១០. លោកសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឯត្ថ អាសយានុសយញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច ពុទ្ធចក្ខុ នាម. យថាហ –

‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩).

លោកន្តិ តយោ លោកា – ឱកាសលោកោ, សង្ខារលោកោ, សត្តលោកោតិ. តត្ថ –

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ,

ទិសា ភន្តិ វិរោចនា;

តាវ សហស្សធា លោកោ,

ឯត្ថ តេ វត្តតី វសោ’’តិ. –

អាទីសុ (ម. និ. ១.៥០៣) ឱកាសលោកោ. ‘‘ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា, ទ្វេ លោកា – នាមញ្ច រូបញ្ច, តយោ លោកា – តិស្សោ វេទនា, ចត្តារោ លោកា – ចត្តារោ អាហារា, បញ្ច លោកា – បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឆ លោកា – ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, សត្ត លោកា – សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, អដ្ឋ លោកា – អដ្ឋ លោកធម្មា, នវ លោកា – នវ សត្តាវាសា, ទស លោកា – ទសាយតនានិ, ទ្វាទស លោកា – ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១១២) សង្ខារលោកោ. ‘‘សស្សតោ លោកោ, អសស្សតោ លោកោ’’តិអាទីសុ សត្តលោកោ វុត្តោ. ឥធាបិ សត្តលោកោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ លោកីយតិ វិចិត្តាការតោ ទិស្សតីតិ ចក្កវាឡសង្ខាតោ លោកោ ឱកាសលោកោ, សង្ខារោ លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ លោកោ, លោកីយតិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបំ តព្ពិបាកោ ចាតិ សត្តលោកោ. តេសុ ភគវា មហាករុណាយ អនុកម្បមានោ សំសារទុក្ខតោ មោចេតុកាមោ សត្តលោកំ ឱលោកេសិ. កតមស្ស បន សត្តាហស្ស អច្ចយេន ឱលោកេសិ? បឋមស្ស សត្តាហស្ស. ភគវា ហិ បល្លង្កសត្តាហស្ស បរិយោសានេ បច្ឆិមយាមាវសានេ ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា…បេ… សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខ’’ន្តិ (ឧទា. ១-៣; កថា. ៣២១; មហាវ. ១-៣) ឥមំ អរិយមគ្គានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេត្វា, ‘‘អហំ តាវ ឯវំ សុទុត្តរំ សំសារមហោឃំ ឥមាយ ធម្មនាវាយ សមុត្តរិត្វា និព្ពានបារេ ឋិតោ, ហន្ទ ទានិ លោកម្បិ តារេស្សាមិ, កីទិសោ នុ ខោ លោកោ’’តិ លោកំ វោលោកេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិ.

តត្ថ វោលោកេសីតិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សិ, ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អត្តនោ ញាណេន បច្ចក្ខំ អកាសិ. អនេកេហិ សន្តាបេហីតិអាទិ វោលោកិតាការទស្សនំ. អនេកេហិ សន្តាបេហីតិ អនេកេហិ ទុក្ខេហិ. ទុក្ខញ្ហិ សន្តាបនបីឡនដ្ឋេន សន្តាបោតិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧). តញ្ច ទុក្ខទុក្ខាទិវសេន ចេវ ជាតិអាទិវសេន ច អនេកប្បការំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនេកេហិ សន្តាបេហី’’តិ. អនេកេហិ ទុក្ខេហិ សន្តប្បមានេ បីឡិយមានេ ពាធិយមានេ. បរិឡាហេហីតិ បរិទាហេហិ. បរិឌយ្ហមានេតិ ឥន្ធនំ វិយ អគ្គិនា សមន្តតោ ឌយ្ហមានេ. រាគជេហីតិ រាគសម្ភូតេហិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. រាគាទយោ ហិ យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និទ្ទហន្តា វិយ វិពាធេន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អគ្គី – រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គី’’តិ (ឥតិវុ. ៩៣). យតោ តេ ចិត្តំ កាយញ្ច កិលេសេន្តីតិ កិលេសាតិ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ ច បរិឌយ្ហមានេតិ ឯតេន ភគវា រាគាទិកិលេសានំ បវត្តិទុក្ខតំ, តេន ច សត្តានំ អភិភូតតំ ទស្សេតិ. សន្តប្បមានេតិ ឥមិនា បន តេសំ កាលន្តរទុក្ខតំ, តេន និរន្តរោបទ្ទវតញ្ច ទស្សេតិ.

ភគវា ហិ ពោធិរុក្ខមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា កិលេសមូលកំ វដ្ដទុក្ខំ អភិញ្ញាយ សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា សម្មសន្តោ អនុក្កមេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយមគ្គាធិគមេន សយំ វិគតវិទ្ធស្តកិលេសោ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បច្ចវេក្ខណានន្តរំ អនវសេសានំ កិលេសានំ បហីនត្តា អត្តនោ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិក្ខីណភាវទីបកំ សព្ពពុទ្ធានំ អវិជហិតំ ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ (ធ. ប. ១៥៣) ឧទានំ ឧទានេត្វា តេនេវ បល្លង្កេន សត្តាហំ វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី និសិន្នោ សត្តមាយ រត្តិយា តីសុ យាមេសុ វុត្តនយេន តីណិ ឧទានានិ ឧទានេត្វា តតិយឧទានានន្តរំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘សកលមិទំ សត្តានំ វដ្ដទុក្ខំ កិលេសមូលកំ, កិលេសា នាមេតេ បវត្តិទុក្ខា អាយតិម្បិ ទុក្ខហេតុភូតា, តេហិ ឥមេ សត្តា សន្តប្បន្តិ បរិឌយ្ហន្តិ ចា’’តិ បស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា…បេ… មោហជេហិបី’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ លោកស្ស យថាវុត្តសន្តាបបរិឡាហេហិ អភិភុយ្យមានតំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ សព្ពសន្តាបបរិឡាហតោ បរិនិព្ពានវិភាវនំ មហាឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អយំ លោកោ សន្តាបជាតោតិ អយំ សព្ពោបិ លោកោ ជរារោគមរណេហិ ចេវ នានាវិធព្យសនេហិ ច កិលេសបរិយុដ្ឋានេហិ ច ជាតសន្តាបោ, ឧប្បន្នកាយិកចេតសិកទុក្ខាភិភវោតិ អត្ថោ. ផស្សបរេតោតិ តតោ ឯវ អនេកេហិ ទុក្ខសម្ផស្សេហិ បរិហតោ ឧបទ្ទុតោ. អថ វា ផស្សបរេតោតិ សុខាទិសង្ខាតានំ តិស្សន្នំ ទុក្ខតានំ បច្ចយភូតេហិ ឆហិ ផស្សេហិ អភិភូតោ, តតោ តតោ ទ្វារតោ តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ បវត្តិវសេន ឧបស្សដ្ឋោ. រោគំ វទតិ អត្តតោតិ ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ វេទនាសង្ខាតំ រោគំ ទុក្ខំ, ខន្ធបញ្ចកមេវ វា យថាភូតំ អជានន្តោ ‘‘អហ’’ន្តិ សញ្ញាយ ទិដ្ឋិគាហវសេន ‘‘អហំ សុខិតោ ទុក្ខិតោ’’តិ អត្តតោ វទតិ. ‘‘អត្តនោ’’តិបិ បឋន្តិ. តស្សត្ថោ – យ្វាយំ លោកោ កេនចិ ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋោ អភាវិតត្តតាយ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អហោ ទុក្ខំ, ឦទិសំ ទុក្ខំ មយ្ហំ អត្តនោបិ មា ហោតូ’’តិអាទិនា វិប្បលបន្តោ កេវលំ អត្តនោ រោគំ វទតិ, តស្ស បន បហានាយ ន បដិបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា តំ យថាវុត្តំ ទុក្ខំ យថាភូតំ អជានន្តោ តណ្ហាគាហវសេន ‘‘មម’’ន្តិ សញ្ញាយ អត្តតោ វទតិ, ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ វាចំ និច្ឆារេតិ.

យេន យេន ហិ មញ្ញតីតិ ឯវមិមំ រោគភូតំ ខន្ធបញ្ចកំ អត្តតោ អត្តនោ វា វទន្តោ លោកោ យេន យេន រូបវេទនាទិនា ការណភូតេន, យេន វា សស្សតាទិនា បការេន ទិដ្ឋិមានតណ្ហាមញ្ញនាហិ មញ្ញតិ. តតោ តំ ហោតិ អញ្ញថាតិ តតោ អត្តនា បរិកប្បិតាការតោ តំ មញ្ញនាយ វត្ថុភូតំ ខន្ធបញ្ចកំ អញ្ញថា អនត្តានត្តនិយមេវ ហោតិ. វសេ វត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អហង្ការមមង្ការត្តំ ន និប្ផាទេតីតិ អត្ថោ. អថ វា តតោតិ តស្មា មញ្ញនាមត្តភាវតោ តំ ខន្ធបញ្ចកំ និច្ចាទិវសេន មញ្ញិតំ អញ្ញថា អនិច្ចាទិសភាវមេវ ហោតិ. ន ហិ មញ្ញនា ភាវញ្ញថត្តំ វា លក្ខណញ្ញថត្តំ វា កាតុំ សក្កោតិ.

អញ្ញថាភាវី ភវសត្តោតិ អសម្ភវេ វឌ្ឍិយំ ហិតសុខេ សត្តោ លគ្គោ សត្តលោកោ មញ្ញនាយ យថារុចិ ចិន្តិយមានោបិ វិបរីតប្បដិបត្តិយា តតោ អញ្ញថាភាវី អហិតទុក្ខភាវី វិឃាតំយេវ បាបុណាតិ. ភវមេវាភិនន្ទតីតិ ឯវំ សន្តេបិ តំ មញ្ញនាបរិកប្បិតំ អវិជ្ជមានំ ភវំ វឌ្ឍិំ អភិនន្ទតិ ឯវ អភិកង្ខតិ ឯវ. អថ វា អញ្ញថាភាវីតិ ‘‘និច្ចោ មេ អត្តា’’តិអាទិនា មញ្ញនាយ បរិកប្បិតាការតោ សយំ អញ្ញថាភាវី សមានោ អនិច្ចោ អធុវោតិ អត្ថោ. ភវសត្តោតិ កាមាទិភវេសុ ភវតណ្ហាយ សត្តោ លគ្គោ គធិតោ. ភវមេវាភិនន្ទតីតិ អនិច្ចាទិសភាវំ ភវមេវ និច្ចាទិវសេន បរាមសិត្វា, តត្ថ វា អធិមុត្តិសញ្ញំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនាហិ អភិនន្ទតិ, ន តត្ថ និព្ពិន្ទតិ. យទភិនន្ទតិ តំ ភយន្តិ យំ វឌ្ឍិសង្ខាតំ ភវំ កាមាទិភវំ វា អភិនន្ទតិ, តំ អនិច្ចាទិវិបរិណាមសភាវត្តា អនេកព្យសនានុពន្ធត្តា ច ភវហេតុភាវតោ អតិវិយ ភយានកដ្ឋេន ភយំ. យស្ស ភាយតីតិ យតោ ជរាមរណាទិតោ ភាយតិ, តំ ជរាមរណាទិ ទុក្ខាធិដ្ឋានភាវតោ ទុក្ខទុក្ខភាវតោ ច ទុក្ខំ. អថ វា យស្ស ភាយតីតិ ភវាភិនន្ទនេន យស្ស វិភវស្ស ភាយតិ, សោ ឧច្ឆេទសង្ខាតោ វិភវោ, តតោ ភាយនញ្ច ទុក្ខវត្ថុភាវតោ ជាតិអាទិទុក្ខស្ស អនតិវត្តនតោ ច ទុក្ខំ ទុក្ខសភាវមេវាតិ អត្ថោ. អថ វា យស្ស ភាយតិ តំ ទុក្ខន្តិ យស្ស អនិច្ចាទិកស្ស ភាយតិ តំ និស្សរណំ អជានន្តោ, តំ ភយំ តស្ស ទុក្ខំ ហោតិ, ទុក្ខំ អាវហតីតិ អត្ថោ.

ឯត្តកេន វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ, ‘‘ភវវិប្បហានាយ ខោ បនិទំ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ អាហ. តត្ថ ភវវិប្បហានាយាតិ កាមាទិភវស្ស បជហនត្ថាយ. ខោតិ អវធារណេ, បនាតិ បទបូរណេ និបាតោ. ឥទន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវចនំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. វុស្សតីតិ បូរេស្សតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯកន្តេនេវ កាមាទិភវស្ស សមុទយប្បហានេន អនវសេសបជហនត្ថាយ ឥទំ មយា សតសហស្សកប្បាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អតិទុក្ករានិ អាចរិត្វា បារមិយោ បូរេត្វា ពោធិមណ្ឌេ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា អធិគតំ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហំ អដ្ឋង្គិកមគ្គព្រហ្មចរិយំ ចរិយតិ ភាវិយតីតិ.

ឯវំ អរិយមគ្គស្ស ឯកំសេនេវ និយ្យានិកភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញមគ្គស្ស តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេតិ អនិយមនិទ្ទេសោ. ហីតិ និបាតមត្តំ. កេចីតិ ឯកច្ចេ. បទទ្វយេនាបិ តថាវាទិនោ ទិដ្ឋិគតិកេ អនិយមតោ បរិយាទិយតិ. សមណាតិ បព្ពជ្ជូបគមនមត្តេន សមណា, ន សមិតបាបា. ព្រាហ្មណាតិ ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា, ន ពាហិតបាបា. វាសទ្ទោ វិកប្បត្ថោ. ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខមាហំសូតិ ឯកច្ចេ កាមភវេន រូបភវេន វា សព្ពភវតោ វិមុត្តិំ សំសារសុទ្ធិំ កថយិំសុ.

កេ បនេវំ វទន្តីតិ? ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទិនោ តេសុ ហិ កេចិ ‘‘ឧឡារេហិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ អត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរមំ និព្ពុតិំ បត្តោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘រូបាវចរជ្ឈានេសុ បឋមជ្ឈានសមង្គី…បេ… កេចិ ‘‘ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានសមង្គី អត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរមំ និព្ពុតិំ បត្តោ ហោតី’’តិ វទន្តិ. យថាហ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំវាទី ហោតិ ឯវំទិដ្ឋិ ‘យតោ ខោ ភោ អយំ អត្តា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ’’’តិ (ទី. និ. ១.៩៤) វិត្ថារោ.

តេ បន យស្មា យាវទត្ថំ បីតត្តា សុហិតាយ ជលូកាយ វិយ រុហិរបិបាសា កាមាទិសុខេហិ សមប្បិតស្ស តស្ស អត្តនោ កាមេសនាទយោ ន ភវិស្សន្តិ, តទភាវេ ច ភវស្ស អភាវោយេវ, យស្មិំ យស្មិញ្ច ភវេ ឋិតស្ស អយំ នយោ លព្ភតិ, តេន តេន ភវេន សព្ពភវតោ វិមុត្តិ ហោតីតិ វទន្តិ, តស្មា ‘‘ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខមាហំសូ’’តិ វុត្តា. យេសញ្ច ‘‘ឯត្តកំ នាម កាលំ សំសរិត្វា ពាលា ច បណ្ឌិតា ច បរិយោសានភវេ ឋត្វា សំសារតោ វិមុច្ចន្តី’’តិ លទ្ធិ, តេបិ ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខំ វទន្តិ នាម. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចុល្លាសីតិ មហាកប្បិនោ សតសហស្សានិ យានិ ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៦៨).

អថ វា ភវេនាតិ ភវទិដ្ឋិយា. ភវតិ សស្សតំ តិដ្ឋតីតិ បវត្តនតោ សស្សតទិដ្ឋិ ភវទិដ្ឋីតិ វុច្ចតិ, ភវទិដ្ឋិ ឯវេត្ថ ឧត្តរបទលោបេន ភវតណ្ហាតិអាទីសុ វិយ ភវោតិ វុត្តោ. ភវទិដ្ឋិវសេន ច ឯកច្ចេ ភវវិសេសំយេវ កិលេសានំ វូបសន្តវុត្តិយា អាយុនោ ច ទីឃាវាសតាយ និច្ចាទិសភាវំ ភវវិមោក្ខំ មញ្ញន្តិ, សេយ្យថាបិ ពកោ ព្រហ្មា ‘‘ឥទំ និច្ចំ, ឥទំ ធុវំ, ឥទំ សស្សតំ, ឥទំ អវិបរិណាមធម្ម’’ន្តិ (ម. និ. ១.៥០១) អវោច. តេសមេវំ វិបរីតគាហីនំ អនិស្សរណេ និស្សរណទិដ្ឋីនំ កុតោ ភវវិមោក្ខោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សព្ពេ តេ ‘អវិប្បមុត្តា ភវស្មា’តិ វទាមី’’តិ.

វិភវេនាតិ ឧច្ឆេទេន. ភវស្ស និស្សរណមាហំសូតិ សព្ពភវតោ និគ្គមនំ និក្ខន្តិំ សំសារសុទ្ធិំ វទិំសុ. តេ ហិ ‘‘ភវេន ភវស្ស វិប្បមោក្ខោ’’តិ វទន្តានំ វាទំ អននុជានន្តា ភវូបច្ឆេទេន និស្សរណំ បដិជានិំសុ. វិភវេនាតិ វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា. វិភវតិ វិនស្សតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា ច លោកោ ចាតិ បវត្តនតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វុត្តនយេន ‘‘វិភវោ’’តិ វុច្ចតិ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន ហិ សត្តា អធិមុច្ចិត្វា តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នា ឧច្ឆិជ្ជន្តិ, សា ឯវ សំសារសុទ្ធីតិ ឧច្ឆេទវាទិនោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ ខោ ភោ អយំ អត្តា រូបី ចាតុមហាភូតិកោ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្តាវតា ខោ ភោ អយំ អត្តា សម្មា សមុច្ឆិន្នោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.៨៥).

តថា –

‘‘នត្ថិ, មហារាជ, ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ នត្ថិ ហុតំ…បេ… ពាលេ ច បណ្ឌិតេ ច កាយស្ស ភេទា ឧច្ឆិជ្ជន្តិ វិនស្សន្តិ ន ហោន្តិ បរំ មរណា’’តិ ច (ទី. និ. ១.១៧១).

តេសម្បិ ឯវំ វិបរីតគាហីនំ កុតោ ភវនិស្សរណំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សព្ពេ តេ ‘អនិស្សដា ភវស្មា’តិ វទាមី’’តិ. ន ហិ អរិយមគ្គភាវនាយ អនវសេសកិលេសំ អសមុគ្ឃាតេត្វា កទាចិបិ ភវតោ និស្សរណវិមុត្តិ សម្ភវតិ. តថា ហិ តេសំ សមណព្រាហ្មណានំ យថាភូតាវពោធាភាវតោ ‘‘អត្ថិ នត្ថី’’តិ អន្តទ្វយនិបតិតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សម្បរិតសិតវិប្ផន្ទិតមត្តំ, យតោ តេ ទិដ្ឋិគតិកា បវត្តិហេតូសុបិ សម្មូឡ្ហា សក្កាយភូមិយំ សុនិខាតេ វិបរីតទស្សនថម្ភេ តណ្ហាពន្ធនេន ពទ្ធា គទ្ទូលពន្ធនា វិយ សា ន វិជហន្តិ ពន្ធនដ្ឋានំ, កុតោ នេសំ វិមោក្ខោ?

យេ បន ចតុសច្ចវិភាវនេន បវត្តិអាទីសុ អសម្មោហតោ តំ អន្តទ្វយំ អនុបគម្ម មជ្ឈិមំ បដិបទំ សមារុឡ្ហា, តេសំយេវ ភវវិប្បមោក្ខោ និស្សរណញ្ចាតិ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘ឧបធិំ ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបធិន្តិ ខន្ធាទិឧបធិំ. ហីតិ និបាតមត្តំ. បដិច្ចាតិ និស្សាយ, បច្ចយំ កត្វា. ទុក្ខន្តិ ជាតិអាទិ ទុក្ខំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យត្ថិមេ ទិដ្ឋិគតិកា វិមោក្ខសញ្ញិនោ, តត្ថ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារូបធយោ អធិគតា, កុតោ តត្ថ ទុក្ខនិស្សរណំ? យត្រ ហិ កិលេសា, តត្រាភិសង្ខារសម្ភវតោ ភវបពន្ធស្ស អវិច្ឆេទោយេវាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អនិវត្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបធិញ្ហិ បដិច្ច ទុក្ខមិទំ សម្ភោតី’’តិ.

ឥទានិ យំ បរមត្ថតោ ទុក្ខស្ស និស្សរណំ, តំ ទស្សេតុំ, ‘‘សព្ពុបាទានក្ខយា នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពុបាទានក្ខយាតិ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ សព្ពេសំ ឥមេសំ ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ អរិយមគ្គាធិគមេន អនវសេសប្បហានតោ. តត្ថ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ឥមានិ តីណិ ឧបាទានានិ សោតាបត្តិមគ្គេន ខីយន្តិ, អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបជ្ជន្តិ. កាមុបាទានំ អបាយគមនីយំ បឋមេន, កាមរាគភូតំ ពហលំ ទុតិយេន, សុខុមំ តតិយេន, រូបរាគារូបរាគប្បហានំ ចតុត្ថេនាតិ ចតូហិបិ មគ្គេហិ ខីយតិ, អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោតិ ឯវំ សព្ពសោ ឧបាទានក្ខយា តទេកដ្ឋតាយ សព្ពស្សបិ កិលេសគណស្ស អនុប្បាទនតោ អប្បមត្តកស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស សម្ភវោ បាតុភាវោ នត្ថិ.

ឯវំ ភគវា ហេតុនា សទ្ធិំ បវត្តិំ និវត្តិញ្ច ទស្សេត្វា ‘‘ឥមំ នយំ អជានន្តោ អយំ សត្តលោកោ វដ្ដតោបិ សីសំ ន ឧក្ខិបតី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកមិមំ បស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លោកមិមំ បស្សាតិ អត្តនោ ពុទ្ធចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ វិសយភាវស្ស ឧបគតត្តា ‘‘លោកមិមំ បស្សា’’តិ ភគវាទស្សនកិរិយាយ និយោជេន្តោ អត្តានមេវាលបតិ. បុថូតិ ពហូ, វិសុំ វិសុំ វា. អវិជ្ជាយ បរេតាតិ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១១០៦; វិភ. ២២៦) នយេន វុត្តាយ ចតុសច្ចបដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ អភិភូតា. ភូតាតិ កម្មកិលេសេហិ ជាតា និព្ពត្តា. ភូតរតាតិ ភូតេសុ មាតាបិតុបុត្តទារាទិសញ្ញាយ អញ្ញសត្តេសុ តណ្ហាយ រតា, ភូតេ វា ខន្ធបញ្ចកេ អនិច្ចាសុភទុក្ខានត្តសភាវេ តំសភាវានវពោធតោ ឥត្ថិបុរិសាទិបរិកប្បវសេន និច្ចាទិវសេន អត្តត្តនិយគាហវសេន ច អភិរតា. ភវា អបរិមុត្តាតិ យថាវុត្តេន តណ្ហាទិដ្ឋិគាហេន ភវតោ សំសារតោ ន បរិមុត្តា.

ឯត្ថ ច ‘‘លោកមិម’’ន្តិ បឋមំ តាវ សកលម្បិ សត្តនិកាយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តំ ឧបនេន្តោ ឯកវចនេន អនោធិសោ គហណំ ទីបេត្វា ‘‘ស្វាយំ លោកោ ភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសាទិវសេន ចេវ តត្ថាបិ តំតំសត្តនិកាយាទិវសេន ច អនេកភេទភិន្នោ បច្ចេកំ មយា វោលោកិតោ’’តិ អត្តនោ ពុទ្ធចក្ខុញាណានុភាវំ បកាសេន្តោ សត្ថា បុន វចនភេទំ កត្វា ពហុវចនេន ឱធិសោ គហណំ ទីបេតិ ‘‘បុថូ អវិជ្ជាយ បរេតា ភូតា’’តិអាទិនា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘លោកមិម’’ន្តិ ឧបយោគវចនំ កត្វា ‘‘អវិជ្ជាយ បរេតា’’តិអាទិនា បច្ចត្តពហុវចននិទ្ទេសោបិ អវិរុទ្ធោ ហោតិ ភិន្នវាក្យត្តា. កេចិ បន ឯកវាក្យតាធិប្បាយេន ‘‘អវិជ្ជាយ បរេតំ ភូតំ ភូតរតំ ភវា អបរិមុត្ត’’ន្តិ បឋន្តិ, វិភត្តិភេទវសេនេវ បន បុរាណបាឋោ.

ឥទានិ យេន ឧបាយេន ភវវិប្បមោក្ខោ ហោតិ, តំ សព្ពំ តិត្ថិយានំ អវិសយភូតំ ពុទ្ធគោចរំ វិបស្សនាវីថិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យេ ហិ កេចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យេ ហិ កេចិ ភវាតិ កាមភវាទិ សញ្ញីភវាទិ ឯកវោការភវាទិវិភាគេន នានាភេទភិន្នា សាតវន្តោ វា អសាតវន្តោ វា ទីឃាយុកា វា ឥត្តរក្ខណា វា យេ ហិ កេចិ ភវា. សព្ពធីតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយន្តិ អាទិវិភាគេន សព្ពត្ថ. សព្ពត្ថតាយាតិ សគ្គាបាយមនុស្សាទិវិភាគេន. សព្ពេ តេតិអាទីសុ សព្ពេបិ តេ ភវា រូបវេទនាទិធម្មា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខា, ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពតាយ វិបរិណាមធម្មា. ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ បការត្ថោ វា, តេន អនត្តលក្ខណម្បិ សង្គហេត្វា អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា, វិបរិណាមធម្មតាយ វា អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ វុត្តា.

ឯវំ លក្ខណត្តយបដិវិជ្ឈនាការេន ឯតំ ភវសង្ខាតំ ខន្ធបញ្ចកំ យថាភូតំ អវិបរីតំ សម្មប្បញ្ញាយ សម្មា ញាយេន វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សតោ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន បដិវិជ្ឈតោ ‘‘ភវោ និច្ចោ’’តិ អាទិនយប្បវត្តា ភវេសុ តណ្ហា បហីយតិ, អគ្គមគ្គប្បត្តិសមកាលមេវ អនវសេសំ និរុជ្ឈតិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សព្ពសោ បហីនត្តា វិភវំ វិច្ឆេទំ នាភិនន្ទតិ ន បត្ថេតិ. ឯវំភូតស្ស តស្ស យា កាមតណ្ហាទិវសេន អដ្ឋសតភេទា អវត្ថាទិវិភាគេន អនន្តភេទា ច, តាសំ សព្ពសោ សព្ពប្បការេន តណ្ហានំ ខយា បហានា, តទេកដ្ឋតាយ សព្ពស្សបិ សំកិលេសបក្ខស្ស អសេសំ និស្សេសំ វិរាគេន អរិយមគ្គេន យោ អនុប្បាទនិរោធោ, តំ និព្ពានន្តិ.

ឯវំ តណ្ហាយ បហានមុខេន សឧបាទិសេសនិព្ពានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្ស និព្ពុតស្សា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោ សោ សព្ពសោ តណ្ហានំ ខយា កិលេសបរិនិព្ពានេន និព្ពុតោ វុត្តនយេន ភិន្នកិលេសោ ខីណាសវភិក្ខុ, តស្ស និព្ពុតស្ស ភិក្ខុនោ អនុបាទា ឧបាទានាភាវតោ កិលេសាភិសង្ខារមារានំ វា អគ្គហណតោ បុនព្ភវោ ន ហោតិ, អាយតិំ បដិសន្ធិវសេន ឧបបត្តិភវោ នត្ថិ. ឯវំភូតេន ច តេន អភិភូតោ មារោ, អរិយមគ្គក្ខណេ កិលេសមារោ អភិសង្ខារមារោ ទេវបុត្តមារោ ច ចរិមកចិត្តក្ខណេ ខន្ធមារោ មច្ចុមារោ ចាតិ បញ្ចវិធោ មារោ អភិភូតោ បរាជិតោ, បុន សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អប្បទានេន និព្ពិសេវនោ កតោ, យតោ តេន វិជិតោ សង្គាមោ មារេហិ តត្ថ តត្ថ បវត្តិតោ. ឯវំ វិជិតសង្គាមោ បន ឥដ្ឋាទីសុ សព្ពេសុ វិការាភាវេន តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទី អរហា សព្ពភវានិ យថាវុត្តភេទេ សព្ពេបិ ភវេ ឧបច្ចគា សមតិក្កន្តោ, ន យត្ថ កត្ថចិ សង្ខំ ឧបេតិ, អញ្ញទត្ថុ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ បរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ អបញ្ញត្តិកោវ ហោតីតិ. ឥតិ ភគវា ឥមំ មហាឧទានំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា កូដំ គហេត្វា និដ្ឋបេសិ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច នន្ទវគ្គវណ្ណនា.