១. បុណ្ណាថេរីគាថាវណ្ណនា

សោឡសនិបាតេ ឧទហារី អហំ សីតេតិអាទិកា បុណ្ណាយ ថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា ហេតុសម្បន្នតាយ សញ្ជាតសំវេគា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា លទ្ធប្បសាទា បព្ពជិត្វា បរិសុទ្ធសីលា តីណិ បិដកានិ ឧគ្គហេត្វា ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មកថិកា ច អហោសិ. យថា ច វិបស្សិស្ស ភគវតោ សាសនេ, ឯវំ សិខិស្ស វេស្សភុស្ស កកុសន្ធស្ស កោណាគមនស្ស កស្សបស្ស ច ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា សីលសម្បន្នា ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មកថិកា ច អហោសិ. មានធាតុកត្តា បន កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទិតុំ នាសក្ខិ. មានោបនិស្សយវសេន កម្មស្ស កតត្តា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស សេដ្ឋិនោ ឃរទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិ, បុណ្ណាតិស្សា នាមំ អហោសិ. សា សីហនាទសុត្តន្តទេសនាយ (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) សោតាបន្នា ហុត្វា បច្ឆា ឧទកសុទ្ធិកំ ព្រាហ្មណំ ទមេត្វា សេដ្ឋិនា សម្ភាវិតា ហុត្វា តេន ភុជិស្សភាវំ បាបិតា តំ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តី ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.៤.១៨៤-២០៣) –

‘‘វិបស្សិនោ ភគវតោ, សិខិនោ វេស្សភុស្ស ច;

កកុសន្ធស្ស មុនិនោ, កោណាគមនតាទិនោ.

‘‘កស្សបស្ស ច ពុទ្ធស្ស, បព្ពជិត្វាន សាសនេ;

ភិក្ខុនី សីលសម្បន្នា, និបកា សំវុតិន្ទ្រិយា.

‘‘ពហុស្សុតា ធម្មធរា, ធម្មត្ថបដិបុច្ឆិកា;

ឧគ្គហេតា ច ធម្មានំ, សោតា បយិរុបាសិតា.

‘‘ទេសេន្តី ជនមជ្ឈេហំ, អហោសិំ ជិនសាសនេ;

ពាហុសច្ចេន តេនាហំ, បេសលា អភិមញ្ញិសំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, សាវត្ថិយំ បុរុត្តមេ;

អនាថបិណ្ឌិនោ គេហេ, ជាតាហំ កុម្ភទាសិយា.

‘‘គតា ឧទកហារិយំ, សោត្ថិយំ ទិជមទ្ទសំ;

សីតដ្ដំ តោយមជ្ឈម្ហិ, តំ ទិស្វា ឥទមព្រវិំ.

‘‘ឧទហារី អហំ សីតេ, សទា ឧទកមោតរិំ;

អយ្យានំ ទណ្ឌភយភីតា, វាចាទោសភយដ្ដិតា.

‘‘កស្ស ព្រាហ្មណ ត្វំ ភីតោ, សទា ឧទកមោតរិ;

វេធមានេហិ គត្តេហិ, សីតំ វេទយសេ ភុសំ.

‘‘ជានន្តី វត មំ ភោតិ, បុណ្ណិកេ បរិបុច្ឆសិ;

ករោន្តំ កុសលំ កម្មំ, រុន្ធន្តំ កតបាបកំ.

‘‘យោ ច វុឌ្ឍោ ទហរោ វា, បាបកម្មំ បកុព្ពតិ;

ទកាភិសេចនា សោបិ, បាបកម្មា បមុច្ចតិ.

‘‘ឧត្តរន្តស្ស អក្ខាសិំ, ធម្មត្ថសំហិតំ បទំ;

តញ្ច សុត្វា ស សំវិគ្គោ, បព្ពជិត្វារហា អហុ.

‘‘បូរេន្តី ឩនកសតំ, ជាតា ទាសិកុលេ យតោ;

តតោ បុណ្ណាតិ នាមំ មេ, ភុជិស្សំ មំ អកំសុ តេ.

‘‘សេដ្ឋិំ តតោនុជានេត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

ន ចិរេនេវ កាលេន, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;

ចេតោបរិយញាណស្ស, វសី ហោមិ មហាមុនេ.

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ, បដិភានេ តថេវ ច;

ញាណំ មេ វិមលំ សុទ្ធំ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស វាហសា.

‘‘ភាវនាយ មហាបញ្ញា, សុតេនេវ សុតាវិនី;

មានេន នីចកុលជា, ន ហិ កម្មំ វិនស្សតិ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានវសេន –

២៣៦. ‘‘ឧទហារី អហំ សីតេ, សទា ឧទកមោតរិំ;

អយ្យានំ ទណ្ឌភយភីតា, វាចាទោសភយដ្ដិតា.

២៣៧. ‘‘កស្ស ព្រាហ្មណ ត្វំ ភីតោ, សទា ឧទកមោតរិ;

វេធមានេហិ គត្តេហិ, សីតំ វេទយសេ ភុសំ.

២៣៨. ‘‘ជានន្តី វត មំ ភោតិ, បុណ្ណិកេ បរិបុច្ឆសិ;

ករោន្តំ កុសលំ កម្មំ, រុន្ធន្តំ កតបាបកំ.

២៣៩. ‘‘យោ ច វុឌ្ឍោ ទហរោ វា, បាបកម្មំ បកុព្ពតិ;

ទកាភិសេចនា សោបិ, បាបកម្មា បមុច្ចតិ.

២៤០. ‘‘កោ នុ តេ ឥទមក្ខាសិ, អជានន្តស្ស អជានកោ;

‘ទកាភិសេចនា នាម, បាបកម្មា បមុច្ចតិ’.

២៤១. ‘‘សគ្គំ នូន គមិស្សន្តិ, សព្ពេ មណ្ឌូកកច្ឆបា;

នាគា ច សុសុមារា ច, យេ ចញ្ញេ ឧទកេ ចរា.

២៤២. ‘‘ឱរព្ភិកា សូករិកា, មច្ឆិកា មិគពន្ធកា;

ចោរា ច វជ្ឈឃាតា ច, យេ ចញ្ញេ បាបកម្មិនោ;

ទកាភិសេចនា តេបិ, បាបកម្មា បមុច្ចរេ.

២៤៣. ‘‘សចេ ឥមា នទិយោ តេ, បាបំ បុព្ពេ កតំ វហុំ;

បុញ្ញម្បិ មា វហេយ្យុំ តេ, តេន ត្វំ បរិពាហិរោ.

២៤៤. ‘‘យស្ស ព្រាហ្មណ ត្វំ ភីតោ, សទា ឧទកមោតរិ;

តមេវ ព្រហ្មេ មាកាសិ, មា តេ សីតំ ឆវិំ ហនេ.

២៤៥. ‘‘កុម្មគ្គបដិបន្នំ មំ, អរិយមគ្គំ សមានយិ;

ទកាភិសេចនា ភោតិ, ឥមំ សាដំ ទទាមិ តេ.

២៤៦. ‘‘តុយ្ហេវ សាដកោ ហោតុ, នាហមិច្ឆាមិ សាដកំ;

សចេ ភាយសិ ទុក្ខស្ស, សចេ តេ ទុក្ខមប្បិយំ.

២៤៧. ‘‘មាកាសិ បាបកំ កម្មំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ;

សចេ ច បាបកំ កម្មំ, ករិស្សសិ ករោសិ វា.

២៤៨. ‘‘ន តេ ទុក្ខា បមុត្យត្ថិ, ឧបេច្ចាបិ បលាយតោ;

សចេ ភាយសិ ទុក្ខស្ស, សចេ តេ ទុក្ខមប្បិយំ.

២៤៩. ‘‘ឧបេហិ សរណំ ពុទ្ធំ, ធម្មំ សង្ឃញ្ច តាទិនំ;

សមាទិយាហិ សីលានិ, តំ តេ អត្ថាយ ហេហិតិ.

២៥០. ‘‘ឧបេមិ សរណំ ពុទ្ធំ, ធម្មំ សង្ឃញ្ច តាទិនំ;

សមាទិយាមិ សីលានិ, តំ មេ អត្ថាយ ហេហិតិ.

២៥១. ‘‘ព្រហ្មពន្ធុ បុរេ អាសិំ, អជ្ជម្ហិ សច្ចព្រាហ្មណោ;

តេវិជ្ជោ វេទសម្បន្នោ, សោត្តិយោ ចម្ហិ ន្ហាតកោ’’តិ. –

ឥមា គាថា អភាសិ.

តត្ថ ឧទហារីតិ ឃដេន ឧទកំ វាហិកា. សីតេ តទា ឧទកមោតរិន្តិ សីតកាលេបិ សព្ពទា រត្តិន្ទិវំ ឧទកំ ឱតរិំ. យទា យទា អយ្យកានំ ឧទកេន អត្ថោ, តទា តទា ឧទកំ បាវិសិំ, ឧទកមោតរិត្វា ឧទកំ ឧបនេសិន្តិ អធិប្បាយោ. អយ្យានំ ទណ្ឌភយភីតាតិ អយ្យកានំ ទណ្ឌភយេន ភីតា. វាចាទោសភយដ្ដិតាតិ វចីទណ្ឌភយេន ចេវ ទោសភយេន ច អដ្ដិតា បីឡិតា, សីតេបិ ឧទកមោតរិន្តិ យោជនា.

អថេកទិវសំ បុណ្ណា ទាសី ឃដេន ឧទកំ អានេតុំ ឧទកតិត្ថំ គតា. តត្ថ អទ្ទស អញ្ញតរំ ព្រាហ្មណំ ឧទកសុទ្ធិកំ ហិមបាតសមយេ មហតិ សីតេ វត្តមានេ បាតោវ ឧទកំ ឱតរិត្វា សសីសំ និមុជ្ជិត្វា មន្តេ ជប្បិត្វា ឧទកតោ ឧដ្ឋហិត្វា អល្លវត្ថំ អល្លកេសំ បវេធន្តំ ទន្តវីណំ វាទយមានំ. តំ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសា តតោ នំ ទិដ្ឋិគតា វិវេចេតុកាមា ‘‘កស្ស, ព្រាហ្មណ, ត្វំ ភីតោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ កស្ស, ព្រាហ្មណ, ត្វំ កុតោ ច នាម ភយហេតុតោ ភីតោ ហុត្វា សទា ឧទកមោតរិ សព្ពកាលំ សាយំ បាតំ ឧទកំ ឱតរិ. ឱតរិត្វា ច វេធមានេហិ កម្បមានេហិ គត្តេហិ សរីរាវយវេហិ សីតំ វេទយសេ ភុសំ សីតទុក្ខំ អតិវិយ ទុស្សហំ បដិសំវេទយសិ បច្ចនុភវសិ.

ជានន្តី វត មំ ភោតីតិ, ភោតិ បុណ្ណិកេ, ត្វំ តំ ឧបចិតំ បាបកម្មំ រុន្ធន្តំ និវារណសមត្ថំ កុសលំ កម្មំ ឥមិនា ឧទកោរោហនេន ករោន្តំ មំ ជានន្តី វត បរិបុច្ឆសិ.

ននុ អយមត្ថោ លោកេ បាកដោ ឯវ. កថាបិ មយំ តុយ្ហំ វទាមាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ច វុឌ្ឍោ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – វុឌ្ឍោ វា ទហរោ វា មជ្ឈិមោ វា យោ កោចិ ហិំសាទិភេទំ បាបកម្មំ បកុព្ពតិ អតិវិយ ករោតិ, សោបិ ភុសំ បាបកម្មនិរតោ ទកាភិសេចនា សិនានេន តតោ បាបកម្មា បមុច្ចតិ អច្ចន្តមេវ វិមុច្ចតីតិ.

តំ សុត្វា បុណ្ណិកា តស្ស បដិវចនំ ទេន្តី ‘‘កោ នុ តេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កោ នុ តេ ឥទមក្ខាសិ, អជានន្តស្ស អជានកោតិ កម្មវិបាកំ អជានន្តស្ស តេ សព្ពេន សព្ពំ កម្មវិបាកំ អជានតោ អជានកោ អវិទ្ទសុ ពាលោ ឧទកាភិសេចនហេតុ បាបកម្មតោ បមុច្ចតីតិ, ឥទំ អត្ថជាតំ កោ នុ នាម អក្ខាសិ, ន សោ សទ្ធេយ្យវចនោ, នាបិ ចេតំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិស្ស តមេវ យុត្តិអភាវំ វិភាវេន្តី ‘‘សគ្គំ នូន គមិស្សន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាគាតិ វិជ្ឈសា. សុសុមារាតិ កុម្ភីលា. យេ ចញ្ញេ ឧទកេ ចរាតិ យេ ចញ្ញេបិ វារិគោចរា មច្ឆមករនន្ទិយាវត្តាទយោ ច, តេបិ សគ្គំ នូន គមិស្សន្តិ ទេវលោកំ ឧបបជ្ជិស្សន្តិ មញ្ញេ, ឧទកាភិសេចនា បាបកម្មតោ មុត្តិ ហោតិ ចេតិ អត្ថោ.

ឱរព្ភិកាតិ ឧរព្ភឃាតកា. សូករិកាតិ សូករឃាតកា. មច្ឆិកាតិ កេវដ្ដា. មិគពន្ធកាតិ មាគវិកា. វជ្ឈឃាតាតិ វជ្ឈឃាតកម្មេ និយុត្តា.

បុញ្ញម្បិ មា វហេយ្យុន្តិ ឥមា អចិរវតិអាទយោ នទិយោ យថា តយា បុព្ពេ កតំ បាបំ តត្ថ ឧទកាភិសេចនេន សចេ វហុំ នីហរេយ្យុំ, តថា តយា កតំ បុញ្ញម្បិ ឥមា នទិយោ វហេយ្យុំ បវាហេយ្យុំ. តេន ត្វំបរិពាហិរោ អស្ស តថា សតិ តេន បុញ្ញកម្មេន ត្វំ បរិពាហិរោ វិរហិតោវ ភវេយ្យាតិ ន ចេតំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. យថា វា ឧទកេន ឧទកោរោហកស្ស បុញ្ញបវាហនំ ន ហោតិ, ឯវំ បាបបវាហនម្បិ ន ហោតិ ឯវ. កស្មា? ន្ហានស្ស បាបហេតូនំ អប្បដិបក្ខភាវតោ. យោ យំ វិនាសេតិ, សោ តស្ស បដិបក្ខោ. យថា អាលោកោ អន្ធការស្ស, វិជ្ជា ច អវិជ្ជាយ, ន ឯវំ ន្ហានំ បាបស្ស. តស្មា និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ ‘‘ន ឧទកាភិសេចនា បាបតោ បរិមុត្តី’’តិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ន ឧទកេន សុចី ហោតិ, ពហ្វេត្ថ ន្ហាយតី ជនោ;

យម្ហិ សច្ចញ្ច ធម្មោ ច, សោ សុចី សោ ច ព្រាហ្មណោ’’តិ. (ឧទា. ៩; នេត្តិ. ១០៤);

ឥទានិ យទិ បាបំ បវាហេតុកាមោសិ, សព្ពេន សព្ពំ បាបំ មា ករោហីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស, ព្រាហ្មណា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ តមេវ ព្រហ្មេ មាកាសីតិ យតោ បាបតោ ត្វំ ភីតោ, តមេវ បាបំ ព្រហ្មេ, ព្រាហ្មណ, ត្វំ មា អកាសិ. ឧទកោរោហនំ បន ឦទិសេ សីតកាលេ កេវលំ សរីរមេវ ពាធតិ. តេនាហ – ‘‘មា តេ សីតំ ឆវិំ ហនេ’’តិ, ឦទិសេ សីតកាលេ ឧទកាភិសេចនេន ជាតសីតំ តវ សរីរច្ឆវិំ មា ហនេយ្យ មា ពាធេសីតិ អត្ថោ.

កុម្មគ្គបដិបន្នំ មន្តិ ‘‘ឧទកាភិសេចនេន សុទ្ធិ ហោតី’’តិ ឥមំ កុម្មគ្គំ មិច្ឆាគាហំ បដិបន្នំ បគ្គយ្ហ ឋិតំ មំ. អរិយមគ្គំ សមានយីតិ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣; នេត្តិ. ៣០, ១១៦, ១២៤; បេដកោ. ២៩) ឥមំ ពុទ្ធាទីហិ អរិយេហិ គតមគ្គំ សមានយិ, សម្មទេវ ឧបនេសិ, តស្មា ភោតិ ឥមំ សាដកំ តុដ្ឋិទានំ អាចរិយភាគំ តុយ្ហំ ទទាមិ, តំ បដិគ្គណ្ហាតិ អត្ថោ.

សា តំ បដិក្ខិបិត្វា ធម្មំ កថេត្វា សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘តុយ្ហេវ សាដកោ ហោតុ, នាហមិច្ឆាមិ សាដក’’ន្តិ វត្វា ‘‘សចេ ភាយសិ ទុក្ខស្សា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យទិ តុវំ សកលាបាយិកេ សុគតិយញ្ច អផាសុកតាទោភគ្គតាទិភេទា ទុក្ខា ភាយសិ. យទិ តេ តំ អប្បិយំ ន ឥដ្ឋំ. អាវិ វា បរេសំ បាកដភាវេន អប្បដិច្ឆន្នំ កត្វា កាយេន វាចាយ បាណាតិបាតាទិវសេន វា យទិ វា រហោ អបាកដភាវេន បដិច្ឆន្នំ កត្វា មនោទ្វារេយេវ អភិជ្ឈាទិវសេន វា អណុមត្តម្បិ បាបកំ លាមកំ កម្មំ មាកាសិ មា ករិ. អថ បន តំ បាបកម្មំ អាយតិំ ករិស្សសិ, ឯតរហិ ករោសិ វា, ‘‘និរយាទីសុ ចតូសុ អបាយេសុ មនុស្សេសុ ច តស្ស ផលភូតំ ទុក្ខំ ឥតោ ឯត្តោ វា បលាយន្តេ មយិ នានុពន្ធិស្សតី’’តិ អធិប្បាយេន ឧបេច្ច សញ្ចិច្ច បលាយតោបិ តេ តតោ បាបតោ មុត្តិ មោក្ខា នត្ថិ, គតិកាលាទិបច្ចយន្តរសមវាយេ សតិ វិបច្ចតេ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧប្បច្ចា’’តិ វា បាឋោ, ឧប្បតិត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ បាបស្ស អករណេន ទុក្ខាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុញ្ញស្ស ករណេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ភាយសី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តាទិនន្តិ ទិដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តំ. យថា វា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា បស្សិតព្ពា, តថា បស្សិតព្ពតោ តាទិ, តំ ពុទ្ធំ សរណំ ឧបេហីតិ យោជនា. ធម្មសង្ឃេសុបិ ឯសេវ នយោ. តាទីនំ វរពុទ្ធានំ ធម្មំ, អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ សង្ឃំ សមូហន្តិ យោជនា. តន្តិ សរណគមនំ សីលានំ សមាទានញ្ច. ហេហិតីតិ ភវិស្សតិ.

សោ ព្រាហ្មណោ សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាយ អបរភាគេ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ន ចិរស្សេវ តេវិជ្ជោ ហុត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧទានេន្តោ ‘‘ព្រហ្មពន្ធូ’’តិ គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – អហំ បុព្ពេ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បត្តិមត្តេន ព្រហ្មពន្ធុ នាមាសិំ. តថា ឥរុព្ពេទាទីនំ អជ្ឈេនាទិមត្តេន តេវិជ្ជោ វេទសម្បន្នោ សោត្តិយោ ន្ហាតកោ ច នាមាសិំ. ឥទានិ សព្ពសោ ពាហិតបាបតាយ សច្ចព្រាហ្មណោ បរមត្ថព្រាហ្មណោ, វិជ្ជត្តយាធិគមេន តេវិជ្ជោ, មគ្គញាណសង្ខាតេន វេទេន សមន្នាគតត្តា វេទសម្បន្នោ, និត្ថរសព្ពបាបតាយ ន្ហាតកោ ច អម្ហីតិ. ឯត្ថ ច ព្រាហ្មណេន វុត្តគាថាបិ អត្តនា វុត្តគាថាបិ បច្ឆា ថេរិយា បច្ចេកំ ភាសិតាតិ សព្ពា ថេរិយា គាថា ឯវ ជាតាតិ.

បុណ្ណាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោឡសនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.