៣. តិកនិបាតោ

១. អបរាសាមាថេរីគាថាវណ្ណនា

តិកនិបាតេ បណ្ណវីសតិវស្សានីតិអាទិកា អបរាយ សាមាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តិ. សា តត្ថ កិន្នរេហិ សទ្ធិំ កីឡាបសុតា វិចរតិ. អថេកទិវសំ សត្ថា តស្សា កុសលពីជរោបនត្ថំ តត្ថ គន្ត្វា នទីតីរេ ចង្កមិ. សា ភគវន្តំ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា សឡលបុប្ផានិ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា តេហិ បុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេសិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសម្ពិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា សាមាវតិយា សហាយិកា ហុត្វា តស្សា មតកាលេ សំវេគជាតា បព្ពជិត្វា បញ្ចវីសតិ វស្សានិ ចិត្តសមាធានំ អលភិត្វា មហល្លិកាកាលេ សុគតោវាទំ លភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.២២-២៩) –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, អហោសិំ កិន្នរី តទា;

អទ្ទសាហំ ទេវទេវំ, ចង្កមន្តំ នរាសភំ.

‘‘ឱចិនិត្វាន សឡលំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

ឧបសិង្ឃិ មហាវីរោ, សឡលំ ទេវគន្ធិកំ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា សម្ពុទ្ធោ, វិបស្សី លោកនាយកោ;

ឧបសិង្ឃិ មហាវីរោ, បេក្ខមានាយ មេ តទា.

‘‘អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាន, វន្ទិត្វា ទ្វិបទុត្តមំ;

សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, តតោ បព្ពតមារុហិំ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

៣៩. ‘‘បណ្ណវីសតិ វស្សានិ, យតោ បព្ពជិតាយ មេ;

នាភិជានាមិ ចិត្តស្ស, សមំ លទ្ធំ កុទាចនំ.

៤០. ‘‘អលទ្ធា ចេតសោ សន្តិំ, ចិត្តេ អវសវត្តិនី;

តតោ សំវេគមាបាទិំ, សរិត្វា ជិនសាសនំ.

៤១. ‘‘ពហូហិ ទុក្ខធម្មេហិ, អប្បមាទរតាយ មេ;

តណ្ហក្ខយោ អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

អជ្ជ មេ សត្តមី រត្តិ, យតោ តណ្ហា វិសោសិតា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ចិត្តស្ស សមន្តិ ចិត្តស្ស វូបសមំ, ចេតោសមថមគ្គផលសមាធីតិ អត្ថោ.

តតោតិ តស្មា ចិត្តវសំ វត្តេតុំ អសមត្ថភាវតោ. សំវេគមាបាទិន្តិ សត្ថរិ ធរន្តេបិ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេតុំ អសក្កោន្តី បច្ឆា កថំ បាបយិស្សាមីតិ សំវេគំ ញាណុត្រាសំ អាបជ្ជិំ. សរិត្វា ជិនសាសនន្តិ កាណកច្ឆបោបមាទិសត្ថុឱវាទំ (សំ. និ. ៥.១១១៧; ម. និ. ៣.២៥២) អនុស្សរិត្វា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អបរាសាមាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧត្តមាថេរីគាថាវណ្ណនា

ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុន្តិអាទិកា ឧត្តមាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរេ អញ្ញតរស្ស កុដុម្ពិកស្ស គេហេ ឃរទាសី ហុត្វា និព្ពត្តិ. សា វយប្បត្តា អត្តនោ អយ្យកានំ វេយ្យាវច្ចំ ករោន្តី ជីវតិ. តេន ច សមយេន ពន្ធុមរាជា បុណ្ណមីទិវសេ ឧបោសថិកោ ហុត្វា បុរេភត្តំ ទានានិ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណាតិ. អថ មហាជនា យថា រាជា បដិបជ្ជតិ, តថេវ បុណ្ណមីទិវសេ ឧបោសថង្គានិ សមាទាយ វត្តន្តិ. អថស្សា ទាសិយា ឯតទហោសិ – ‘‘ឯតរហិ ខោ មហារាជា មហាជនា ច ឧបោសថង្គានិ សមាទាយ វត្តន្តិ, យំនូនាហំ ឧបោសថទិវសេសុ ឧបោសថសីលំ សមាទាយ វត្តេយ្យ’’ន្តិ. សា តថា ករោន្តី សុបរិសុទ្ធំ ឧបោសថសីលំ រក្ខិត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សេដ្ឋិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា បដាចារាយ ថេរិយា សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តំ មត្ថកំ បាបេតុំ នាសក្ខិ. បដាចារា ថេរី តស្សា ចិត្តាចារំ ញត្វា ឱវាទមទាសិ. សា តស្សា ឱវាទេ ឋត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.១-២១) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, ពន្ធុមា នាម ខត្តិយោ;

ទិវសេ បុណ្ណមាយ សោ, ឧបវសិ ឧបោសថំ.

‘‘អហំ តេន សមយេន, កុម្ភទាសី អហំ តហិំ;

ទិស្វា សរាជកំ សេនំ, ឯវាហំ ចិន្តយិំ តទា.

‘‘រាជាបិ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា, ឧបវសិ ឧបោសថំ;

សផលំ នូន តំ កម្មំ, ជនកាយោ បមោទិតោ.

‘‘យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា, ទុគ្គច្ចញ្ច ទលិទ្ទតំ;

មានសំ សម្បហំសិត្វា, ឧបវសិំ ឧបោសថំ.

‘‘អហំ ឧបោសថំ កត្វា, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ;

តេន កម្មេន សុកតេន, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តត្ថ មេ សុកតំ ព្យម្ហំ, ឧព្ភយោជនមុគ្គតំ;

កូដាគារវរូបេតំ, មហាសនសុភូសិតំ.

‘‘អច្ឆរា សតសហស្សា, ឧបតិដ្ឋន្តិ មំ សទា;

អញ្ញេ ទេវេ អតិក្កម្ម, អតិរោចាមិ សព្ពទា.

‘‘ចតុសដ្ឋិទេវរាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

តេសដ្ឋិចក្កវត្តីនំ, មហេសិត្តមការយិំ.

‘‘សុវណ្ណវណ្ណា ហុត្វាន, ភវេសុ សំសរាមហំ;

សព្ពត្ថ បវរា ហោមិ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘ហត្ថិយានំ អស្សយានំ, រថយានញ្ច សីវិកំ;

លភាមិ សព្ពមេវេតំ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘សោណ្ណមយំ រូបិមយំ, អថោបិ ផលិកាមយំ;

លោហិតង្គមយញ្ចេវ, សព្ពំ បដិលភាមហំ.

‘‘កោសេយ្យកម្ពលិយានិ, ខោមកប្បាសិកានិ ច;

មហគ្ឃានិ ច វត្ថានិ, សព្ពំ បដិលភាមហំ.

‘‘អន្នំ បានំ ខាទនីយំ, វត្ថសេនាសនានិ ច;

សព្ពមេតំ បដិលភេ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘វរគន្ធញ្ច មាលញ្ច, ចុណ្ណកញ្ច វិលេបនំ;

សព្ពមេតំ បដិលភេ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘កូដាគារញ្ច បាសាទំ, មណ្ឌបំ ហម្មិយំ គុហំ;

សព្ពមេតំ បដិលភេ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘ជាតិយា សត្តវស្សាហំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

អឌ្ឍមាសេ អសម្បត្តេ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឧបោសថស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

៤២. ‘‘ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុំ, វិហារា ឧបនិក្ខមិំ;

អលទ្ធា ចេតសោ សន្តិំ, ចិត្តេ អវសវត្តិនី.

៤៣. ‘‘សា ភិក្ខុនិំ ឧបាគច្ឆិំ, យា មេ សទ្ធាយិកា អហុ;

សា មេ ធម្មមទេសេសិ, ខន្ធាយតនធាតុយោ.

៤៤. ‘‘តស្សា ធម្មំ សុណិត្វាន, យថា មំ អនុសាសិ សា;

សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន, និសីទិំ បីតិសុខសមប្បិតា;

អដ្ឋមិយា បាទេ បសារេសិំ, តមោខន្ធំ បទាលិយា’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ សា ភិក្ខុនិំ ឧបាគច្ឆិំ , យា មេ សទ្ធាយិកា អហូតិ យា មយា សទ្ធាតព្ពា សទ្ធេយ្យវចនា អហោសិ, តំ ភិក្ខុនិំ សាហំ ឧបគច្ឆិំ ឧបសង្កមិំ, បដាចារាថេរិំ សទ្ធាយ វទតិ. ‘‘សា ភិក្ខុនី ឧបគច្ឆិ, យា មេ សាធយិកា’’តិបិ បាឋោ. សា បដាចារា ភិក្ខុនី អនុកម្បាយ មំ ឧបគច្ឆិ, យា មយ្ហំ សទត្ថស្ស សាធិកាតិ អត្ថោ. សា មេ ធម្មមទេសេសិ, ខន្ធាយតនធាតុយោតិ សា បដាចារា ថេរី ‘‘ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធា, ឥមានិ ទ្វាទសាយតនានិ, ឥមា អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិ ខន្ធាទិកេ វិភជិត្វា ទស្សេន្តី មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេសិ.

តស្សា ធម្មំ សុណិត្វានាតិ តស្សា បដិសម្ភិទាប្បត្តាយ ថេរិយា សន្តិកេ ខន្ធាទិវិភាគបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ បាបេត្វា ទេសិតសណ្ហសុខុមវិបស្សនាធម្មំ សុត្វា. យថា មំ អនុសាសិ សាតិ សា ថេរី យថា មំ អនុសាសិ ឱវទិ, តថា បដិបជ្ជន្តី បដិបត្តិំ មត្ថកំ បាបេត្វាបិ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសីទិំ. កថំ? បីតិសុខសមប្បិតាតិ ឈានមយេន បីតិសុខេន សមង្គីភូតា. អដ្ឋមិយា បាទេ បសារេសិំ, តមោខន្ធំ បទាលិយាតិ អនវសេសំ មោហក្ខន្ធំ អគ្គមគ្គេន បទាលេត្វា អដ្ឋមេ ទិវសេ បល្លង្កំ ភិន្ទន្តី បាទេ បសារេសិំ. ឥទមេវ ចស្សា អញ្ញាព្យាករណំ អហោសិ.

ឧត្តមាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អបរា ឧត្តមាថេរីគាថាវណ្ណនា

យេ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិអាទិកា អបរាយ ឧត្តមាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ ពន្ធុមតីនគរេ កុលទាសី ហុត្វា និព្ពត្តិ. សា ឯកទិវសំ សត្ថុ សាវកំ ឯកំ ខីណាសវត្ថេរំ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសា តីណិ មោទកានិ អទាសិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលជនបទេ អញ្ញតរស្មិំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តា ជនបទចារិកំ ចរន្តស្ស សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.៣០-៣៦) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, កុម្ភទាសី អហោសហំ;

មម ភាគំ គហេត្វាន, គច្ឆំ ឧទកហារិកា.

‘‘បន្ថម្ហិ សមណំ ទិស្វា, សន្តចិត្តំ សមាហិតំ;

បសន្នចិត្តា សុមនា, មោទកេ តីណិទាសហំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ឯកនវុតិកប្បានិ, វិនិបាតំ ន គច្ឆហំ.

‘‘សម្បត្តិ តំ ករិត្វាន, សព្ពំ អនុភវិំ អហំ;

មោទកេ តីណិ ទត្វាន, បត្តាហំ អចលំ បទំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

៤៥. ‘‘យេ ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា, មគ្គា និព្ពានបត្តិយា;

ភាវិតា តេ មយា សព្ពេ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតា.

៤៦. ‘‘សុញ្ញតស្សានិមិត្តស្ស, លាភិនីហំ យទិច្ឆកំ;

ឱរសា ធីតា ពុទ្ធស្ស, និព្ពានាភិរតា សទា.

៤៧. ‘‘សព្ពេ កាមា សមុច្ឆិន្នា, យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសា;

វិក្ខីណោ ជាតិសំសារោ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ សុញ្ញតស្សានិមិត្តស្ស, លាភិនីហំ យទិច្ឆកន្តិ សុញ្ញតសមាបត្តិយា ច អនិមិត្តសមាបត្តិយា ច អហំ យទិច្ឆកំ លាភិនី, តត្ថ យំ យំ សមាបជ្ជិតុំ ឥច្ឆាមិ យត្ថ យត្ថ យទា យទា, តំ តំ តត្ថ តត្ថ តទា តទា សមាបជ្ជិត្វា វិហរាមីតិ អត្ថោ. យទិបិ ហិ សុញ្ញតាប្បណិហិតាទិនាមកស្ស យស្ស កស្សចិបិ មគ្គស្ស សុញ្ញតាទិភេទំ តិវិធម្បិ ផលំ សម្ភវតិ. អយំ បន ថេរី សុញ្ញតានិមិត្តសមាបត្តិយោវ សមាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សុញ្ញតស្សានិមិត្តស្ស, លាភិនីហំ យទិច្ឆក’’ន្តិ. យេភុយ្យវសេន វា ឯតំ វុត្តំ. និទស្សនមត្តមេតន្តិ អបរេ.

យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសាតិ យេ ទេវលោកបរិយាបន្នា យេ ច មនុស្សលោកបរិយាបន្នា វត្ថុកាមា, តេ សព្ពេបិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន មយា សម្មទេវ ឧច្ឆិន្នា, អបរិភោគារហា កតា. វុត្តញ្ហិ – ‘‘អភព្ពោ, អាវុសោ, ខីណាសវោ ភិក្ខុ កាមេ បរិភុញ្ជិតុំ. សេយ្យថាបិ បុព្ពេ អគារិយភូតោ’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អបរា ឧត្តមាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទន្តិកាថេរីគាថាវណ្ណនា

ទិវាវិហារា និក្ខម្មាតិអាទិកា ទន្តិកាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី ពុទ្ធសុញ្ញកាលេ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តិ. សា ឯកទិវសំ កិន្នរេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តី វិចរមានា អទ្ទស អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នំ. ទិស្វាន បសន្នមានសា ឧបសង្កមិត្វា សាលបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា វន្ទិត្វា បក្កាមិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតព្រាហ្មណស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា ជេតវនបដិគ្គហណេ បដិលទ្ធសទ្ធា ឧបាសិកា ហុត្វា បច្ឆា មហាបជាបតិគោតមិយា សន្តិកេ បព្ពជិត្វា រាជគហេ វសមានា ឯកទិវសំ បច្ឆាភត្តំ គិជ្ឈកូដំ អភិរុហិត្វា ទិវាវិហារំ និសិន្នា ហត្ថារោហកស្ស អភិរុហនត្ថាយ បាទំ បសារេន្តំ ហត្ថិំ ទិស្វា តទេវ អារម្មណំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.៨៦-៩៦) –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, អហោសិំ កិន្នរី តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ.

‘‘បសន្នចិត្តា សុមនា, វេទជាតា កតញ្ជលី;

សាលមាលំ គហេត្វាន, សយម្ភុំ អភិបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា កិន្នរីទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘ឆត្តិំសទេវរាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

មនសា បត្ថិតំ មយ្ហំ, និព្ពត្តតិ យថិច្ឆិតំ.

‘‘ទសន្នំ ចក្កវត្តីនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

ឱចិតត្តាវ ហុត្វាន, សំសរាមិ ភវេស្វហំ.

‘‘កុសលំ វិជ្ជតេ មយ្ហំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

បូជារហា អហំ អជ្ជ, សក្យបុត្តស្ស សាសនេ.

‘‘វិសុទ្ធមនសា អជ្ជ, អបេតមនបាបិកា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ពុទ្ធមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, សាលមាលាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ឧទានវសេន –

៤៨. ‘‘ទិវាវិហារា និក្ខម្ម, គិជ្ឈកូដម្ហិ បព្ពតេ;

នាគំ ឱគាហមុត្តិណ្ណំ, នទីតីរម្ហិ អទ្ទសំ.

៤៩. ‘‘បុរិសោ អង្កុសមាទាយ, ‘ទេហិ បាទ’ន្តិ យាចតិ;

នាគោ បសារយី បាទំ, បុរិសោ នាគមារុហិ.

៥០. ‘‘ទិស្វា អទន្តំ ទមិតំ, មនុស្សានំ វសំ គតំ;

តតោ ចិត្តំ សមាធេសិំ, ខលុ តាយ វនំ គតា’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ នាគំ ឱគាហមុត្តិណ្ណន្តិ ហត្ថិនាគំ នទិយំ ឱគាហំ កត្វា ឱគយ្ហ តតោ ឧត្តិណ្ណំ. ‘‘ឱគយ្ហ មុត្តិណ្ណ’’ន្តិ វា បាឋោ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. នទីតីរម្ហិ អទ្ទសន្តិ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ អបស្សិំ.

កិំ ករោន្តន្តិ ចេតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បុរិសោ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘ទេហិ បាទ’ន្តិ យាចតីតិ ‘‘បាទំ ទេហិ’’ឥតិ បិដ្ឋិអារោហនត្ថំ បាទំ បសារេតុំ សញ្ញំ ទេតិ, យថាបរិចិតញ្ហិ សញ្ញំ ទេន្តោ ឥធ យាចតីតិ វុត្តោ.

ទិស្វា អទន្តំ ទមិតន្តិ បកតិយា បុព្ពេ អទន្តំ ឥទានិ ហត្ថាចរិយេន ហត្ថិសិក្ខាយ ទមិតទមថំ ឧបគមិតំ. កីទិសំ ទមិតំ? មនុស្សានំ វសំ គតំ យំ យំ មនុស្សា អាណាបេន្តិ, តំ តំ ទិស្វាតិ យោជនា. តតោ ចិត្តំ សមាធេសិំ, ខលុ តាយ វនំ គតាតិ ខលូតិ អវធារណត្ថេ និបាតោ. តតោ ហត្ថិទស្សនតោ បច្ឆា, តាយ ហត្ថិនោ កិរិយាយ ហេតុភូតាយ, វនំ អរញ្ញំ គតា ចិត្តំ សមាធេសិំយេវ. កថំ? ‘‘អយម្បិ នាម តិរច្ឆានគតោ ហត្ថី ហត្ថិទមកស្ស វសេន ទមថំ គតោ, កស្មា មនុស្សភូតាយ ចិត្តំ បុរិសទមកស្ស សត្ថុ វសេន ទមថំ ន គមិស្សតី’’តិ សំវេគជាតា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អគ្គមគ្គសមាធិនា មម ចិត្តំ សមាធេសិំ អច្ចន្តសមាធានេន សព្ពសោ កិលេសេ ខេបេសិន្តិ អត្ថោ.

ទន្តិកាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧព្ពិរិថេរីគាថាវណ្ណនា

អម្ម, ជីវាតិអាទិកា ឧព្ពិរិយា ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តា ឯកទិវសំ មាតាបិតូសុ មង្គលំ អនុភវិតុំ គេហន្តរគតេសុ អទុតិយា សយំ គេហេ ឱហីនា ឧបកដ្ឋាយ វេលាយ ភគវតោ សាវកំ ឯកំ ខីណាសវត្ថេរំ គេហទ្វារសមីបេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា ភិក្ខំ ទាតុកាមា, ‘‘ភន្តេ, ឥធ បវិសថា’’តិ វត្វា ថេរេ គេហំ បវិដ្ឋេ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន ថេរំ វន្ទិត្វា គោនកាទីហិ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. និសីទិ ថេរោ បញ្ញត្តេ អាសនេ. សា បត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌបាតស្ស បូរេត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. ថេរោ អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឧឡារទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា តតោ ចុតា សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧព្ពិរីតិ លទ្ធនាមា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា អហោសិ. សា វយប្បត្តកាលេ កោសលរញ្ញា អត្តនោ គេហំ នីតា, កតិបយសំវច្ឆរាតិក្កមេន ឯកំ ធីតរំ លភិ. តស្សា ជីវន្តីតិ នាមំ អកំសុ. រាជា តស្សា ធីតរំ ទិស្វា តុដ្ឋមានសោ ឧព្ពិរិយា អភិសេកំ អទាសិ. ធីតា បនស្សា អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចរណកាលេ កាលមកាសិ. មាតា យត្ថ តស្សា សរីរនិក្ខេបោ កតោ, តំ សុសានំ គន្ត្វា ទិវសេ ទិវសេ បរិទេវតិ. ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ថោកំ និសីទិត្វា គតា អចិរវតីនទិយា តីរេ ឋត្វា ធីតរំ អារព្ភ បរិទេវតិ. តំ ទិស្វា សត្ថា គន្ធកុដិយំ យថានិសិន្នោវ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘កស្មា វិប្បលបសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មម ធីតរំ អារព្ភ វិប្បលបាមិ, ភគវា’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ សុសានេ ឈាបិតា តវ ធីតរោ ចតុរាសីតិសហស្សមត្តា, តាសំ កតរ សន្ធាយ វិប្បលបសី’’តិ. តាសំ តំ តំ អាឡាហនដ្ឋានំ ទស្សេត្វា –

៥១. ‘‘អម្ម ជីវាតិ វនម្ហិ កន្ទសិ, អត្តានំ អធិគច្ឆ ឧព្ពិរិ;

ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, សព្ពា ជីវសនាមិកា;

ឯតម្ហាឡាហនេ ទឌ្ឍា, តាសំ កមនុសោចសី’’តិ. – សឧបឌ្ឍគាថមាហ;

តត្ថ, អម្ម, ជីវាតិ មាតុបចារនាមេន ធីតុយា អាលបនំ, ឥទញ្ចស្សា វិប្បលបនាការទស្សនំ. វនម្ហិ កន្ទសីតិ វនមជ្ឈេ បរិទេវសិ. អត្តានំ អធិគច្ឆ ឧព្ពិរីតិ ឧព្ពិរិ តវ អត្តានមេវ តាវ ពុជ្ឈស្សុ យាថាវតោ ជានាហិ. ចុល្លាសីតិសហស្សានីតិ ចតុរាសីតិសហស្សានិ. សព្ពា ជីវសនាមិកាតិ តា សព្ពាបិ ជីវន្តិ, យា សមាននាមិកា. ឯតម្ហាឡាហនេ ទឌ្ឍាតិ ឯតម្ហិ សុសានេ ឈាបិតា. តាសំ កមនុសោចសីតិ តាសុ ជីវន្តីនាមាសុ ចតុរាសីតិសហស្សមត្តាសុ កំ សន្ធាយ ត្វំ អនុសោចសិ អនុសោកំ អាបជ្ជសីតិ ឯវំ សត្ថារា ធម្មេ ទេសិតេ ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា សត្ថុ ទេសនាវិលាសេន អត្តនោ ច ហេតុសម្បត្តិយា យថាឋាតាវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.២.៣៧-៦០) –

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, អហោសិំ ពាលិកា តទា;

មាតា ច មេ បិតា ចេវ, កម្មន្តំ អគមំសុ តេ.

‘‘មជ្ឈន្ហិកម្ហិ សូរិយេ, អទ្ទសំ សមណំ អហំ;

វីថិយា អនុគច្ឆន្តំ, អាសនំ បញ្ញបេសហំ.

‘‘គោនកាវិកតិកាហិ, បញ្ញបេត្វា មមាសនំ;

បសន្នចិត្តា សុមនា, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘សន្តត្តា កុថិតា ភូមិ, សូរោ មជ្ឈន្ហិកេ ឋិតោ;

មាលុតា ច ន វាយន្តិ, កាលោ ចេវេត្ថ មេហិតិ.

‘‘បញ្ញត្តមាសនមិទំ, តវត្ថាយ មហាមុនិ;

អនុកម្បំ ឧបាទាយ, និសីទ មម អាសនេ.

‘‘និសីទិ តត្ថ សមណោ, សុទន្តោ សុទ្ធមានសោ;

តស្ស បត្តំ គហេត្វាន, យថារន្ធំ អទាសហំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តត្ថ មេ សុកតំ ព្យម្ហំ, អាសនេន សុនិម្មិតំ;