវាសេតិ, សយញ្ច មហាករុណាសមុស្សាហិតោ កាលញ្ញូ ហុត្វា តត្ថ ឧបសង្កមតិ, ឥទំ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណំ, អយមិធ អាកិណ្ណវិហារោតិ អធិប្បេតោ.

ឥធ បន កោសម្ពិកានំ ភិក្ខូនំ កលហជាតានំ សត្ថា ទីឃីតិស្ស កោសលរញ្ញោ វត្ថុំ អាហរិត្វា, ‘‘ន ហិ វេរេន វេរានិ, សម្មន្តីធ កុទាចន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៥; ម. និ. ៣.២៣៧; មហាវ. ៤៦៤) ឱវាទំ អទាសិ, តំ ទិវសំ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. ទុតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ, តំ ទិវសម្បិ តេសំ កលហំ ករោន្តានំយេវ រត្តិ វិភាតា. តតិយទិវសេបិ ភគវា តមេវ វត្ថុំ កថេសិ, អថញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯវមាហ – ‘‘អប្បោស្សុក្កោ, ភន្តេ ភគវា, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារមនុយុត្តោ វិហរតុ, មយមេតេន ភណ្ឌនេន កលហេន វិគ្គហេន វិវាទេន បញ្ញាយិស្សាមា’’តិ. សត្ថា ‘‘បរិយាទិន្នចិត្តា ខោ ឥមេ មោឃបុរិសា ន ទានិមេ សក្កា សញ្ញាបេតុំ, នត្ថិ ចេត្ថ សញ្ញាបេតព្ពា, យំនូនាហំ ឯកចារិកវាសំ វសេយ្យំ, ឯវំ ឥមេ ភិក្ខូ កលហតោ ឱរមិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេសិ. ឯវំ តេហិ កលហការកេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វាសំ វិនេតព្ពាភាវតោ ឧបាសកាទីហិ ឧបសង្កមនញ្ច អាកិណ្ណវិហារំ កត្វា វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អាកិណ្ណោ វិហរតី’’តិអាទិ.

តត្ថ ទុក្ខន្តិ ន សុខំ, អនារាធិតចិត្តតាយ ន ឥដ្ឋន្តិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘ន ផាសុ វិហរាមី’’តិ. វូបកដ្ឋោតិ បវិវេកដ្ឋោ ទូរីភូតោ. តថា ចិន្តេត្វាវ ភគវា បាតោវ សរីរប្បដិជគ្គនំ កត្វា កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា ឯកោ អទុតិយោ គន្ត្វា កោសលរដ្ឋេ បាលិលេយ្យកេ វនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ…បេ… ភទ្ទសាលមូលេ’’តិ. តត្ថ សាមន្តិ សយំ. សំសាមេត្វាតិ បដិសាមេត្វា. បត្តចីវរមាទាយាតិ ឯត្ថាបិ សាមន្តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ឧបដ្ឋាកេតិ កោសម្ពិនគរវាសិនោ ឃោសិតសេដ្ឋិអាទិកេ ឧបដ្ឋាកេ, វិហារេ ច អគ្គុបដ្ឋាកំ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អនាមន្តេត្វា.

ឯវំ គតេ សត្ថរិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ អានន្ទ, សត្ថា ឯកកោវ គតោ, មយំ អនុពន្ធិស្សាមា’’តិ. ‘‘អាវុសោ, យទា ភគវា សាមំ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនាមន្តេត្វា ឧបដ្ឋាកេ ច អនបលោកេត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ អទុតិយោ គច្ឆតិ, តទា ឯកចារំ ចរិតុំ ភគវតោ អជ្ឈាសយោ, សាវកេន នាម សត្ថុ អជ្ឈាសយានុរូបំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តស្មា ន ឥមេសុ ទិវសេសុ ភគវា អនុគន្តព្ពោ’’តិ និវារេសិ, សយម្បិ នានុគច្ឆិ.

អនុបុព្ពេនាតិ អនុក្កមេន, គាមនិគមបដិបាដិយា ចារិកំ ចរមានោ ‘‘ឯកចារវាសំ តាវ វសមានំ ភិក្ខុំ បស្សិស្សាមី’’តិ ពាលកលោណការគាមំ គន្ត្វា តត្ថ ភគុត្ថេរស្ស សកលំ បច្ឆាភត្តញ្ចេវ តិយាមញ្ច រត្តិំ ឯកចារវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា បុនទិវសេ តេន បច្ឆាសមណេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា តំ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ‘‘សមគ្គវាសំ វសមានេ តយោ កុលបុត្តេ បស្សិស្សាមី’’តិ បាចីនវំសមិគទាយំ គន្ត្វា តេសម្បិ សកលរត្តិំ សមគ្គវាសេ អានិសំសំ កថេត្វា តេបិ តត្ថេវ និវត្តេត្វា ឯកកោវ បាលិលេយ្យគាមំ សម្បត្តោ. បាលិលេយ្យគាមវាសិនោ បច្ចុគ្គន្ត្វា ភគវតោ ទានំ ទត្វា បាលិលេយ្យគាមស្ស អវិទូរេ រក្ខិតវនសណ្ឌោ នាម អត្ថិ, តត្ថ ភគវតោ បណ្ណសាលំ កត្វា ‘‘ឯត្ថ ភគវា វសតូ’’តិ យាចិត្វា វាសយិំសុ. ភទ្ទសាលោតិ បន តត្ថេកោ មនាបោ ភទ្ទកោ សាលរុក្ខោ, ភគវា តំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វនសណ្ឌេ បណ្ណសាលសមីបេ តស្មិំ រុក្ខមូលេ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បាលិលេយ្យកេ វិហរតិ រក្ខិតវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ’’តិ.

ហត្ថិនាគោតិ មហាហត្ថី យូថបតិ. ហត្ថិកលភេហីតិ ហត្ថិបោតកេហិ. ហត្ថិច្ឆាបេហីតិ ខីរូបគេហិ ទហរហត្ថិបោតកេហិ, យេ ‘‘ភិង្កា’’តិបិ វុច្ចន្តិ. ឆិន្នគ្គានីតិ បុរតោ បុរតោ គច្ឆន្តេហិ តេហិ ហត្ថិអាទីហិ ឆិន្នគ្គានិ ខាទិតាវសេសានិ ខាណុសទិសានិ ខាទតិ. ឱភគ្គោភគ្គន្តិ តេន ហត្ថិនាគេន ឧច្ចដ្ឋានតោ ភញ្ជិត្វា ភញ្ជិត្វា បាតិតំ. អស្ស សាខាភង្គន្តិ ឯតស្ស សន្តកំ សាខាភង្គំ តេ ខាទន្តិ. អាវិលានីតិ តេហិ បឋមតរំ ឱតរិត្វា បិវន្តេហិ អាលុឡិតត្តា អាវិលានិ កទ្ទមមិស្សានិ បានីយានិ បិវតិ. ឱគាហាតិ តិត្ថតោ. ‘‘ឱគាហ’’ន្តិបិ បាឡិ. អស្សាតិ ហត្ថិនាគស្ស. ឧបនិឃំសន្តិយោតិ ឃដ្ដេន្តិយោ, ឧបនិឃំសិយមានោបិ អត្តនោ ឧឡារភាវេន ន កុជ្ឈតិ, តេន តា តំ ឃំសន្តិយេវ. យូថាតិ ហត្ថិឃដា.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរ ហត្ថិនាគោ យូថវាសេ ឧក្កណ្ឋិតោ តំ វនសណ្ឌំ បវិដ្ឋោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា ឃដសហស្សេន និព្ពាបិតសន្តាបោ វិយ និព្ពុតោ ហុត្វា បសន្នចិត្តោ ភគវតោ សន្តិកេ អដ្ឋាសិ, តតោ បដ្ឋាយ វត្តសីសេ ឋត្វា ភទ្ទសាលស្ស បណ្ណសាលាយ ច សមន្តតោ អប្បហរិតកំ កត្វា សាខាភង្គេហិ សម្មជ្ជតិ, ភគវតោ មុខធោវនំ ទេតិ, ន្ហានោទកំ អាហរតិ, ទន្តកដ្ឋំ ទេតិ, អរញ្ញតោ មធុរានិ ផលានិ អាហរិត្វា សត្ថុ ឧបនេតិ, សត្ថា តានិ បរិភុញ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តត្រ សុទំ សោ ហត្ថិនាគោ យស្មិំ បទេសេ ភគវា វិហរតិ, តំ បទេសំ អប្បហរិតញ្ច ករោតិ, សោណ្ឌាយ ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ. សោណ្ឌាយ ទារូនិ អាហរិត្វា អញ្ញមញ្ញំ ឃំសិត្វា អគ្គិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ទារូនិ ជាលាបេត្វា តត្ថ បាសាណខណ្ឌានិ តាបេត្វា តានិ ទណ្ឌកេហិ បវដ្ដេត្វា សោណ្ឌិយំ ខិបិត្វា ឧទកស្ស តត្តភាវំ ញត្វា ភគវតោ សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ, ភគវា ‘‘ហត្ថិនាគោ មម ន្ហានំ ឥច្ឆតី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា ន្ហានកិច្ចំ ករោតិ, បានីយេបិ ឯសេវ នយោ. តស្មិំ បន សីតលេ សញ្ជាតេ ឧបសង្កមតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សោណ្ឌាយ ភគវតោ បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវតោ រហោគតស្សាតិអាទិ ឧភិន្នំ មហានាគានំ វិវេកសុខបច្ចវេក្ខណទស្សនំ, តំ វុត្តត្ថមេវ. អត្តនោ ច បវិវេកំ វិទិត្វាតិ កេហិចិ អនាកិណ្ណភាវលទ្ធំ កាយវិវេកំ ជានិត្វា, ឥតរេ បន វិវេកា ភគវតោ សព្ពកាលំ វិជ្ជន្តិយេវ.

ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អត្តនោ ហត្ថិនាគស្ស ច បវិវេកាភិរតិយា សមានជ្ឈាសយភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – ឯតំ ឦសាទន្តស្ស រថឦសាសទិសទន្តស្ស ហត្ថិនាគស្ស ចិត្តំ នាគេន ពុទ្ធនាគស្ស ចិត្តេន សមេតិ សំសន្ទតិ. កថំ សមេតិ ចេ? យទេកោ រមតី វនេ យស្មា ពុទ្ធនាគោ ‘‘អហំ ខោ បុព្ពេ អាកិណ្ណោ វិហាសិ’’ន្តិ បុរិមំ អាកិណ្ណវិហារំ ជិគុច្ឆិត្វា វិវេកំ ឧបព្រូហយមានោ ឥទានិ យថា ឯកោ អទុតិយោ វនេ អរញ្ញេ រមតិ អភិរមតិ, ឯវំ អយម្បិ ហត្ថិនាគោ បុព្ពេ អត្តនោ ហត្ថិអាទីហិ អាកិណ្ណវិហារំ ជិគុច្ឆិត្វា វិវេកំ ឧបព្រូហយមានោ ឥទានិ ឯកោ អសហាយោ វនេ អរញ្ញេ រមតិ អភិរមតិ. តស្មាស្ស ចិត្តំ នាគេន សមេតិ តស្ស ចិត្តេន សមេតីតិ កត្វា ឯកីភាវរតិយា ឯកសទិសំ ហោតីតិ អត្ថោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.