៣. ខេមាថេរីគាថាវណ្ណនា

ទហរា ត្វំ រូបវតីតិអាទិកា ខេមាយ ថេរិយា គាថា. អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ បរាធីនវុត្តិកា បរេសំ ទាសី អហោសិ. សា បរេសំ វេយ្យាវច្ចករណេន ជីវិកំ កប្បេន្តី ឯកទិវសំ បទុមុត្តរស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អគ្គសាវកំ សុជាតត្ថេរំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា តយោ មោទកេ ទត្វា តំទិវសមេវ អត្តនោ កេសេ វិស្សជ្ជេត្វា ថេរស្ស ទានំ ទត្វា ‘‘អនាគតេ មហាបញ្ញា ពុទ្ធស្ស សាវិកា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា យាវជីវំ កុសលកម្មេ អប្បមត្តា ហុត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី អនុក្កមេន ឆកាមសគ្គេ, តេសំ តេសំ ទេវរាជូនំ មហេសិភាវេន ឧបបន្នា, មនុស្សលោកេបិ អនេកវារំ ចក្កវត្តីនំ មណ្ឌលរាជូនញ្ច មហេសិភាវំ ឧបគតា មហាសម្បត្តិយោ អនុភវិត្វា វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ មនុស្សលោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសំវេគា បព្ពជិត្វា ទសវស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី ពហុស្សុតា ធម្មកថិកា ហុត្វា ពហុជនស្ស ធម្មកថនាទិនា បញ្ញាសំវត្តនិយកម្មំ កត្វា តតោ ចវិត្វា សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ កប្បេ ភគវតោ ច កកុសន្ធស្ស ភគវតោ ច កោណាគមនស្ស កាលេ វិភវសម្បន្នេ កុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា មហន្តំ សង្ឃារាមំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទេសិ.

ភគវតោ បន កស្សបទសពលស្ស កាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ សព្ពជេដ្ឋិកា សមណី នាម ធីតា ហុត្វា, សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសំវេគា អគារេយេវ ឋិតា, វីសតិ វស្សសហស្សានិ កោមារិព្រហ្មចរិយំ ចរន្តី សមណគុត្តាទីហិ អត្តនោ ភគិនីហិ សទ្ធិំ រមណីយំ បរិវេណំ ការេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាទេសិ. ឯវមេវ តត្ថ តត្ថ ភវេ អាយតនគតំ ឧឡារំ បុញ្ញកម្មំ កត្វា សុគតីសុយេវ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មទ្ទរដ្ឋេ សាកលនគរេ រាជកុលេ និព្ពត្តិ. ខេមាតិស្សា នាមំ អហោសិ, សុវណ្ណវណ្ណា កញ្ចនសន្និភត្តចា. សា វយប្បត្តា ពិម្ពិសាររញ្ញោ គេហំ គតា. សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ រូបមត្តា ហុត្វា ‘‘រូបេ ទោសំ ទស្សេតី’’តិ សត្ថុ ទស្សនាយ ន គច្ឆតិ.

រាជា មនុស្សេហិ វេឡុវនស្ស វណ្ណេ បកាសាបេត្វា ទេវិយា វិហារទស្សនាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថ ទេវី ‘‘វិហារំ បស្សិស្សាមី’’តិ រាជានំ បដិបុច្ឆិ. រាជា ‘‘វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ អទិស្វា អាគន្តុំ ន លភិស្សសី’’តិ វត្វា បុរិសានំ សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘ពលក្ការេនបិ ទេវិំ ទសពលំ ទស្សេថា’’តិ. ទេវី វិហារំ គន្ត្វា ទិវសភាគំ ខេបេត្វា និវត្តេន្តី សត្ថារំ អទិស្វាវ គន្តុំ អារទ្ធា. អថ នំ រាជបុរិសា អនិច្ឆន្តិម្បិ សត្ថុ សន្តិកំ នយិំសុ. សត្ថា តំ អាគច្ឆន្តិំ ទិស្វា ឥទ្ធិយា ទេវច្ឆរាសទិសំ ឥត្ថិំ និម្មិនិត្វា តាលបណ្ណំ គហេត្វា ពីជយមានំ អកាសិ. ខេមា ទេវី តំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវរូបា នាម ទេវច្ឆរបដិភាគា ឥត្ថិយោ ភគវតោ អវិទូរេ តិដ្ឋន្តិ, អហំ ឯតាសំ បរិចារិកតាយបិ នប្បហោមិ, មនម្បិ និក្ការណា បាបចិត្តស្ស វសេន នដ្ឋា’’តិ និមិត្តំ គហេត្វា តមេវ ឥត្ថិំ ឱលោកយមានា អដ្ឋាសិ. អថស្សា បស្សន្តិយាវ សត្ថុ អធិដ្ឋានពលេន សា ឥត្ថី បឋមវយំ អតិក្កម្ម មជ្ឈិមវយម្បិ អតិក្កម្ម បច្ឆិមវយំ បត្វា ខណ្ឌទន្តា បលិតកេសា វលិត្តចា ហុត្វា សទ្ធិំ តាលបណ្ណេន បរិវត្តិត្វា បតិ. តតោ ខេមា កតាធិការត្តា ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘ឯវំវិធម្បិ សរីរំ ឦទិសំ វិបត្តិំ បាបុណិ, មយ្ហម្បិ សរីរំ ឯវំគតិកមេវ ភវិស្សតី’’តិ. អថស្សា ចិត្តាចារំ ញត្វា សត្ថា –

‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ, សយំ កតំ មក្កដកោវ ជាលំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន បរិព្ពជន្តិ, អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយា’’តិ. –

គាថមាហ. សា គាថាបរិយោសានេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណីតិ អដ្ឋកថាសុ អាគតំ. អបទានេ បន ‘‘ឥមំ គាថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា រាជានំ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណី’’តិ អាគតំ. តត្ថាយំ អបទានបាឡិ (អប. ថេរី ២.២.២៨៩-៣៨៣) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, ជាតា សេដ្ឋិកុលេ អហុំ;

នានារតនបជ្ជោតេ, មហាសុខសមប្បិតា.

‘‘ឧបេត្វា តំ មហាវីរំ, អស្សោសិំ ធម្មទេសនំ;

តតោ ជាតប្បសាទាហំ, ឧបេមិ សរណំ ជិនំ.

‘‘មាតរំ បិតរំ ចាហំ, អាយាចិត្វា វិនាយកំ;

និមន្តយិត្វា សត្តាហំ, ភោជយិំ សហសាវកំ.

‘‘អតិក្កន្តេ ច សត្តាហេ, មហាបញ្ញានមុត្តមំ;

ភិក្ខុនិំ ឯតទគ្គម្ហិ, ឋបេសិ នរសារថិ.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតា ហុត្វា, បុនោ តស្ស មហេសិនោ;

ការំ កត្វាន តំ ឋានំ, បណិបច្ច បណីទហិំ.

‘‘តតោ មម ជិនោ អាហ, សិជ្ឈតំ បណិធី តវ;

សសង្ឃេ មេ កតំ ការំ, អប្បមេយ្យផលំ តយា.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទា, ឱរសា ធម្មនិម្មិតា;

ឯតទគ្គមនុប្បត្តា, ខេមា នាម ភវិស្សតិ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសូបគា អហំ.

‘‘តតោ ចុតា យាមមគំ, តតោហំ តុសិតំ គតា;

តតោ ច និម្មានរតិំ, វសវត្តិបុរំ តតោ.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបជ្ជាមិ, តស្ស កម្មស្ស វាហសា;

តត្ថ តត្ថេវ រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘តតោ ចុតា មនុស្សត្តេ, រាជូនំ ចក្កវត្តិនំ;

មណ្ឌលីនញ្ច រាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘សម្បត្តិំ អនុភោត្វាន, ទេវេសុ មនុជេសុ ច;

សព្ពត្ថ សុខិតា ហុត្វា, នេកកប្បេសុ សំសរិំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, វិបស្សី លោកនាយកោ;

ឧប្បជ្ជិ ចារុទស្សនោ, សព្ពធម្មវិបស្សកោ.

‘‘តមហំ លោកនាយកំ, ឧបេត្វា នរសារថិំ;

ធម្មំ ភណិតំ សុត្វាន, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘ទសវស្សសហស្សានិ, តស្ស វីរស្ស សាសនេ;

ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វាន, យុត្តយោគា ពហុស្សុតា.

‘‘បច្ចយាការកុសលា, ចតុសច្ចវិសារទា;

និបុណា ចិត្តកថិកា, សត្ថុសាសនការិកា.

‘‘តតោ ចុតាហំ តុសិតំ, ឧបបន្នា យសស្សិនី;

អភិភោមិ តហិំ អញ្ញេ, ព្រហ្មចារីផលេនហំ.

‘‘យត្ថ យត្ថូបបន្នាហំ, មហាភោគា មហទ្ធនា;

មេធាវិនី សីលវតី, វិនីតបរិសាបិ ច.

‘‘ភវាមិ តេន កម្មេន, យោគេន ជិនសាសនេ;

សព្ពា សម្បត្តិយោ មយ្ហំ, សុលភា មនសោ បិយា.

‘‘យោបិ មេ ភវតេ ភត្តា, យត្ថ យត្ថ គតាយបិ;

វិមានេតិ ន មំ កោចិ, បដិបត្តិពលេន មេ.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

នាមេន កោណាគមនោ, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘តទា ហិ ពារាណសិយំ, សុសមិទ្ធកុលប្បជា;

ធនញ្ជានី សុមេធា ច, អហម្បិ ច តយោ ជនា.

‘‘សង្ឃារាមមទាសិម្ហ, ទានសហាយិកា បុរេ;

សង្ឃស្ស ច វិហារម្បិ, ឧទ្ទិស្ស ការិកា មយំ.

‘‘តតោ ចុតា មយំ សព្ពា, តាវតិំសូបគា អហុំ;

យសសា អគ្គតំ បត្តា, មនុស្សេសុ តថេវ ច.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បម្ហិ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;

កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ.

‘‘តស្សាសិំ ជេដ្ឋិកា ធីតា, សមណី ឥតិ វិស្សុតា;

ធម្មំ សុត្វា ជិនគ្គស្ស, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិំ.

‘‘អនុជានិ ន នោ តាតោ, អគារេវ តទា មយំ;

វីសវស្សសហស្សានិ, វិចរិម្ហ អតន្ទិតា.

‘‘កោមារិព្រហ្មចរិយំ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;

ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, មុទិតា សត្ត ធីតរោ.

‘‘សមណី សមណគុត្តា ច, ភិក្ខុនី ភិក្ខុទាយិកា;

ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, សត្តមី សង្ឃទាយិកា.

‘‘អហំ ឧប្បលវណ្ណា ច, បដាចារា ច កុណ្ឌលា;

កិសាគោតមី ធម្មទិន្នា, វិសាខា ហោតិ សត្តមី.

‘‘កទាចិ សោ នរាទិច្ចោ, ធម្មំ ទេសេសិ អព្ភុតំ;

មហានិទានសុត្តន្តំ, សុត្វា តំ បរិយាបុណិំ.

‘‘តេហិ កម្មេហិ សុកតេហិ, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, សាកលាយ បុរុត្តមេ;

រញ្ញោ មទ្ទស្ស ធីតាម្ហិ, មនាបា ទយិតា បិយា.

‘‘សហ មេ ជាតមត្តម្ហិ, ខេមំ តម្ហិ បុរេ អហុ;

តតោ ខេមាតិ នាមំ មេ, គុណតោ ឧបបជ្ជថ.

‘‘យទាហំ យោព្ពនំ បត្តា, រូបលាវញ្ញភូសិតា;

តទា អទាសិ មំ តាតោ, ពិម្ពិសារស្ស រាជិនោ.

‘‘តស្សាហំ សុប្បិយា អាសិំ, រូបកេលាយនេ រតា;

រូបានំ ទោសវាទីតិ, ន ឧបេសិំ មហាទយំ.

‘‘ពិម្ពិសារោ តទា រាជា, មមានុគ្គហពុទ្ធិយា;

វណ្ណយិត្វា វេឡុវនំ, គាយកេ គាបយី មមំ.

‘‘រម្មំ វេឡុវនំ យេន, ន ទិដ្ឋំ សុគតាលយំ;

ន តេន នន្ទនំ ទិដ្ឋំ, ឥតិ មញ្ញាមសេ មយំ.

‘‘យេន វេឡុវនំ ទិដ្ឋំ, នរនន្ទននន្ទនំ;

សុទិដ្ឋំ នន្ទនំ តេន, អមរិន្ទសុនន្ទនំ.

‘‘វិហាយ នន្ទនំ ទេវា, ឱតរិត្វា មហីតលំ;

រម្មំ វេឡុវនំ ទិស្វា, ន តប្បន្តិ សុវិម្ហិតា.

‘‘រាជបុញ្ញេន និព្ពត្តំ, ពុទ្ធបុញ្ញេន ភូសិតំ;

កោ វត្តា តស្ស និស្សេសំ, វនស្ស គុណសញ្ចយំ.

‘‘តំ សុត្វា វនសមិទ្ធំ, មម សោតមនោហរំ;

ទដ្ឋុកាមា តមុយ្យានំ, រញ្ញោ អារោចយិំ តទា.

‘‘មហតា បរិវារេន, តទា ច សោ មហីបតិ;

មំ បេសេសិ តមុយ្យានំ, ទស្សនាយ សមុស្សុកំ.

‘‘គច្ឆ បស្ស មហាភោគេ, វនំ នេត្តរសាយនំ;

យំ សទា ភាតិ សិរិយា, សុគតាភានុរញ្ជិតំ.

‘‘យទា ច បិណ្ឌាយ មុនិ, គិរិព្ពជបុរុត្តមំ;

បវិដ្ឋោហំ តទាយេវ, វនំ ទដ្ឋុមុបាគមិំ.

‘‘តទា តំ ផុល្លវិបិនំ, នានាភមរកូជិតំ;

កោកិលាគីតសហិតំ, មយូរគណនច្ចិតំ.

‘‘អប្បសទ្ទមនាកិណ្ណំ, នានាចង្កមភូសិតំ;

កុដិមណ្ឌបសំកិណ្ណំ, យោគីវរវិរាជិតំ.

‘‘វិចរន្តី អមញ្ញិស្សំ, សផលំ នយនំ មម;

តត្ថាបិ តរុណំ ភិក្ខុំ, យុត្តំ ទិស្វា វិចិន្តយិំ.

‘‘ឦទិសេ វិបិនេ រម្មេ, ឋិតោយំ នវយោព្ពនេ;

វសន្តមិវ កន្តេន, រូបេន ច សមន្វិតោ.

‘‘និសិន្នោ រុក្ខមូលម្ហិ, មុណ្ឌោ សង្ឃាដិបារុតោ;

ឈាយតេ វតយំ ភិក្ខុ, ហិត្វា វិសយជំ រតិំ.

‘‘ននុ នាម គហដ្ឋេន, កាមំ ភុត្វា យថាសុខំ;

បច្ឆា ជិណ្ណេន ធម្មោយំ, ចរិតព្ពោ សុភទ្ទកោ.

‘‘សុញ្ញកន្តិ វិទិត្វាន, គន្ធគេហំ ជិនាលយំ;

ឧបេត្វា ជិនមទ្ទក្ខំ, ឧទយន្តំ វ ភាករំ.

‘‘ឯកកំ សុខមាសីនំ, ពីជមានំ វរិត្ថិយា;

ទិស្វានេវំ វិចិន្តេសិំ, នាយំ លូខោ នរាសភោ.

‘‘សា កញ្ញា កនកាភាសា, បទុមាននលោចនា;

ពិម្ពោដ្ឋី កុន្ទទសនា, មនោនេត្តរសាយនា.

‘‘ហេមទោលាភសវនា, កលិកាការសុត្ថនី;

វេទិមជ្ឈាវ សុស្សោណី, រម្ភោរុ ចារុភូសនា.

‘‘រត្តំសកុបសំព្យានា, នីលមដ្ឋនិវាសនា;

អតប្បនេយ្យរូបេន, ហាសភាវសមន្វិតា.

‘‘ទិស្វា តមេវំ ចិន្តេសិំ, អហោយមភិរូបិនី;

ន មយានេន នេត្តេន, ទិដ្ឋបុព្ពា កុទាចនំ.

‘‘តតោ ជរាភិភូតា សា, វិវណ្ណា វិកតាននា;

ភិន្នទន្តា សេតសិរា, សលាលា វទនាសុចិ.

‘‘សំខិត្តកណ្ណា សេតក្ខី, លម្ពាសុភបយោធរា;

វលិវិតតសព្ពង្គី, សិរាវិតតទេហិនី.

‘‘នតង្គា ទណ្ឌទុតិយា, ឧប្ផាសុលិកតា កិសា;

បវេធមានា បតិតា, និស្សសន្តី មុហុំ មុហុំ.

‘‘តតោ មេ អាសិ សំវេគោ, អព្ភុតោ លោមហំសនោ;

ធិរត្ថុ រូបំ អសុចិំ, រមន្តេ យត្ថ ពាលិសា.

‘‘តទា មហាការុណិកោ, ទិស្វា សំវិគ្គមានសំ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុគតោ, ឥមា គាថា អភាសថ.

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស ខេមេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិនន្ទិតំ.

‘‘អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ;

សតិ កាយគតា ត្យត្ថុ, និព្ពិទា ពហុលា ភវ.

‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, កាយេ ឆន្ទំ វិរាជយ.

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តា ចរិស្សសិ.

‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ, សយំ កតំ មក្កដកោវ ជាលំ;

ឯតម្បិ ឆេត្វាន បរិព្ពជន្តិ, អនបេក្ខិនោ កាមសុខំ បហាយ.

‘‘តតោ កល្លិតចិត្តំ មំ, ញត្វាន នរសារថិ;

មហានិទានំ ទេសេសិ, សុត្តន្តំ វិនយាយ មេ.

‘‘សុត្វា សុត្តន្តសេដ្ឋំ តំ, បុព្ពសញ្ញមនុស្សរិំ;