៤. យក្ខបហារសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ កបោតកន្ទរាយន្តិ ឯវំនាមកេ វិហារេ. តស្មិំ កិរ បព្ពតកន្ទរេ បុព្ពេ ពហូ កបោតា វសិំសុ, តេន សា បព្ពតកន្ទរា ‘‘កបោតកន្ទរា’’តិ វុច្ចតិ. អបរភាគេ តត្ថ កតវិហារោបិ ‘‘កបោតកន្ទរា’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តេន វុត្តំ – ‘‘កបោតកន្ទរាយន្តិ ឯវំនាមកេ វិហារេ’’តិ. ជុណ្ហាយ រត្តិយាតិ សុក្កបក្ខរត្តិយំ. នវោរោបិតេហិ កេសេហីតិ អចិរឱហារិតេហិ កេសេហិ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចេតំ ករណវចនំ. អព្ភោកាសេតិ យត្ថ ឧបរិច្ឆទនំ បរិក្ខេបោ វា នត្ថិ, តាទិសេ អាកាសង្គណេ.

តត្ថ អាយស្មា សារិបុត្តោ សុវណ្ណវណ្ណោ, អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ នីលុប្បលវណ្ណោ. ឧភោបិ បន តេ មហាថេរា ឧទិច្ចព្រាហ្មណជច្ចា កប្បានំ សតសហស្សាធិកំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អភិនីហារសម្បន្នា ឆឡភិញ្ញាបដិសម្ភិទាប្បត្តា មហាខីណាសវា សមាបត្តិលាភិនោ សត្តសដ្ឋិយា សាវកបារមិញាណានំ មត្ថកប្បត្តា ឯតំ កបោតកន្ទរវិហារំ ឧបសោភយន្តា ឯកំ កនកគុហំ បវិដ្ឋា ទ្វេ សីហា វិយ, ឯកំ វិជម្ភនភូមិំ ឱតិណ្ណា ទ្វេ ព្យគ្ឃា វិយ, ឯកំ សុបុប្ផិតសាលវនំ បវិដ្ឋា ទ្វេ ឆទ្ទន្តនាគរាជានោ វិយ, ឯកំ សិម្ពលិវនំ បវិដ្ឋា ទ្វេ សុបណ្ណរាជានោ វិយ, ឯកំ នរវាហនយានំ អភិរុឡ្ហា ទ្វេ វេស្សវណា វិយ, ឯកំ បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ អភិនិសិន្នា ទ្វេ សក្កា វិយ, ឯកវិមានព្ភន្តរគតា ទ្វេ មហាព្រហ្មានោ វិយ, ឯកស្មិំ គគនដ្ឋានេ ឋិតានិ ទ្វេ ចន្ទមណ្ឌលានិ វិយ, ទ្វេ សូរិយមណ្ឌលានិ វិយ ច វិរោចិំសុ. តេសុ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តុណ្ហី និសីទិ, អាយស្មា បន សារិបុត្តោ សមាបជ្ជិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា’’តិ.

តត្ថ អញ្ញតរំ សមាធិន្តិ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារសមាបត្តិំ. កេចិ ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ’’ន្តិ វទន្តិ, អបរេ បនាហុ ‘‘អារុប្បបាទកំ ផលសមាបត្តិ’’ន្តិ. ឥមា ឯវ ហិ តិស្សោ កាយរក្ខណសមត្ថា សមាបត្តិយោ. តត្ថ និរោធសមាបត្តិយា សមាធិបរិយាយសម្ភវោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ, បច្ឆិមំយេវ បន អាចរិយា វណ្ណេន្តិ. ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆន្តីតិ ឧត្តរាយ ទិសាយ យក្ខសមាគមំ គន្ត្វា អត្តនោ ភវនំ គន្តុំ ទក្ខិណំ ទិសំ គច្ឆន្តិ. បដិភាតិ មន្តិ ឧបដ្ឋាតិ មម. មន្តិ ហិ បដិសទ្ទយោគេន សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ, ឥមស្ស សីសេ បហារំ ទាតុំ ចិត្តំ មេ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. សោ កិរ បុរិមជាតិយំ ថេរេ ពទ្ធាឃាតោ, តេនស្ស ថេរំ ទិស្វា បទុដ្ឋចិត្តស្ស ឯវំ អហោសិ. ឥតរោ បន សប្បញ្ញជាតិកោ, តស្មា តំ បដិសេធេន្តោ ‘‘អលំ សម្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មា អាសាទេសីតិ មា ឃដ្ដេសិ, មា បហារំ ទេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧឡារោតិ ឧឡារេហិ ឧត្តមេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតោ.

អនាទិយិត្វាតិ អាទរំ អកត្វា, តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា. យស្មា បន តស្ស វចនំ អគ្គណ្ហន្តោ តំ អនាទិយន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘តំ យក្ខំ អនាទិយិត្វា’’តិ. សីសេ បហារំ អទាសីតិ សព្ពថាមេន ឧស្សាហំ ជនេត្វា អាកាសេ ឋិតោវ សីសេ ខដកំ អទាសិ, មុទ្ធនិ មុដ្ឋិឃាតំ អកាសីតិ អត្ថោ. តាវ មហាតិ ថាមមហត្តេន តត្តកំ មហន្តោ បហារោ អហោសិ. តេន បហារេនាតិ តេន បហារេន ករណភូតេន. សត្តរតនន្តិ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស រតនេន សត្តរតនំ. នាគន្តិ ហត្ថិនាគំ. ឱសាទេយ្យាតិ បថវិយំ ឱសីទាបេយ្យ និមុជ្ជាបេយ្យ. ‘‘ឱសារេយ្យា’’តិបិ បាឋោ, ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករេយ្យាតិ អត្ថោ. អឌ្ឍដ្ឋមរតនន្តិ អឌ្ឍេន អដ្ឋន្នំ បូរណានិ អឌ្ឍដ្ឋមានិ, អឌ្ឍដ្ឋមានិ រតនានិ បមាណំ ឯតស្សាតិ អឌ្ឍដ្ឋមរតនោ, តំ អឌ្ឍដ្ឋមរតនំ. មហន្តំ បព្ពតកូដន្តិ កេលាសកូដប្បមាណំ វិបុលំ គិរិកូដំ. បទាលេយ្យាតិ សកលិកាការេន ភិន្ទេយ្យ. អបិ ឱសាទេយ្យ, អបិ បទាលេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ.

តាវទេវ ចស្ស សរីរេ មហាបរិឡាហោ ឧប្បជ្ជិ, សោ វេទនាតុរោ អាកាសេ ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ភូមិយំ បតិ, តង្ខណញ្ញេវ អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សាធិកយោជនសតសហស្សុព្ពេធំ សិនេរុម្បិ បព្ពតរាជានំ សន្ធារេន្តី ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា មហាបថវី តំ បាបសត្តំ ធារេតុំ អសក្កោន្តី វិយ វិវរមទាសិ. អវីចិតោ ជាលា ឧដ្ឋហិត្វា កន្ទន្តំយេវ តំ គណ្ហិំសុ, សោ កន្ទន្តោ វិប្បលបន្តោ បតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ច បន សោ យក្ខោ ‘ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមី’តិ វត្វា តត្ថេវ មហានិរយំ អបតាសីតិ. តត្ថ អបតាសីតិ អបតិ.

កិំ បន សោ យក្ខត្តភាវេនេវ និរយំ ឧបគច្ឆីតិ? ន ឧបគច្ឆិ, យញ្ហេត្ថ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ បាបកម្មំ អហោសិ, តស្ស ពលេន យក្ខត្តភាវេ មហន្តំ ទុក្ខំ អនុភវិ. យំ បន ឧបបជ្ជវេទនីយំ អានន្តរិយកម្មំ, តេន ចុតិអនន្តរំ និរយេ ឧប្បជ្ជីតិ. ថេរស្ស បន សមាបត្តិពលេន ឧបត្ថម្ភិតសរីរស្ស ន កោចិ វិការោ អហោសិ. សមាបត្តិតោ អវុដ្ឋិតកាលេ ហិ តំ យក្ខោ បហរិ, តថា បហរន្តំ ទិព្ពចក្ខុនា ទិស្វា អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ធម្មសេនាបតិំ ឧបសង្កមិ, ឧបសង្កមនសមកាលមេវ ច ធម្មសេនាបតិ សមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាសិ. អថ នំ មហាមោគ្គល្លានោ សរីរវុត្តិំ បុច្ឆិ, សោបិស្ស ព្យាកាសិ, តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ…បេ… អបិ ច មេ សីសំ ថោកំ ទុក្ខ’’ន្តិ.

តត្ថ ថោកំ ទុក្ខន្តិ ថោកំ អប្បមត្តកំ មធុរកជាតំ វិយ មេ សីសំ ទុក្ខិតំ, ទុក្ខប្បត្តន្តិ អត្ថោ. ទុក្ខាធិដ្ឋានញ្ហិ សីសំ ទុក្ខន្តិ វុត្តំ. ‘‘សីសេ ថោកំ ទុក្ខ’’ន្តិបិ បាឋោ. កថំ បន សមាបត្តិពលេន សរីរេ ឧបត្ថម្ភិតេ ថេរស្ស សីសេ ថោកម្បិ ទុក្ខំ អហោសីតិ? អចិរេនេវ វុដ្ឋិតត្តា. អន្តោសមាបត្តិយំ អបញ្ញាយមានទុក្ខញ្ហិ កាយនិស្សិតត្តា និទ្ទំ ឧបគតស្ស មកសាទិជនិតំ វិយ បដិពុទ្ធស្ស ថោកំ បញ្ញាយិត្ថ.

‘‘មហាពលេន យក្ខេន តថា សព្ពុស្សាហេន បហដេ សរីរេបិ វិការោ នាម នត្ថី’’តិ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតេន អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន ‘‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ សារិបុត្តា’’តិអាទិនា ធម្មសេនាបតិនោ មហានុភាវតាយ វិភាវិតាយ សោបិស្ស ‘អច្ឆរិយំ, អាវុសោ មោគ្គល្លានា’’តិអាទិនា ឥទ្ធានុភាវមហន្តតាបកាសនាបទេសេន អត្តនោ ឥស្សាមច្ឆរិយាហង្ការាទិមលានំ សុប្បហីនតំ ទីបេតិ. បំសុបិសាចកម្បិ ន បស្សាមាតិ សង្ការកូដាទីសុ វិចរណកខុទ្ទកបេតម្បិ ន បស្សាម. ឥតិ អធិគមប្បិច្ឆានំ អគ្គភូតោ មហាថេរោ តស្មិំ កាលេ អនាវជ្ជនេន តេសំ អទស្សនំ សន្ធាយ វទតិ. តេនេវាហ ‘‘ឯតរហី’’តិ.

ភគវា បន វេឡុវនេ ឋិតោ ឧភិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឥមំ កថាសល្លាបំ ទិព្ពសោតេន អស្សោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា’’តិអាទិ, តំ វុត្តត្ថមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សមាបត្តិពលូបគតំ ឥទ្ធានុភាវមហន្តតំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តស្សេវ តាទិភាវប្បត្តិទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស សេលូបមំ ចិត្តំ, ឋិតំ នានុបកម្បតីតិ យស្ស ខីណាសវស្ស ចិត្តំ ឯកគ្ឃនសិលាមយបព្ពតូបមំ សព្ពេសំ ឥញ្ជនានំ អភាវតោ វសីភាវប្បត្តិយាវ ឋិតំ សព្ពេហិបិ លោកធម្មេហិ នានុបកម្បតិ ន បវេធតិ. ឥទានិស្ស អកម្បនាការំ សទ្ធិំ ការណេន ទស្សេតុំ ‘‘វិរត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិរត្តំ រជនីយេសូតិ វិរាគសង្ខាតេន អរិយមគ្គេន រជនីយេសុ រាគុប្បត្តិហេតុភូតេសុ សព្ពេសុ តេភូមកធម្មេសុ វិរត្តំ, តត្ថ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នរាគន្តិ អត្ថោ. កោបនេយ្យេតិ បដិឃដ្ឋានីយេ សព្ពស្មិម្បិ អាឃាតវត្ថុស្មិំ ន កុប្បតិ ន ទុស្សតិ ន វិការំ អាបជ្ជតិ. យស្សេវំ ភាវិតំ ចិត្តន្តិ យស្ស យថាវុត្តស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ចិត្តំ ឯវំ វុត្តនយេន តាទិភាវាវហនភាវេន ភាវិតំ. កុតោ តំ ទុក្ខមេស្សតីតិ តំ ឧត្តមបុគ្គលំ កុតោ សត្តតោ សង្ខារតោ វា ទុក្ខំ ឧបគមិស្សតិ, ន តាទិសស្ស ទុក្ខំ អត្ថីតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.