៣. គោបាលកសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ កោសលេសូតិ កោសលា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ ‘‘កោសលា’’ត្វេវ វុច្ចតិ, តេសុ កោសលេសុ ជនបទេ. ចារិកំ ចរតីតិ អតុរិតចារិកាវសេន ជនបទចារិកំ ចរតិ. មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ មហតា, អបរិច្ឆិន្នសង្ខ្យត្តា សង្ខ្យាមហត្តេនបិ មហតា. ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសំហតេន សមណគណេន. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ. មគ្គា ឱក្កម្មាតិ មគ្គតោ អបក្កមិត្វា. អញ្ញតរំ រុក្ខមូលន្តិ ឃនបត្តសាខាវិដបសម្បន្នស្ស សន្ទច្ឆាយស្ស មហតោ រុក្ខស្ស សមីបសង្ខាតំ មូលំ.

អញ្ញតរោ គោបាលកោតិ ឯកោ គោគណរក្ខកោ, នាមេន បន នន្ទោ នាម. សោ កិរ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ, យថា កេណិយោ ជដិលោ បព្ពជ្ជាវសេន, ឯវំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គោយូថំ រក្ខន្តោ គោបាលកត្តេន រាជបីឡំ អបហរន្តោ អត្តនោ កុដុម្ពំ រក្ខតិ. សោ កាលេន កាលំ បញ្ច គោរសេ គហេត្វា, មហាសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ អាគន្ត្វា និយ្យាតេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, សត្ថារំ បស្សតិ, ធម្មំ សុណាតិ, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគមនត្ថាយ សត្ថារំ យាចតិ. សត្ថា តស្សេវ ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ អគន្ត្វា, អបរភាគេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន បរិវុតោ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ, ‘‘ឥទានិស្ស ញាណំ បរិបក្ក’’ន្តិ ញត្វា តស្ស វសនដ្ឋានស្ស អវិទូរេ មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ តស្ស អាគមនំ អាគមយមានោ. នន្ទោបិ ខោ ‘‘សត្ថា កិរ ជនបទចារិកំ ចរន្តោ ឥតោ អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា, ហដ្ឋតុដ្ឋោ វេគេន គន្ត្វា, សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា កតបដិសន្ថារោ ឯកមន្តំ និសីទិ, អថស្ស ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ. សោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិត្វា ភគវន្តំ និមន្តេត្វា សត្តាហំ បាយាសទានមទាសិ, សត្តមេ ទិវសេ ភគវា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ តំ គោបាលកំ ភគវា ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ…បេ… ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមី’’តិ.

តត្ថ សន្ទស្សេសីតិ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អកុសលា’’តិអាទិនា កុសលាទិធម្មេ កម្មវិបាកេ ឥធលោកបរលោកេ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ អនុបុព្ពិកថាវសានេ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ សម្មា ទស្សេសិ. សមាទបេសីតិ ‘‘សច្ចាធិគមាយ ឥមេ នាម ធម្មា អត្តនិ ឧប្បាទេតព្ពា’’តិ សីលាទិធម្មេ សម្មា គណ្ហាបេត្វា តេសុ តំ បតិដ្ឋបេសិ. សមុត្តេជេសីតិ តេ ធម្មា សមាទិន្នា អនុក្កមេន ភាវិយមានា និព្ពេធភាគិយា ហុត្វា តិក្ខវិសទា យថា ខិប្បំ អរិយមគ្គំ អាវហន្តិ, តថា សម្មា ឧត្តេជេសិ សម្មទេវ តេជេសិ. សម្បហំសេសីតិ ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសភាវទស្សនេន ចិត្តស្ស បមោទាបនវសេន សុដ្ឋុ បហំសេសិ. អបិចេត្ថ សាវជ្ជានវជ្ជធម្មេសុ ទុក្ខាទីសុ ច សម្មោហវិនោទនេន សន្ទស្សនំ, សម្មាបដិបត្តិយំ បមាទាបនោទនេន សមាទបនំ, ចិត្តស្សាលសិយាបត្តិវិនោទនេន សមុត្តេជនំ, សម្មាបដិបត្តិសិទ្ធិយា សម្បហំសនំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សោ ភគវតោ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. អធិវាសេសីតិ តេន ទិដ្ឋសច្ចេន ‘‘អធិវាសេតុ មេ, ភន្តេ ភគវា’’តិអាទិនា និមន្តិតោ កាយង្គវាចង្គំ អចោបេន្តោ ចិត្តេនេវ អធិវាសេសិ សាទិយិ. តេនេវាហ ‘‘តុណ្ហីភាវេនា’’តិ.

អប្បោទកបាយាសន្តិ និរុទកបាយាសំ. បដិយាទាបេត្វាតិ សម្បាទេត្វា សជ្ជេត្វា. នវញ្ច សប្បិន្តិ នវនីតំ គហេត្វា តាវទេវ វិលីនំ មណ្ឌសប្បិញ្ច បដិយាទាបេត្វា. សហត្ថាតិ អាទរជាតោ សហត្ថេនេវ បរិវិសន្តោ. សន្តប្បេសីតិ បដិយត្តំ ភោជនំ ភោជេសិ. សម្បវារេសីតិ ‘‘អលំ អល’’ន្តិ វាចាយ បដិក្ខិបាបេសិ. ភុត្តាវិន្តិ កតភត្តកិច្ចំ. ឱនីតបត្តបាណិន្តិ បត្តតោ អបនីតបាណិំ, ‘‘ធោតបត្តបាណិ’’ន្តិបិ បាឋោ, ធោតបត្តហត្ថន្តិ អត្ថោ. នីចន្តិ អនុច្ចំ អាសនំ គហេត្វា អាសនេយេវ និសីទនំ អរិយទេសវាសីនំ ចារិត្តំ, សោ បន សត្ថុ សន្តិកេ ឧបចារវសេន បញ្ញត្តស្ស ទារុផលកាសនស្ស សមីបេ និសីទិ. ធម្មិយា កថាយាតិអាទិ សត្តមេ ទិវសេ កតំ អនុមោទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ កិរ សត្តាហំ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច តត្ថ វសាបេត្វា មហាទានំ បវត្តេសិ. សត្តមេ បន ទិវសេ អប្បោទកបាយាសទានំ អទាសិ. សត្ថា តស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ ឧបរិមគ្គត្ថាយ ញាណបរិបាកាភាវតោ អនុមោទនមេវ កត្វា បក្កាមិ.

សីមន្តរិកាយាតិ សីមន្តរេ, តស្ស គាមស្ស អន្តរំ. គាមវាសិនោ កិរ ឯកំ តឡាកំ និស្សាយ តេន សទ្ធិំ កលហំ អកំសុ. សោ តេ អភិភវិត្វា តំ តឡាកំ គណ្ហិ. តេន ពទ្ធាឃាតោ ឯកោ បុរិសោ តំ សត្ថុ បត្តំ គហេត្វា ទូរំ អនុគន្ត្វា ‘‘និវត្តាហិ ឧបាសកា’’តិ វុត្តេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អញ្ជលិំ កត្វា យាវ ទស្សនូបចារសមតិក្កមា ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរសិ បគ្គយ្ហ បដិនិវត្តិត្វា ទ្វិន្នំ គាមានំ អន្តរេ អរញ្ញប្បទេសេ ឯកកំ គច្ឆន្តំ សរេន វិជ្ឈិត្វា មារេសិ. តេន វុត្តំ អចិរបក្កន្តស្ស…បេ… វោរោបេសី’’តិ. កេនចិទេវ ករណីយេន ឱហីយិត្វា បច្ឆា គច្ឆន្តា ភិក្ខូ តំ តថា មតំ ទិស្វា ភគវតោ តមត្ថំ អារោចេសុំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យស្មា ទិដ្ឋិសម្បន្នំ អរិយសាវកំ នន្ទំ មារេន្តេន បុរិសេន អានន្តរិយកម្មំ ពហុលំ អបុញ្ញំ បសុតំ, តស្មា យំ ចោរេហិ ច វេរីហិ ច កត្តព្ពំ, តតោបិ ឃោរតរំ ឥមេសំ សត្តានំ មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ ករោតីតិ ឥមមត្ថំ ជានិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ទិសោ ទិសន្តិ ទូសកោ ទូសនីយំ ចោរោ ចោរំ, ទិស្វាតិ វចនសេសោ. យំ តំ កយិរាតិ យំ តស្ស អនយព្យសនំ ករេយ្យ, ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកោ ឯកស្ស មិត្តទុព្ភី ចោរោ បុត្តទារខេត្តវត្ថុគោមហិំសាទីសុ អបរជ្ឈន្តោ យស្ស អបរជ្ឈតិ, តម្បិ តថេវ អត្តនិ អបរជ្ឈន្តំ ចោរំ ទិស្វា, វេរី វា បន កេនចិទេវ ការណេន ពទ្ធវេរំ វេរិំ ទិស្វា អត្តនោ កក្ខឡតាយ ទារុណតាយ យំ តស្ស អនយព្យសនំ ករេយ្យ, បុត្តទារំ វា បីឡេយ្យ, ខេត្តាទីនិ វា នាសេយ្យ, ជីវិតា វា វោរោបេយ្យ, ទសសុ អកុសលកម្មបថេសុ មិច្ឆាឋបិតត្តា មិច្ឆាបណិហិតំ ចិត្តំ បាបិយោ នំ តតោ ករេ, នំ បុរិសំ បាបតរំ តតោ ករេយ្យ. វុត្តប្បការោ ហិ ទិសោ វា វេរី វា ទិសស្ស វា វេរិនោ វា ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ទុក្ខំ វា ឧប្បាទេយ្យ, ជីវិតក្ខយំ វា ករេយ្យ. ឥទំ បន អកុសលកម្មបថេសុ មិច្ឆាឋបិតំ ចិត្តំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អនយព្យសនំ បាបេតិ, អត្តភាវសតសហស្សេសុបិ ចតូសុ អបាយេសុ ខិបិត្វា សីសមស្ស ឧក្ខិបិតុំ ន ទេតីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.