១២. ធម្មទិន្នាថេរីគាថាវណ្ណនា

ឆន្ទជាតា អវសាយីតិ ធម្មទិន្នាថេរិយា គាថា. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ បរាធីនវុត្តិកា ហុត្វា ជីវន្តី និរោធតោ វុដ្ឋិតស្ស អគ្គសាវកស្ស បូជាសក្ការបុព្ពកំ ទានំ ទត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថុ វេមាតិកភាតិកានំ កម្មិកស្ស គេហេ វសមានា ទានំ បដិច្ច ‘‘ឯកំ ទេហី’’តិ សាមិកេន វុត្តេ ទ្វេ ទេន្តី, ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិករញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា វិសាខស្ស សេដ្ឋិនោ គេហំ គតា.

អថេកទិវសំ វិសាខោ សេដ្ឋិ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមី ហុត្វា ឃរំ គន្ត្វា បាសាទំ អភិរុហន្តោ សោបានមត្ថកេ ឋិតាយ ធម្មទិន្នាយ បសារិតហត្ថំ អនាលម្ពិត្វាវ បាសាទំ អភិរុហិត្វា ភុញ្ជមានោបិ តុណ្ហីភូតោវ ភុញ្ជិ. ធម្មទិន្នា តំ ឧបធារេត្វា, ‘‘អយ្យបុត្ត, កស្មា ត្វំ អជ្ជ មម ហត្ថំ នាលម្ពិ, ភុញ្ជមានោបិ ន កិញ្ចិ កថេសិ, អត្ថិ នុ ខោ កោចិ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ អាហ. វិសាខោ ‘‘ធម្មទិន្នេ, ន តេ ទោសោ អត្ថិ, អហំ បន អជ្ជ បដ្ឋាយ ឥត្ថិសរីរំ ផុសិតុំ អាហារេ ច លោលភាវំ កាតុំ អនរហោ, តាទិសោ មយា ធម្មោ បដិវិទ្ធោ. ត្វំ បន សចេ ឥច្ឆសិ, ឥមស្មិំយេវ គេហេ វស. នោ ចេ ឥច្ឆសិ, យត្តកេន ធនេន តេ អត្ថោ, តត្តកំ គហេត្វា កុលឃរំ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, អយ្យបុត្ត, តយា វន្តវមនំ អាចមិស្សាមិ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាហី’’តិ. វិសាខោ ‘‘សាធុ, ធម្មទិន្នេ’’តិ តំ សុវណ្ណសិវិកាយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ បេសេសិ. សា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា វិវេកវាសំ វសិតុកាមា អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អយ្យា, អាកិណ្ណដ្ឋានេ មយ្ហំ ចិត្តំ ន រមតិ, គាមកាវាសំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ភិក្ខុនិយោ តំ គាមកាវាសំ នយិំសុ. សា តត្ថ វសន្តី អតីតេ មទ្ទិតសង្ខារតាយ ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.៣.៩៥-១៣០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, កុលេ អញ្ញតរេ អហុំ;

បរកម្មការី អាសិំ, និបកា សីលសំវុតា.

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, សុជាតោ អគ្គសាវកោ;

វិហារា អភិនិក្ខម្ម, បិណ្ឌបាតាយ គច្ឆតិ.

‘‘ឃដំ គហេត្វា គច្ឆន្តី, តទា ឧទកហារិកា;

តំ ទិស្វា អទទំ បូបំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា តត្ថេវ, និសិន្នោ បរិភុញ្ជិ សោ;

តតោ នេត្វាន តំ គេហំ, អទាសិំ តស្ស ភោជនំ.

‘‘តតោ មេ អយ្យកោ តុដ្ឋោ, អករី សុណិសំ សកំ;

សស្សុយា សហ គន្ត្វាន, សម្ពុទ្ធំ អភិវាទយិំ.

‘‘តទា សោ ធម្មកថិកំ, ភិក្ខុនិំ បរិកិត្តយំ;

ឋបេសិ ឯតទគ្គម្ហិ, តំ សុត្វា មុទិតា អហំ.

‘‘និមន្តយិត្វា សុគតំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ;

មហាទានំ ទទិត្វាន, តំ ឋានមភិបត្ថយិំ.

‘‘តតោ មំ សុគតោ អាហ, ឃននិន្នាទសុស្សរោ;

មមុបដ្ឋាននិរតេ, សសង្ឃបរិវេសិកេ.

‘‘សទ្ធម្មស្សវនេ យុត្តេ, គុណវទ្ធិតមានសេ;

ភទ្ទេ ភវស្សុ មុទិតា, លច្ឆសេ បណិធីផលំ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទា, ឱរសា ធម្មនិម្មិតា;

ធម្មទិន្នាតិ នាមេន, ហេស្សតិ សត្ថុ សាវិកា.

‘‘តំ សុត្វា មុទិតា ហុត្វា, យាវជីវំ មហាមុនិំ;

មេត្តចិត្តា បរិចរិំ, បច្ចយេហិ វិនាយកំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘ឥមម្ហិ ភទ្ទកេ កប្បេ, ព្រហ្មពន្ធុ មហាយសោ;

កស្សបោ នាម គោត្តេន, ឧប្បជ្ជិ វទតំ វរោ.

‘‘ឧបដ្ឋាកោ មហេសិស្ស, តទា អាសិ នរិស្សរោ;

កាសិរាជា កិកី នាម, ពារាណសិបុរុត្តមេ.

‘‘ឆដ្ឋា តស្សាសហំ ធីតា, សុធម្មា ឥតិ វិស្សុតា;

ធម្មំ សុត្វា ជិនគ្គស្ស, បព្ពជ្ជំ សមរោចយិំ.

‘‘អនុជានិ ន នោ តាតោ, អគារេវ តទា មយំ;

វីសវស្សសហស្សានិ, វិចរិម្ហ អតន្ទិតា.

‘‘កោមារិព្រហ្មចរិយំ, រាជកញ្ញា សុខេធិតា;

ពុទ្ធោបដ្ឋាននិរតា, មុទិតា សត្ត ធីតរោ.

‘‘សមណី សមណគុត្តា ច, ភិក្ខុនី ភិក្ខុទាយិកា;

ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, សត្តមី សង្ឃទាយិកា.

‘‘ខេមា ឧប្បលវណ្ណា ច, បដាចារា ច កុណ្ឌលា;

គោតមី ច អហញ្ចេវ, វិសាខា ហោតិ សត្តមី.

‘‘តេហិ កម្មេហិ សុកតេហិ, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘បច្ឆិមេ ច ភវេ ទានិ, គិរិព្ពជបុរុត្តមេ;

ជាតា សេដ្ឋិកុលេ ផីតេ, សព្ពកាមសមិទ្ធិនេ.

‘‘យទា រូបគុណូបេតា, បឋមេ យោព្ពនេ ឋិតា;

តទា បរកុលំ គន្ត្វា, វសិំ សុខសមប្បិតា.

‘‘ឧបេត្វា លោកសរណំ, សុណិត្វា ធម្មទេសនំ;

អនាគាមិផលំ បត្តោ, សាមិកោ មេ សុពុទ្ធិមា.

‘‘តទាហំ អនុជានេត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ;

នចិរេនេវ កាលេន, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘តទា ឧបាសកោ សោ មំ, ឧបគន្ត្វា អបុច្ឆថ;

គម្ភីរេ និបុណេ បញ្ហេ, តេ សព្ពេ ព្យាករិំ អហំ.

‘‘ជិនោ តស្មិំ គុណេ តុដ្ឋោ, ឯតទគ្គេ ឋបេសិ មំ;

ភិក្ខុនិំ ធម្មកថិកំ, នាញ្ញំ បស្សាមិ ឯទិសិំ.

‘‘ធម្មទិន្នា យថា ធីរា, ឯវំ ធារេថ ភិក្ខវោ;

ឯវាហំ បណ្ឌិតា ហោមិ, នាយកេនានុកម្បិតា.

‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

‘‘យស្សត្ថាយ បព្ពជិតា, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

‘‘ឥទ្ធីសុ ច វសី ហោមិ, ទិព្ពាយ សោតធាតុយា;

បរចិត្តានិ ជានាមិ, សត្ថុសាសនការិកា.

‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

ខេបេត្វា អាសវេ សព្ពេ, វិសុទ្ធាសិំ សុនិម្មលា.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៩៥-១៣០);

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘មយ្ហំ មនំ មត្ថកំ បត្តំ, ឥទានិ ឥធ វសិត្វា កិំ ករិស្សាមិ, រាជគហមេវ គន្ត្វា សត្ថារញ្ច វន្ទិស្សាមិ, ពហូ ច មេ ញាតកា បុញ្ញានិ ករិស្សន្តី’’តិ ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ រាជគហមេវ បច្ចាគតា. វិសាខោ តស្សា អាគតភាវំ សុត្វា តស្សា អធិគមំ វីមំសន្តោ បញ្ចក្ខន្ធាទិវសេន បញ្ហំ បុច្ឆិ. ធម្មទិន្នា សុនិសិតេន សត្ថេន កុមុទនាឡេ ឆិន្ទន្តី វិយ បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេសិ. វិសាខោ សព្ពំ បុច្ឆាវិស្សជ្ជននយំ សត្ថុ អារោចេសិ. សត្ថា ‘‘បណ្ឌិតា, វិសាខ, ធម្មទិន្នា ភិក្ខុនី’’តិអាទិនា តំ បសំសន្តោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទេត្វា ព្យាកតភាវំ បវេទេត្វា តមេវ ចូឡវេទល្លសុត្តំ (ម. និ. ១.៤៦០) អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា តំ ធម្មកថិកានំ ភិក្ខុនីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. យទា បន សា តស្មិំ គាមកាវាសេ វសន្តី ហេដ្ឋិមមគ្គេ អធិគន្ត្វា អគ្គមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ, តទា –

១២. ‘‘ឆន្ទជាតា អវសាយី, មនសា ច ផុដា សិយា;

កាមេសុ អប្បដិពទ្ធចិត្តា, ឧទ្ធំសោតាតិ វុច្ចតី’’តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តត្ថ ឆន្ទជាតាតិ អគ្គផលត្ថំ ជាតច្ឆន្ទា. អវសាយីតិ អវសាយោ វុច្ចតិ អវសានំ និដ្ឋានំ, តម្បិ កាមេសុ អប្បដិពទ្ធចិត្តតាយ ‘‘ឧទ្ធំសោតា’’តិ វក្ខមានត្តា សមណកិច្ចស្ស និដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ, ន យស្ស កស្សចិ, តស្មា បទទ្វយេនាបិ អប្បត្តមានសា អនុត្តរំ យោគក្ខេមំ បត្ថយមានាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតិ. មនសា ច ផុដា សិយាតិ ហេដ្ឋិមេហិ តីហិ មគ្គចិត្តេហិ និព្ពានំ ផុដា ផុសិតា ភវេយ្យ. កាមេសុ អប្បដិពទ្ធចិត្តាតិ អនាគាមិមគ្គវសេន កាមេសុ ន បដិពទ្ធចិត្តា. ឧទ្ធំសោតាតិ ឧទ្ធមេវ មគ្គសោតោ សំសារសោតោ ច ឯតិស្សាតិ ឧទ្ធំសោតា. អនាគាមិនោ ហិ យថា អគ្គមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ន អញ្ញោ, ឯវំ អវិហាទីសុ ឧប្បន្នស្ស យាវ អកនិដ្ឋា ឧទ្ធមេវ ឧប្បត្តិ ហោតីតិ.

ធម្មទិន្នាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.