៧. សត្តកនិបាតោ

១. ឧត្តរាថេរីគាថាវណ្ណនា

សត្តកនិបាតេ មុសលានិ គហេត្វានាតិ ឧត្តរាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី, អនុក្កមេន សម្ភាវិតកុសលមូលា សមុបចិតវិមោក្ខសម្ភារា បរិបក្កវិមុត្តិបរិបាចនីយធម្មា ហុត្វា, ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្មិំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា ឧត្តរាតិ លទ្ធនាមា អនុក្កមេន វិញ្ញុតំ បត្វា បដាចារាយ ថេរិយា សន្តិកំ ឧបសង្កមិ. ថេរី តស្សា ធម្មំ កថេសិ. សា ធម្មំ សុត្វា សំសារេ ជាតសំវេគា សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា បព្ពជិ. បព្ពជិត្វា ច កតបុព្ពកិច្ចា បដាចារាយ ថេរិយា សន្តិកេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ភាវនមនុយុញ្ជន្តី ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកំ គតត្តា ច ន ចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

១៧៥. ‘‘មុសលានិ គហេត្វាន, ធញ្ញំ កោដ្ដេន្តិ មាណវា;

បុត្តទារានិ បោសេន្តា, ធនំ វិន្ទន្តិ មាណវា.

១៧៦. ‘‘ឃដេថ ពុទ្ធសាសនេ, យំ កត្វា នានុតប្បតិ;

ខិប្បំ បាទានិ ធោវិត្វា, ឯកមន្តំ និសីទថ.

១៧៧. ‘‘ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វាន, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ;

បច្ចវេក្ខថ សង្ខារេ, បរតោ នោ ច អត្តតោ.

១៧៨. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, បដាចារានុសាសនិំ;

បាទេ បក្ខាលយិត្វាន, ឯកមន្តេ ឧបាវិសិំ.

១៧៩. ‘‘រត្តិយា បុរិមេ យាមេ, បុព្ពជាតិមនុស្សរិំ;

រត្តិយា មជ្ឈិមេ យាមេ, ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធយិំ.

១៨០. ‘‘រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ, តមោក្ខន្ធំ បទាលយិំ;

តេវិជ្ជា អថ វុដ្ឋាសិំ, កតា តេ អនុសាសនី.

១៨១. ‘‘សក្កំវ ទេវា តិទសា, សង្គាមេ អបរាជិតំ;

បុរក្ខត្វា វិហស្សាមិ, តេវិជ្ជាម្ហិ អនាសវា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វានាតិ ភាវនាចិត្តំ កម្មដ្ឋានេ ឧបដ្ឋបេត្វា. កថំ? ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ បច្ចវេក្ខថាតិ បដិបត្តិំ អវេក្ខថ, សង្ខារេ អនិច្ចាតិបិ, ទុក្ខាតិបិ, អនត្តាតិបិ លក្ខណត្តយំ វិបស្សថាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ឱវាទកាលេ អត្តនោ អញ្ញេសញ្ច ភិក្ខុនីនំ ថេរិយាទីនំ ឱវាទស្ស អនុវាទវសេន វុត្តំ. បដាចារានុសាសនិន្តិ បដាចារាយ ថេរិយា អនុសិដ្ឋិំ. ‘‘បដាចារាយ សាសន’’ន្តិបិ វា បាឋោ.

អថ វុដ្ឋាសិន្តិ តេវិជ្ជាភាវប្បត្តិតោ បច្ឆា អាសនតោ វុដ្ឋាសិំ. អយម្បិ ថេរី ឯកទិវសំ បដាចារាយ ថេរិយា សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. ‘‘ន តាវិមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមិ, យាវ មេ ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ និច្ឆយំ កត្វា សម្មសនំ អារភិត្វា, អនុក្កមេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាបរិវារំ អរហត្តំ បត្វា ឯកូនវីសតិយា បច្ចវេក្ខណាញាណាយ បវត្តាយ ‘‘ឥទានិម្ហិ កតកិច្ចា’’តិ សោមនស្សជាតា ឥមា គាថា ឧទានេត្វា បាទេ បសារេសិ អរុណុគ្គមនវេលាយំ. តតោ សម្មទេវ វិភាតាយ រត្តិយា ថេរិយា សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា ឥមា គាថា បច្ចុទាហាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘កតា តេ អនុសាសនី’’តិអាទិ. សេសំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឧត្តរាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ចាលាថេរីគាថាវណ្ណនា

សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វានាតិអាទិកា ចាលាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធេសុ នាលកគាមេ រូបសារិព្រាហ្មណិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ. តស្សា នាមគ្គហណទិវសេ ចាលាតិ នាមំ អកំសុ, តស្សា កនិដ្ឋាយ ឧបចាលាតិ, អថ តស្សា កនិដ្ឋាយ សីសូបចាលាតិ. ឥមា តិស្សោបិ ធម្មសេនាបតិស្ស កនិដ្ឋភគិនិយោ, ឥមាសំ បុត្តានម្បិ តិណ្ណំ ឥទមេវ នាមំ. យេ សន្ធាយ ថេរគាថាយ ‘‘ចាលេ ឧបចាលេ សីសូបចាលេ’’តិ (ថេរគា. ៤២) អាគតំ.

ឥមា បន តិស្សោបិ ភគិនិយោ ‘‘ធម្មសេនាបតិ បព្ពជី’’តិ សុត្វា ‘‘ន ហិ នូន សោ ឱរកោ ធម្មវិនយោ, ន សា ឱរិកា បព្ពជ្ជា, យត្ថ អម្ហាកំ អយ្យោ បព្ពជិតោ’’តិ ឧស្សាហជាតា តិព្ពច្ឆន្ទា អស្សុមុខំ រុទមានំ ញាតិបរិជនំ បហាយ បព្ពជិំសុ. បព្ពជិត្វា ច ឃដេន្តិយោ វាយមន្តិយោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. អរហត្តំ បន បត្វា និព្ពានសុខេន ផលសុខេន វិហរន្តិ.

តាសុ ចាលា ភិក្ខុនី ឯកទិវសំ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា អន្ធវនំ បវិសិត្វា ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថ នំ មារោ ឧបសង្កមិត្វា កាមេហិ ឧបនេសិ. យំ សន្ធាយ សុត្តេ វុត្តំ –

‘‘អថ ខោ ចាលា ភិក្ខុនី បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា យេន អន្ធវនំ, តេនុបសង្កមិ ទិវាវិហារាយ. អន្ធវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា យេន ចាលា ភិក្ខុនី, តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា ចាលំ ភិក្ខុនិំ ឯតទវោចា’’តិ (សំ. និ. ១.១៦៧).

អន្ធវនម្ហិ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ មារោ ឧបសង្កមិត្វា ព្រហ្មចរិយវាសតោ វិច្ឆិន្ទិតុកាមោ ‘‘កំ នុ ឧទ្ទិស្ស មុណ្ឌាសី’’តិអាទិំ បុច្ឆិ. អថស្ស សត្ថុ គុណេ ធម្មស្ស ច និយ្យានិកភាវំ បកាសេត្វា អត្តនោ កតកិច្ចភាវវិភាវនេន តស្ស វិសយាតិក្កមំ បវេទេសិ. តំ សុត្វា មារោ ទុក្ខី ទុម្មនោ តត្ថេវន្តរធាយិ. អថ សា អត្តនា មារេន ច ភាសិតា គាថា ឧទានវសេន កថេន្តី –

១៨២. ‘‘សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាន, ភិក្ខុនី ភាវិតិន្ទ្រិយា;

បដិវិជ្ឈិ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខំ.

១៨៣. ‘‘កំ នុ ឧទ្ទិស្ស មុណ្ឌាសិ, សមណី វិយ ទិស្សតិ;

ន ច រោចេសិ បាសណ្ឌេ, កិមិទំ ចរសិ មោមុហា.

១៨៤. ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា បាសណ្ឌា, ទិដ្ឋិយោ ឧបនិស្សិតា;

ន តេ ធម្មំ វិជានន្តិ, ន តេ ធម្មស្ស កោវិទា.

១៨៥. ‘‘អត្ថិ សក្យកុលេ ជាតោ, ពុទ្ធោ អប្បដិបុគ្គលោ;

សោ មេ ធម្មមទេសេសិ, ទិដ្ឋីនំ សមតិក្កមំ.

១៨៦. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

១៨៧. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, វិហរិំ សាសនេ រតា;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

១៨៨. ‘‘សព្ពត្ថ វិហតា នន្ទី, តមោក្ខន្ធោ បទាលិតោ;

ឯវំ ជានាហិ បាបិម, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វានាតិ សតិបដ្ឋានភាវនាវសេន កាយាទីសុ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តវសេន សតិំ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតំ កត្វា. ភិក្ខុនីតិ អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. ភាវិតិន្ទ្រិយាតិ អរិយមគ្គភាវនាយ ភាវិតសទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយា. បដិវិជ្ឈិ បទំ សន្តន្តិ សន្តំ បទំ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធេន បដិវិជ្ឈិ សច្ឆាកាសិ. សង្ខារូបសមន្តិ សព្ពសង្ខារានំ ឧបសមហេតុភូតំ. សុខន្តិ អច្ចន្តសុខំ.

‘‘កំ នុ ឧទ្ទិស្សា’’តិ គាថា មារេន វុត្តា. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ឥមស្មិំ លោកេ ពហូ សមយា តេសញ្ច ទេសេតារោ ពហូ ឯវ តិត្ថករា, តេសុ កំ នុ ខោ ត្វំ ឧទ្ទិស្ស មុណ្ឌាសិ មុណ្ឌិតកេសា អសិ. ន កេវលំ មុណ្ឌាវ, អថ ខោ កាសាវធារណេន ច សមណី វិយ ទិស្សតិ. ន ច រោចេសិ បាសណ្ឌេតិ តាបសបរិព្ពាជកាទីនំ អាទាសភូតេ បាសណ្ឌេ តេ តេ សមយន្តរេ នេវ រោចេសិ. កិមិទំ ចរសិ មោមុហាតិ កិំ នាមិទំ, យំ បាសណ្ឌវិហិតំ ឧជុំ និព្ពានមគ្គំ បហាយ អជ្ជ កាលិកំ កុមគ្គំ បដិបជ្ជន្តី អតិវិយ មូឡ្ហា ចរសិ បរិព្ភមសីតិ.

តំ សុត្វា ថេរី បដិវចនទានមុខេន តំ តជ្ជេន្តី ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥតោ ពហិទ្ធា បាសណ្ឌា នាម ឥតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនតោ ពហិទ្ធា កុដីសកពហុការាទិកា. តេ ហិ សត្តានំ តណ្ហាបាសំ ទិដ្ឋិបាសញ្ច ឌេន្តិ ឱឌ្ឌេន្តីតិ បាសណ្ឌាតិ វុច្ចតិ. តេនាហ – ‘‘ទិដ្ឋិយោ ឧបនិស្សិតា’’តិ សស្សតទិដ្ឋិគតានិ ឧបេច្ច និស្សិតា, ទិដ្ឋិគតានិ អាទិយិំសូតិ អត្ថោ. យទគ្គេន ច ទិដ្ឋិសន្និស្សិតា, តទគ្គេន បាសណ្ឌសន្និស្សិតា. ន តេ ធម្មំ វិជានន្តីតិ យេ បាសណ្ឌិនោ សស្សតទិដ្ឋិគតសន្និស្សិតា ‘‘អយំ បវត្តិ ឯវំ បវត្តតី’’តិ បវត្តិធម្មម្បិ យថាភូតំ ន វិជានន្តិ. ន តេ ធម្មស្ស កោវិទាតិ ‘‘អយំ និវត្តិ ឯវំ និវត្តតី’’តិ និវត្តិធម្មស្សាបិ អកុសលា, បវត្តិធម្មមគ្គេបិ ហិ តេ សំមូឡ្ហា, កិមង្គំ បន និវត្តិធម្មេតិ.

ឯវំ បាសណ្ឌវាទានំ អនិយ្យានិកតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កំ នុ ឧទ្ទិស្ស មុណ្ឌាសីតិ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘អត្ថិ សក្យកុលេ ជាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទិដ្ឋីនំ សមតិក្កមន្តិ សព្ពាសំ ទិដ្ឋីនំ សមតិក្កមនុបាយំ ទិដ្ឋិជាលវិនិវេឋនំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចាលាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧបចាលាថេរីគាថាវណ្ណនា

សតិមតីតិអាទិកា ឧបចាលាយ ថេរិយា គាថា. តស្សា វត្ថុ ចាលាយ ថេរិយា វត្ថុម្ហិ វុត្តមេវ. អយម្បិ ហិ ចាលា វិយ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្វា ឧទានេន្តី –

១៨៩. ‘‘សតិមតី ចក្ខុមតី, ភិក្ខុនី ភាវិតិន្ទ្រិយា;

បដិវិជ្ឈិ បទំ សន្តំ, អកាបុរិសសេវិត’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ សតិមតីតិ សតិសម្បន្នា, បុព្ពភាគេ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតា ហុត្វា បច្ឆា អរិយមគ្គស្ស ភាវិតត្តា សតិវេបុល្លប្បត្តិយា ឧត្តមាយ សតិយា សមន្នាគតាតិ អត្ថោ. ចក្ខុមតីតិ បញ្ញាចក្ខុនា សមន្នាគតា, អាទិតោ ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សមន្នាគតា ហុត្វា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា បរមេន បញ្ញាចក្ខុនា សមន្នាគតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អកាបុរិសសេវិតន្តិ អលាមកបុរិសេហិ ឧត្តមបុរិសេហិ អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ សេវិតំ.

‘‘កិន្នុ ជាតិំ ន រោចេសី’’តិ គាថា ថេរិំ កាមេសុ ឧបហារេតុកាមេន មារេន វុត្តា. ‘‘កិំ នុ ត្វំ ភិក្ខុនិ ន រោចេសី’’តិ (សំ. និ. ១.១៦៧) ហិ មារេន បុដ្ឋា ថេរី អាហ – ‘‘ជាតិំ ខ្វាហំ, អាវុសោ, ន រោចេមី’’តិ. អថ នំ មារោ ជាតស្ស កាមា បរិភោគា, តស្មា ជាតិបិ ឥច្ឆិតព្ពា, កាមាបិ បរិភុញ្ជិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ –

១៩០. ‘‘កិន្នុ ជាតិំ ន រោចេសិ, ជាតោ កាមានិ ភុញ្ជតិ;

ភុញ្ជាហិ កាមរតិយោ, មាហុ បច្ឆានុតាបិនី’’តិ. –

គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – កិំ នុ តំ ការណំ, យេន ត្វំ ឧបចាលេ ជាតិំ ន រោចេសិ ន រោចេយ្យាសិ, ន តំ ការណំ អត្ថិ. យស្មា ជាតោ កាមានិ ភុញ្ជតិ ឥធ ជាតោ កាមគុណសំហិតានិ រូបាទីនិ បដិសេវន្តោ កាមសុខំ បរិភុញ្ជតិ. ន ហិ អជាតស្ស តំ អត្ថិ, តស្មា ភុញ្ជាហិ កាមរតិយោ កាមខិឌ្ឌារតិយោ អនុភវ. មាហុ បច្ឆានុតាបិនី ‘‘យោព្ពញ្ញេ សតិ វិជ្ជមានេសុ ភោគេសុ ន មយា កាមសុខមនុភូត’’ន្តិ បច្ឆានុតាបិនី មា អហោសិ. ឥមស្មិំ លោកេ ធម្មា នាម យាវទេវ អត្ថាធិគមត្ថោ អត្ថោ ច កាមសុខត្ថោតិ បាកដោយមត្ថោតិ អធិប្បាយោ.

តំ សុត្វា ថេរី ជាតិយា ទុក្ខនិមិត្តតំ អត្តនោ ច តស្ស វិសយាតិក្កមំ វិភាវេត្វា តជ្ជេន្តី –

១៩១. ‘‘ជាតស្ស មរណំ ហោតិ, ហត្ថបាទាន ឆេទនំ;

វធពន្ធបរិក្លេសំ, ជាតោ ទុក្ខំ និគច្ឆតិ.

១៩២. ‘‘អត្ថិ សក្យកុលេ ជាតោ, សម្ពុទ្ធោ អបរាជិតោ;

សោ មេ ធម្មមទេសេសិ, ជាតិយា សមតិក្កមំ.

១៩៣. ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខសមុប្បាទំ, ទុក្ខស្ស ច អតិក្កមំ;

អរិយំ ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

១៩៤. ‘‘តស្សាហំ វចនំ សុត្វា, វិហរិំ សាសនេ រតា;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

១៩៥. ‘‘សព្ពត្ថ វិហតា នន្ទី, តមោក្ខន្ធោ បទាលិតោ;

ឯវំ ជានាហិ បាបិម, និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ជាតស្ស មរណំ ហោតីតិ យស្មា ជាតស្ស សត្តស្ស មរណំ ហោតិ, ន អជាតស្ស. ន កេវលំ មរណមេវ, អថ ខោ ជរារោគាទយោ យត្តកានត្ថា, សព្ពេបិ តេ ជាតស្ស ហោន្តិ ជាតិហេតុកា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តី’’តិ (មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១). តេនេវាហ – ‘‘ហត្ថបាទាន ឆេទន’’ន្តិ ហត្ថបាទានំ ឆេទនំ ជាតស្សេវ ហោតិ, ន អជាតស្ស. ហត្ថបាទឆេទនាបទេសេន ចេត្ថ ពាត្តិំស កម្មការណាបិ ទស្សិតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ – ‘‘វធពន្ធបរិក្លេសំ, ជាតោ ទុក្ខំ និគច្ឆតី’’តិ. ជីវិតវិយោជនមុដ្ឋិប្បហារាទិសង្ខាតំ វធបរិក្លេសញ្ចេវ អន្ទុពន្ធនាទិសង្ខាតំ ពន្ធបរិក្លេសំ អញ្ញញ្ច យំកិញ្ចិ ទុក្ខំ នាម តំ សព្ពំ ជាតោ ឯវ និគច្ឆតិ, ន អជាតោ, តស្មា ជាតិំ ន រោចេមីតិ.

ឥទានិ ជាតិយា កាមានញ្ច អច្ចន្តមេវ អត្តនា សមតិក្កន្តភាវំ មូលតោ បដ្ឋាយ ទស្សេន្តី – ‘‘អត្ថិ សក្យកុលេ ជាតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អបរាជិតោតិ កិលេសមារាទិនា កេនចិ ន បរាជិតោ. សត្ថា ហិ សព្ពាភិភូ សទេវកំ លោកំ អញ្ញទត្ថុ អភិភវិត្វា ឋិតោ, តស្មា អបរាជិតោ. សេសំ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

ឧបចាលាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សត្តកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.