២. ទុកនិបាតោ

១. អភិរូបនន្ទាថេរីគាថាវណ្ណនា

ទុកនិបាតេ អាតុរំ អសុចិំ បូតិន្តិអាទិកា អភិរូបនន្ទាយ សិក្ខមានាយ គាថា. អយំ កិរ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរេ គហបតិមហាសាលស្ស ធីតា ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតា សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ ធាតុចេតិយំ រតនបដិមណ្ឌិតេន សុវណ្ណច្ឆត្តេន បូជំ កត្វា, កាលង្កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុនគរេ ខេមកស្ស សក្កស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ. នន្ទាតិស្សា នាមំ អហោសិ. សា អត្តភាវស្ស អតិវិយ រូបសោភគ្គប្បត្តិយា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា អភិរូបនន្ទាត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្សា វយប្បត្តាយ វារេយ្យទិវសេយេវ វរភូតោ សក្យកុមារោ កាលមកាសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ អកាមំ បព្ពាជេសុំ.

សា បព្ពជិត្វាបិ រូបំ និស្សាយ ឧប្បន្នមទា ‘‘សត្ថា រូបំ វិវណ្ណេតិ គរហតិ អនេកបរិយាយេន រូបេ អាទីនវំ ទស្សេតី’’តិ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. ភគវា តស្សា ញាណបរិបាកំ ញត្វា មហាបជាបតិំ អាណាបេសិ ‘‘សព្ពាបិ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឱវាទំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ. សា អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ អញ្ញំ បេសេសិ. ភគវា ‘‘វារេ សម្បត្តេ អត្តនាវ អាគន្តព្ពំ, ន អញ្ញា បេសេតព្ពា’’តិ អាហ. សា សត្ថុ អាណំ លង្ឃិតុំ អសក្កោន្តី ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អគមាសិ. ភគវា ឥទ្ធិយា ឯកំ អភិរូបំ ឥត្ថិរូបំ មាបេត្វា បុន ជរាជិណ្ណំ ទស្សេត្វា សំវេគំ ឧប្បាទេត្វា –

១៩. ‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហិ, ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ.

២០. ‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តា ចរិស្សសី’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ. តាសំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោ ឯវ. គាថាបរិយោសានេ អភិរូបនន្ទា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, ពន្ធុមា នាម ខត្តិយោ;

តស្ស រញ្ញោ អហុំ ភរិយា, ឯកជ្ឈំ ចារយាមហំ.

‘‘រហោគតា និសីទិត្វា, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

អាទាយ គមនីយញ្ហិ, កុសលំ នត្ថិ មេ កតំ.

‘‘មហាភិតាបំ កដុកំ, ឃោររូបំ សុទារុណំ;

និរយំ នូន គច្ឆាមិ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ.

‘‘ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, បហំសេត្វាន មានសំ;

រាជានំ ឧបគន្ត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘ឥត្ថី នាម មយំ ទេវ, បុរិសានុគតា សទា;

ឯកំ មេ សមណំ ទេហិ, ភោជយិស្សាមិ ខត្តិយ.

‘‘អទាសិ មេ មហារាជា, សមណំ ភាវិតិន្ទ្រិយំ;

តស្ស បត្តំ គហេត្វាន, បរមន្នេន បូរយិំ.

‘‘បូរយិត្វា បរមន្នំ, សហស្សគ្ឃនកេនហំ;

វត្ថយុគេន ឆាទេត្វា, អទាសិំ តុដ្ឋមានសា.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘សហស្សំ ទេវរាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

សហស្សំ ចក្កវត្តីនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ;

នានាវិធំ ពហុំ បុញ្ញំ, តស្ស កម្មផលា តតោ.

‘‘ឧប្បលស្សេវ មេ វណ្ណា, អភិរូបា សុទស្សនា;

ឥត្ថី សព្ពង្គសម្បន្នា, អភិជាតា ជុតិន្ធរា.

‘‘បច្ឆិមេ ភវសម្បត្តេ, អជាយិំ សាកិយេ កុលេ;

នារីសហស្សបាមោក្ខា, សុទ្ធោទនសុតស្សហំ.

‘‘និព្ពិន្ទិត្វា អគារេហំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

សត្តមិំ រត្តិំ សម្បត្វា, ចតុសច្ចំ អបាបុណិំ.

‘‘ចីវរបិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយញ្ច សេនាសនំ;

បរិមេតុំ ន សក្កោមិ, បិណ្ឌបាតស្សិទំ ផលំ.

‘‘យំ មយ្ហំ បុរិមំ កម្មំ, កុសលំ ជនិតំ មុនិ;

តុយ្ហត្ថាយ មហាវីរ, បរិចិណ្ណំ ពហុំ មយា.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បិណ្ឌបាតស្សិទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ គតី បជានាមិ, ទេវត្តំ អថ មានុសំ;

អញ្ញំ គតិំ ន ជានាមិ, បិណ្ឌបាតស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឧច្ចេ កុលេ បជានាមិ, តយោ សាលេ មហាធនេ;

អញ្ញំ កុលំ ន ជានាមិ, បិណ្ឌបាតស្សិទំ ផលំ.

‘‘ភវាភវេ សំសរិត្វា, សុក្កមូលេន ចោទិតា;

អមនាបំ ន បស្សាមិ, សោមនស្សកតំ ផលំ.

‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;

ចេតោបរិយញាណស្ស, វសី ហោមិ មហាមុនេ.

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ, បដិភានេ តថេវ ច;

ញាណំ មម មហាវីរ, ឧប្បន្នំ តវ សន្តិកេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បត្វា បន សា សយម្បិ ឧទានវសេន តាយេវ គាថា អភាសិ, ឥទមេវ ចស្សា អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

អភិរូបនន្ទាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ជេន្តាថេរីគាថាវណ្ណនា

យេ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិអាទិកា ជេន្តាយ ថេរិយា គាថា. តស្សា អតីតំ បច្ចុប្បន្នញ្ច វត្ថុ អភិរូបនន្ទាវត្ថុសទិសំ. អយំ បន វេសាលិយំ លិច្ឆវិរាជកុលេ និព្ពត្តីតិ អយមេវ វិសេសោ. សត្ថារា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បត្វា អត្តនា អធិគតំ វិសេសំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិវសេន –

២១. ‘‘យេ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា, មគ្គា និព្ពានបត្តិយា;

ភាវិតា តេ មយា សព្ពេ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា.

២២. ‘‘ទិដ្ឋោ ហិ មេ សោ ភគវា, អន្តិមោយំ សមុស្សយោ;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ យេ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ យេ ឥមេ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតា ពោធិយា យថាវុត្តាយ ធម្មសាមគ្គិយា, ពោធិស្ស វា ពុជ្ឈនកស្ស តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អង្គភូតត្តា ‘‘ពោជ្ឈង្គា’’តិ លទ្ធនាមា សត្ត ធម្មា. មគ្គា និព្ពានបត្តិយាតិ និព្ពានាធិគមស្ស ឧបាយភូតា. ភាវិតា តេ មយា សព្ពេ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតាតិ តេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា សព្ពេបិ មយា យថា ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតា, តថា មយា ឧប្បាទិតា ច វឌ្ឍិតា ច.

ទិដ្ឋោ ហិ មេ សោ ភគវាតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា សោ ភគវា ធម្មកាយោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អត្តនា អធិគតអរិយធម្មទស្សនេន ទិដ្ឋោ, តស្មា អន្តិមោយំ សមុស្សយោតិ យោជនា. អរិយធម្មទស្សនេន ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ អញ្ញេ ច អរិយា ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ, ន រូបកាយទស្សនមត្តេន. យថាហ – ‘‘យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧) ច ‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី’’តិ (ម. និ. ១.២០; សំ. និ. ៣.១) ច អាទិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ជេន្តាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុមង្គលមាតុថេរីគាថាវណ្ណនា

សុមុត្តិកាតិអាទិកា សុមង្គលមាតាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា អញ្ញតរស្ស នឡការស្ស ទិន្នា បឋមគព្ភេយេវ បច្ឆិមភវិកំ បុត្តំ លភិ. តស្ស សុមង្គលោតិ នាមំ អហោសិ. តតោ បដ្ឋាយ សា សុមង្គលមាតាតិ បញ្ញាយិត្ថ. យស្មា បនស្សា នាមគោត្តំ ន បាកដំ, តស្មា ‘‘អញ្ញតរា ថេរី ភិក្ខុនី អបញ្ញាតា’’តិ បាឡិយំ វុត្តំ. សោបិស្សា បុត្តោ វិញ្ញុតំ បត្តោ បព្ពជិត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា សុមង្គលត្ថេរោតិ បាកដោ អហោសិ. តស្ស មាតា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី ឯកទិវសំ គិហិកាលេ អត្តនា លទ្ធទុក្ខំ បច្ចវេក្ខិត្វា សំវេគជាតា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បត្វា ឧទានេន្តី –

២៣. ‘‘សុមុត្តិកា សុមុត្តិកា, សាធុមុត្តិកាម្ហិ មុសលស្ស;

អហិរិកោ មេ ឆត្តកំ វាបិ, ឧក្ខលិកា មេ ទេឌ្ឌុភំ វាតិ.

២៤. ‘‘រាគញ្ច អហំ ទោសញ្ច, ចិច្ចិដិ ចិច្ចិដីតិ វិហនាមិ;

សា រុក្ខមូលមុបគម្ម, ‘អហោ សុខ’ន្តិ សុខតោ ឈាយាមី’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ សុមុត្តិកាតិ សុមុត្តា. ក-ការោ បទបូរណមត្តំ, សុដ្ឋុ មុត្តា វតាតិ អត្ថោ. សា សាសនេ អត្តនា បដិលទ្ធសម្បត្តិំ ទិស្វា បសាទវសេន, តស្សា វា បសំសាវសេន អាមន្តេត្វា វុត្តំ ‘‘សុមុត្តិកា សុមុត្តិកា’’តិ. យំ បន គិហិកាលេ វិសេសតោ ជិគុច្ឆតិ, តតោ វិមុត្តិំ ទស្សេន្តី ‘‘សាធុមុត្តិកាម្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សាធុមុត្តិកាម្ហីតិ សម្មទេវ មុត្តា វត អម្ហិ. មុសលស្សាតិ មុសលតោ. អយំ កិរ ទលិទ្ទភាវេន គិហិកាលេ សយមេវ មុសលកម្មំ ករោតិ, តស្មា ឯវមាហ. អហិរិកោ មេតិ មម សាមិកោ អហិរិកោ និល្លជ្ជោ, សោ មម ន រុច្ចតីតិ វចនសេសោ. បកតិយាវ កាមេសុ វិរត្តចិត្តតាយ កាមាធិមុត្តានំ បវត្តិំ ជិគុច្ឆន្តី វទតិ. ឆត្តកំ វាបីតិ ជីវិតហេតុកេន ករីយមានំ ឆត្តកម្បិ មេ ន រុច្ចតីតិ អត្ថោ. វា-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ, តេន បេឡាចង្កោដកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. វេឡុទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា ទិវសេ ទិវសេ ឆត្តាទីនំ ករណវសេន ទុក្ខជីវិតំ ជិគុច្ឆន្តី វទតិ. ‘‘អហិតកោ មេ វាតោ វាតី’’តិ កេចិ វត្វា អហិតកោ ជរាវហោ គិហិកាលេ មម សរីរេ វាតោ វាយតីតិ អត្ថំ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘អហិតកោ បរេសំ ទុគ្គន្ធតរោ ច មម សរីរតោ វាតោ វាយតី’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. ឧក្ខលិកា មេ ទេឌ្ឌុភំ វាតីតិ មេ មម ភត្តបចនភាជនំ ចិរបារិវាសិកភាវេន អបរិសុទ្ធតាយ ឧទកសប្បគន្ធំ វាយតិ, តតោ អហំ សាធុមុត្តិកាម្ហីតិ យោជនា.

រាគញ្ច អហំ ទោសញ្ច, ចិច្ចិដិ ចិច្ចិដីតិ វិហនាមីតិ អហំ កិលេសជេដ្ឋកំ រាគញ្ច ទោសញ្ច ចិច្ចិដិ ចិច្ចិដីតិ ឥមិនា សទ្ទេន សទ្ធិំ វិហនាមិ វិនាសេមិ, បជហាមីតិ អត្ថោ. សា កិរ អត្តនោ សាមិកំ ជិគុច្ឆន្តី តេន ទិវសេ ទិវសេ ផាលិយមានានំ សុក្ខានំ វេឡុទណ្ឌាទីនំ សទ្ទំ គរហន្តី តស្ស បហានំ រាគទោសបហានេន សមំ កត្វា អវោច. សា រុក្ខមូលមុបគម្មាតិ សា អហំ សុមង្គលមាតា វិវិត្តំ រុក្ខមូលំ ឧបសង្កមិត្វា. សុខតោ ឈាយាមីតិ សុខន្តិ ឈាយាមិ, កាលេន កាលំ សមាបជ្ជន្តី ផលសុខំ និព្ពានសុខញ្ច បដិសំវេទិយមានា ផលជ្ឈានេន ឈាយាមីតិ អត្ថោ. អហោ សុខន្តិ ឥទំ បនស្សា សមាបត្តិតោ បច្ឆា បវត្តមនសិការវសេន វុត្តំ, បុព្ពាភោគវសេនាតិបិ យុជ្ជតេវ.

សុមង្គលមាតុថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. អឌ្ឍកាសិថេរីគាថាវណ្ណនា

យាវ កាសិជនបទោតិអាទិកា អឌ្ឍកាសិយា ថេរិយា គាថា. អយំ កិរ កស្សបស្ស ទសពលស្ស កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិត្វា ភិក្ខុនិសីលេ ឋិតំ អញ្ញតរំ បដិសម្ភិទាប្បត្តំ ខីណាសវត្ថេរិំ គណិកាវាទេន អក្កោសិត្វា, តតោ ចុតា និរយេ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កាសិករដ្ឋេ ឧឡារវិភវេ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិប្បត្តា បុព្ពេ កតស្ស វចីទុច្ចរិតស្ស និស្សន្ទេន ឋានតោ បរិភដ្ឋា គណិកា អហោសិ. នាមេន អឌ្ឍកាសី នាម. តស្សា បព្ពជ្ជា ច ទូតេន ឧបសម្បទា ច ខន្ធកេ អាគតាយេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

តេន ខោ បន សមយេន អឌ្ឍកាសី គណិកា ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិតា ហោតិ. សា ច សាវត្ថិំ គន្តុកាមា ហោតិ ‘‘ភគវតោ សន្តិកេ ឧបសម្បជ្ជិស្សាមី’’តិ. អស្សោសុំ ខោ ធុត្តា – ‘‘អឌ្ឍកាសី កិរ គណិកា សាវត្ថិំ គន្តុកាមា’’តិ. តេ មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសុ. អស្សោសិ ខោ អឌ្ឍកាសី គណិកា ‘‘ធុត្តា កិរ មគ្គេ បរិយុដ្ឋិតា’’តិ. ភគវតោ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ – ‘‘អហញ្ហិ ឧបសម្បជ្ជិតុកាមា, កថំ នុ ខោ មយា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ? អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ធម្មិំ កថំ កត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទូតេនបិ ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៤៣០).

ឯវំ លទ្ធូបសម្បទា បន វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.៤.១៦៨-១៨៣) –

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘តទាហំ បព្ពជិត្វាន, តស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ;

សំវុតា បាតិមោក្ខម្ហិ, ឥន្ទ្រិយេសុ ច បញ្ចសុ.

‘‘មត្តញ្ញុនី ច អសនេ, យុត្តា ជាគរិយេបិ ច;

វសន្តី យុត្តយោគាហំ, ភិក្ខុនិំ វិគតាសវំ.

‘‘អក្កោសិំ ទុដ្ឋចិត្តាហំ, គណិកេតិ ភណិំ តទា;

តេន បាបេន កម្មេន, និរយម្ហិ អបច្ចិសំ.

‘‘តេន កម្មាវសេសេន, អជាយិំ គណិកាកុលេ;

ពហុសោវ បរាធីនា, បច្ឆិមាយ ច ជាតិយំ.

‘‘កាសីសុ សេដ្ឋិកុលជា, ព្រហ្មចារីពលេនហំ;

អច្ឆរា វិយ ទេវេសុ, អហោសិំ រូបសម្បទា.

‘‘ទិស្វាន ទស្សនីយំ មំ, គិរិព្ពជបុរុត្តមេ;

គណិកត្តេ និវេសេសុំ, អក្កោសនពលេន មេ.

‘‘សាហំ សុត្វាន សទ្ធម្មំ, ពុទ្ធសេដ្ឋេន ទេសិតំ;

បុព្ពវាសនសម្បន្នា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘តទូបសម្បទត្ថាយ, គច្ឆន្តី ជិនសន្តិកំ;

មគ្គេ ធុត្តេ ឋិតេ សុត្វា, លភិំ ទូតោបសម្បទំ.

‘‘សព្ពកម្មំ បរិក្ខីណំ, បុញ្ញំ បាបំ តថេវ ច;

សព្ពសំសារមុត្តិណ្ណា, គណិកត្តញ្ច ខេបិតំ.

‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;

ចេតោបរិយញាណស្ស, វសី ហោមិ មហាមុនេ.

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ, បដិភានេ តថេវ ច;

ញាណំ មម មហាវីរ, ឧប្បន្នំ តវ សន្តិកេ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.៤.១៦៨-១៨៣);

អរហត្តំ បន បត្វា ឧទានវសេន –

២៥. ‘‘យាវ កាសិជនបទោ, សុង្កោ មេ តត្តកោ អហុ;

តំ កត្វា នេគមោ អគ្ឃំ, អឌ្ឍេនគ្ឃំ ឋបេសិ មំ.

២៦. ‘‘អថ និព្ពិន្ទហំ រូបេ, និព្ពិន្ទញ្ច វិរជ្ជហំ;

មា បុន ជាតិសំសារំ, សន្ធាវេយ្យំ បុនប្បុនំ;

តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ យាវ កាសិជនបទោ, សុង្កោ មេ តត្តកោ អហូតិ កាសីសុ ជនបទេសុ ភវោ សុង្កោ កាសិជនបទោ, សោ យាវ យត្តកោ, តត្តកោ មយ្ហំ សុង្កោ អហុ អហោសិ. កិត្តកោ បន សោតិ? សហស្សមត្តោ. កាសិរដ្ឋេ កិរ តទា សុង្កវសេន ឯកទិវសំ រញ្ញោ ឧប្បជ្ជនកអាយោ អហោសិ សហស្សមត្តោ, ឥមាយបិ បុរិសានំ ហត្ថតោ ឯកទិវសំ លទ្ធធនំ តត្តកំ. តេន វុត្តំ – ‘‘យាវ កាសិជនបទោ, សុង្កោ មេ តត្តកោ អហូ’’តិ. សា បន កាសិសុង្កបរិមាណតាយ កាសីតិ សមញ្ញំ លភិ. តត្ថ យេភុយ្យេន មនុស្សា សហស្សំ ទាតុំ អសក្កោន្តា តតោ ឧបឌ្ឍំ ទត្វា ទិវសភាគមេវ រមិត្វា គច្ឆន្តិ, តេសំ វសេនាយំ អឌ្ឍកាសីតិ បញ្ញាយិត្ថ. តេន វុត្តំ – ‘‘តំ កត្វា នេគមោ អគ្ឃំ, អឌ្ឍេនគ្ឃំ ឋបេសិ ម’’ន្តិ. តំ បញ្ចសតមត្តំ ធនំ អគ្ឃំ កត្វា នេគមោ និគមវាសិជនោ ឥត្ថិរតនភាវេន អនគ្ឃម្បិ សមានំ អឌ្ឍេន អគ្ឃំ និមិត្តំ អឌ្ឍកាសីតិ សមញ្ញាវសេន មំ ឋបេសិ, តថា មំ វោហរីតិ អត្ថោ.

អថ និព្ពិន្ទហំ រូបេតិ ឯវំ រូបូបជីវិនី ហុត្វា ឋិតា. អថ បច្ឆា សាសនំ និស្សាយ រូបេ អហំ និព្ពិន្ទិំ ‘‘ឥតិបិ រូបំ អនិច្ចំ, ឥតិបិទំ រូបំ ទុក្ខំ, អសុភ’’ន្តិ បស្សន្តី តត្ថ ឧក្កណ្ឋិំ. និព្ពិន្ទញ្ច វិរជ្ជហន្តិ និព្ពិន្ទន្តី ចាហំ តតោ បរំ វិរាគំ អាបជ្ជិំ. និព្ពិន្ទគ្គហណេន ចេត្ថ តរុណវិបស្សនំ ទស្សេតិ, វិរាគគ្គហណេន ពលវវិបស្សនំ. ‘‘និព្ពិន្ទន្តោ វិរជ្ជតិ វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ ហិ វុត្តំ. មា បុន ជាតិសំសារំ, សន្ធាវេយ្យំ បុនប្បុនន្តិ ឥមិនា និព្ពិន្ទនវិរជ្ជនាការេ និទស្សេតិ. តិស្សោ វិជ្ជាតិអាទិនា តេសំ មត្ថកប្បត្តិំ, តំ វុត្តនយមេវ.

អឌ្ឍកាសិថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ចិត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា

កិញ្ចាបិ ខោម្ហិ កិសិកាតិអាទិកា ចិត្តាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី ឥតោ ចតុន្នវុតិកប្បេ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តិ. សា ឯកទិវសំ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ ទិស្វា បសន្នមានសា នឡបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា សត្ថុ រាជគហប្បវេសនេ បដិលទ្ធសទ្ធា បច្ឆា មហាបជាបតិគោតមិយា សន្តិកេ បព្ពជិត្វា មហល្លិកាកាលេ គិជ្ឈកូដបព្ពតំ អភិរុហិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តី វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, អហោសិំ កិន្នរី តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ.

‘‘បសន្នចិត្តា សុមនា, វេទជាតា កតញ្ជលី;

នឡមាលំ គហេត្វាន, សយម្ភុំ អភិបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា កិន្នរីទេហំ, អគច្ឆិំ តិទសំ គតិំ.

‘‘ឆត្តិំសទេវរាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

ទសន្នំ ចក្កវត្តីនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

សំវេជេត្វាន មេ ចិត្តំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

សា បន អរហត្តំ បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា –

២៧. ‘‘កិញ្ចាបិ ខោម្ហិ កិសិកា, គិលានា ពាឡ្ហទុព្ពលា;

ទណ្ឌមោលុព្ភ គច្ឆាមិ, បព្ពតំ អភិរូហិយ.

២៨. ‘‘សង្ឃាដិំ និក្ខិបិត្វាន, បត្តកញ្ច និកុជ្ជិយ;

សេលេ ខម្ភេសិមត្តានំ, តមោខន្ធំ បទាលិយា’’តិ. –

ឥមា ទ្វេ គាថា អភាសិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ខោម្ហិ កិសិកាតិ យទិបិ អហំ ជរាជិណ្ណា អប្បមំសលោហិតភាវេន កិសសរីរា អម្ហិ. គិលានា ពាឡ្ហទុព្ពលាតិ ធាត្វាទិវិការេន គិលានា, តេនេវ គេលញ្ញេន អតិវិយ ទុព្ពលា. ទណ្ឌមោលុព្ភ គច្ឆាមីតិ យត្ថ កត្ថចិ គច្ឆន្តី កត្តរយដ្ឋិំ អាលម្ពិត្វាវ គច្ឆាមិ. បព្ពតំ អភិរូហិយាតិ ឯវំ ភូតាបិ វិវេកកាមតាយ គិជ្ឈកូដបព្ពតំ អភិរុហិត្វា.

សង្ឃាដិំ និក្ខិបិត្វានាតិ សន្តរុត្តរា ឯវ ហុត្វា យថាសំហតំ អំសេ ឋបិតំ សង្ឃាដិំ ហត្ថបាសេ ឋបេត្វា. បត្តកញ្ច និកុជ្ជិយាតិ មយ្ហំ វលញ្ជនមត្តិកាបត្តំ អធោមុខំ កត្វា ឯកមន្តេ ឋបេត្វា. សេលេ ខម្ភេសិមត្តានំ, តមោខន្ធំ បទាលិយាតិ បព្ពតេ និសិន្នា ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អបទាលិតបុព្ពំ មោហក្ខន្ធំ បទាលេត្វា, តេនេវ ច មោហក្ខន្ធបទាលនេន អត្តានំ អត្តភាវំ ខម្ភេសិំ, មម សន្តានំ អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន វិក្ខម្ភេសិន្តិ អត្ថោ.

ចិត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. មេត្តិកាថេរីគាថាវណ្ណនា

កិញ្ចាបិ ខោម្ហិ ទុក្ខិតាតិអាទិកា មេត្តិកាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តី សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ កាលេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា សត្ថុ ចេតិយេ រតនេន បដិមណ្ឌិតាយ មេខលាយ បូជំ អកាសិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. សេសំ អនន្តរេ វុត្តសទិសំ. អយំ បន បដិភាគកូដំ អភិរុហិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តី វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.២០-២៥) –

‘‘សិទ្ធត្ថស្ស ភគវតោ, ថូបការាបិកា អហុំ;

មេខលិកា មយា ទិន្នា, នវកម្មាយ សត្ថុនោ.

‘‘និដ្ឋិតេ ច មហាថូបេ, មេខលំ បុនទាសហំ;

លោកនាថស្ស មុនិនោ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ មេខលមទំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ថូបការស្សិទំ ផលំ.