១. ឯកកនិបាតោ

១. អញ្ញតរាថេរីគាថាវណ្ណនា

ឥទានិ ថេរីគាថានំ អត្ថសំវណ្ណនាយ ឱកាសោ អនុប្បត្តោ. តត្ថ យស្មា ភិក្ខុនីនំ អាទិតោ យថា បព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ច បដិលទ្ធា, តំ បកាសេត្វា អត្ថសំវណ្ណនាយ ករីយមានាយ តត្ថ តត្ថ គាថានំ អដ្ឋុប្បត្តិំ វិភាវេតុំ សុករា ហោតិ សុបាកដា ច, តស្មា តំ បកាសេតុំ អាទិតោ បដ្ឋាយ សង្ខេបតោ អយំ អនុបុព្ពិកថា –

អយញ្ហិ លោកនាថោ ‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តី’’ត្យាទិនា វុត្តានិ អដ្ឋង្គានិ សមោធានេត្វា ទីបង្ករស្ស ភគវតោ បាទមូលេ កតមហាភិនីហារោ សមតិំសបារមិយោ បូរេន្តោ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ សន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ អនុក្កមេន បារមិយោ បូរេត្វា ញាតត្ថចរិយាយ លោកត្ថចរិយាយ ពុទ្ធត្ថចរិយាយ ច កោដិំ បត្វា តុសិតភវនេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ ពុទ្ធភាវាយ –

‘‘កាលោ ខោ តេ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆិយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦៧) –

អាយាចិតមនុស្សូបបត្តិកោ តាសំ ទេវតានំ បដិញ្ញំ ទត្វា, កតបញ្ចមហាវិលោកនោ សក្យរាជកុលេ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស គេហេ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ទសមាសេ សតោ សម្បជានោ តត្ថ ឋត្វា, សតោ សម្បជានោ តតោ និក្ខន្តោ លុម្ពិនីវនេ លទ្ធាភិជាតិកោ វិវិធា ធាតិយោ អាទិំ កត្វា មហតា បរិហារេន សម្មទេវ បរិហរិយមានោ អនុក្កមេន វុឌ្ឍិប្បត្តោ តីសុ បាសាទេសុ វិវិធនាដកជនបរិវុតោ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភវន្តោ ជិណ្ណព្យាធិមតទស្សនេន ជាតសំវេគោ ញាណស្ស បរិបាកតំ គតត្តា, កាមេសុ អាទីនវំ នេក្ខម្មេ ច អានិសំសំ ទិស្វា, រាហុលកុមារស្ស ជាតទិវសេ ឆន្នសហាយោ កណ្ឌកំ អស្សរាជំ អារុយ្ហ, ទេវតាហិ វិវដេន ទ្វារេន អឌ្ឍរត្តិកសមយេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា, តេនេវ រត្តាវសេសេន តីណិ រជ្ជានិ អតិក្កមិត្វា អនោមានទីតីរំ បត្វា ឃដិការមហាព្រហ្មុនា អានីតេ អរហត្តទ្ធជេ គហេត្វា បព្ពជិតោ, តាវទេវ វស្សសដ្ឋិកត្ថេរោ វិយ អាកប្បសម្បន្នោ ហុត្វា, បាសាទិកេន ឥរិយាបថេន អនុក្កមេន រាជគហំ បត្វា, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បណ្ឌវបព្ពតបព្ភារេ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា, មាគធរាជេន រជ្ជេន និមន្តិយមានោ តំ បដិក្ខិបិត្វា, ភគ្គវស្សារាមំ គន្ត្វា, តស្ស សមយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា តតោ អាឡារុទកានំ សមយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា, តំ សព្ពំ អនលង្ករិត្វា អនុក្កមេន ឧរុវេលំ គន្ត្វា តត្ថ ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករការិកំ កត្វា, តាយ អរិយធម្មបដិវេធស្សាភាវំ ញត្វា ‘‘នាយំ មគ្គោ ពោធាយា’’តិ ឱឡារិកំ អាហារំ អាហរន្តោ កតិបាហេន ពលំ គាហេត្វា វិសាខាបុណ្ណមទិវសេ សុជាតាយ ទិន្នំ វរភោជនំ ភុញ្ជិត្វា, សុវណ្ណបាតិំ នទិយា បដិសោតំ ខិបិត្វា, ‘‘អជ្ជ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមី’’តិ កតសន្និដ្ឋានោ សាយន្ហសមយេ កាឡេន នាគរាជេន អភិត្ថុតិគុណោ ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ អចលដ្ឋានេ បាចីនលោកធាតុអភិមុខោ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ ចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ អធិដ្ឋាយ, សូរិយេ អនត្ថង្គតេយេវ មារពលំ វិធមិត្វា, បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា, មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា, បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា, អនុលោមបដិលោមំ បច្ចយាការំ សម្មសន្តោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សព្ពពុទ្ធេហិ អធិគតំ អនញ្ញសាធារណំ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគន្ត្វា, និព្ពានារម្មណាយ ផលសមាបត្តិយា តត្ថេវ សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា, តេនេវ នយេន ឥតរសត្តាហេបិ ពោធិមណ្ឌេយេវ វីតិនាមេត្វា, រាជាយតនមូលេ មធុបិណ្ឌិកភោជនំ ភុញ្ជិត្វា, បុន អជបាលនិគ្រោធមូលេ និសិន្នោ ធម្មតាយ ធម្មគម្ភីរតំ បច្ចវេក្ខិត្វា អប្បោស្សុក្កតាយ ចិត្តេ នមន្តេ មហាព្រហ្មុនា អាយាចិតោ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយាទិភេទេ សត្តេ ទិស្វា មហាព្រហ្មុនា ធម្មទេសនាយ កតបដិញ្ញោ ‘‘កស្ស នុ ខោ អហំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ អាឡារុទកានំ កាលង្កតភាវំ ញត្វា, ‘‘ពហុបការា ខោ មេ បញ្ចវគ្គិយា ភិក្ខូ, យេ មំ បធានបហិតត្តំ ឧបដ្ឋហិំសុ, យំនូនាហំ បញ្ចវគ្គិយានំ ភិក្ខូនំ បឋមំ ធម្មំ ទេសេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ១០) ចិន្តេត្វា, អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយំ មហាពោធិតោ ពារាណសិំ ឧទ្ទិស្ស អដ្ឋារសយោជនំ មគ្គំ បដិបន្នោ អន្តរាមគ្គេ ឧបកេន អាជីវកេន សទ្ធិំ មន្តេត្វា, អនុក្កមេន ឥសិបតនំ បត្វា តត្ថ បញ្ចវគ្គិយេ សញ្ញាបេត្វា ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា បព្ពជិតេន ន សេវិតព្ពា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣; សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០) ធម្មចក្កបវត្តនសុត្តន្តទេសនាយ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញប្បមុខា អដ្ឋារសព្រហ្មកោដិយោ ធម្មាមតំ បាយេត្វា បាដិបទេ ភទ្ទិយត្ថេរំ, បក្ខស្ស ទុតិយាយំ វប្បត្ថេរំ, បក្ខស្ស តតិយាយំ មហានាមត្ថេរំ, ចតុត្ថិយំ អស្សជិត្ថេរំ, សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា, បញ្ចមិយំ បន បក្ខស្ស អនត្តលក្ខណសុត្តន្តទេសនាយ (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩) សព្ពេបិ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ បរំ យសទារកប្បមុខេ បញ្ចបណ្ណាសបុរិសេ, កប្បាសិកវនសណ្ឌេ តិំសមត្តេ ភទ្ទវគ្គិយេ, គយាសីសេ បិដ្ឋិបាសាណេ សហស្សមត្តេ បុរាណជដិលេតិ ឯវំ មហាជនំ អរិយភូមិំ ឱតារេត្វា ពិម្ពិសារប្បមុខានិ ឯកាទសនហុតានិ សោតាបត្តិផលេ នហុតំ សរណត្តយេ បតិដ្ឋាបេត្វា វេឡុវនំ បដិគ្គហេត្វា តត្ថ វិហរន្តោ អស្សជិត្ថេរស្ស វាហសា អធិគតបឋមមគ្គេ សញ្ចយំ អាបុច្ឆិត្វា, សទ្ធិំ បរិសាយ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតេ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេ អគ្គផលំ សច្ឆិកត្វា សាវកបារមិយា មត្ថកំ បត្តេ អគ្គសាវកដ្ឋានេ ឋបេត្វា កាឡុទាយិត្ថេរស្ស អភិយាចនាយ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា, មានត្ថទ្ធេ ញាតកេ យមកបាដិហារិយេន ទមេត្វា, បិតរំ អនាគាមិផលេ, មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ បដិដ្ឋាបេត្វា, នន្ទកុមារំ រាហុលកុមារញ្ច បព្ពាជេត្វា, សត្ថា បុនទេវ រាជគហំ បច្ចាគច្ឆិ.

អថាបរេន សមយេន សត្ថរិ វេសាលិំ ឧបនិស្សាយ កូដាគារសាលាយំ វិហរន្តេ សុទ្ធោទនមហារាជា សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋាវ អរហត្តំ សច្ឆិកត្វា បរិនិព្ពាយិ. អថ មហាបជាបតិយា គោតមិយា បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ, តតោ រោហិនីនទីតីរេ កលហវិវាទសុត្តន្តទេសនាយ (សុ. និ. ៨៦៨ អាទយោ) បរិយោសានេ និក្ខមិត្វា, បព្ពជិតានំ បញ្ចន្នំ កុមារសតានំ បាទបរិចារិកា ឯកជ្ឈាសយាវ ហុត្វា មហាបជាបតិយា សន្តិកំ គន្ត្វា, សព្ពាវ ‘‘សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ មហាបជាបតិំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុកាមា អហេសុំ. អយញ្ច មហាបជាបតិ បុព្ពេបិ ឯកវារំ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា នាលត្ថ, តស្មា កប្បកំ បក្កោសាបេត្វា កេសេ ឆិន្ទាបេត្វា កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា សព្ពា តា សាកិយានិយោ អាទាយ វេសាលិំ គន្ត្វា អានន្ទត្ថេរេន ទសពលំ យាចាបេត្វា, អដ្ឋគរុធម្មបដិគ្គហណេន បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច អលត្ថ. ឥតរា បន សព្ពាបិ ឯកតោ ឧបសម្បន្នា អហេសុំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បនេតំ វត្ថុ តត្ថ តត្ថ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៤០២) អាគតមេវ.

ឯវំ ឧបសម្បន្នា បន មហាបជាបតិ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថស្សា សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. សា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. សេសា ច បញ្ចសតភិក្ខុនិយោ នន្ទកោវាទបរិយោសានេ (ម. និ. ៣.៣៩៨) អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ឯវំ ភិក្ខុនិសង្ឃេ សុប្បតិដ្ឋិតេ បុថុភូតេ តត្ថ តត្ថ គាមនិគមជនបទរាជធានីសុ កុលិត្ថិយោ កុលសុណ្ហាយោ កុលកុមារិកាយោ ពុទ្ធសុពុទ្ធតំ ធម្មសុធម្មតំ សង្ឃសុប្បដិបត្តិតញ្ច សុត្វា, សាសនេ អភិប្បសន្នា សំសារេ ច ជាតសំវេគា អត្តនោ សាមិកេ មាតាបិតរោ ញាតកេ ច អនុជានាបេត្វា, សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិំសុ. បព្ពជិត្វា ច សីលាចារសម្បន្នា សត្ថុនោ ច តេសំ ថេរានញ្ច សន្តិកេ ឱវាទំ លភិត្វា ឃដេន្តិយោ វាយមន្តិយោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆាកំសុ. តាហិ ឧទានាទិវសេន តត្ថ តត្ថ ភាសិតា គាថា បច្ឆា សង្គីតិការកេហិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឯកកនិបាតាទិវសេន សង្គីតិំ អារោបយិំសុ ‘‘ឥមា ថេរីគាថា នាមា’’តិ. តាសំ និបាតាទិវិភាគោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. តត្ថ និបាតេសុ ឯកកនិបាតោ អាទិ. តត្ថបិ –

១. ‘‘សុខំ សុបាហិ ថេរិកេ, កត្វា ចោឡេន បារុតា;

ឧបសន្តោ ហិ តេ រាគោ, សុក្ខឌាកំវ កុម្ភិយ’’ន្តិ. –

អយំ គាថា អាទិ. តស្សា កា ឧប្បត្តិ? អតីតេ កិរ អញ្ញតរា កុលធីតា កោណាគមនស្ស ភគវតោ កាលេ សាសនេ អភិប្បសន្នា ហុត្វា សត្ថារំ និមន្តេត្វា ទុតិយទិវសេ សាខាមណ្ឌបំ ការេត្វា វាលិកំ អត្ថរិត្វា ឧបរិ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជំ កត្វា សត្ថុ កាលំ អារោចាបេសិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិត្វា, ភគវន្តំ ភុត្តាវិំ ឱនីតបត្តបាណិំ តិចីវរេន អច្ឆាទេសិ. តស្សា ភគវា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ. សា យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា អាយុបរិយោសានេ ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សុគតីសុ ឯវ សំសរន្តី កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា, សំសារេ ជាតសំវេគា សាសនេ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា វីសតិវស្សហស្សានិ ភិក្ខុនិសីលំ បូរេត្វា, បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ កត្វា, សគ្គេ និព្ពត្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សគ្គសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ ខត្តិយមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. តំ ថិរសន្តសរីរតាយ ថេរិកាតិ វោហរិំសុ. សា វយប្បត្តា កុលប្បទេសាទិនា សមានជាតិកស្ស ខត្តិយកុមារស្ស មាតាបិតូហិ ទិន្នា បតិទេវតា ហុត្វា វសន្តី សត្ថុ វេសាលិគមនេ សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធា ឧបាសិកា ហុត្វា, អបរភាគេ មហាបជាបតិគោតមីថេរិយា សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជាយ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមី’’តិ សាមិកស្សារោចេសិ. សាមិកោ នានុជានាតិ. សា បន កតាធិការតាយ យថាសុតំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនំ អនុយុត្តា វិហរតិ.

អថេកទិវសំ មហានសេ ព្យញ្ជនេ បច្ចមានេ មហតី អគ្គិជាលា ឧដ្ឋហិ. សា អគ្គិជាលា សកលភាជនំ តដតដាយន្តំ ឈាយតិ. សា តំ ទិស្វា តទេវារម្មណំ កត្វា សុដ្ឋុតរំ អនិច្ចតំ ឧបដ្ឋហន្តំ ឧបធារេត្វា តតោ តត្ថ ទុក្ខានិច្ចានត្តតញ្ច អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អនុក្កមេន ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. សា តតោ បដ្ឋាយ អាភរណំ វា អលង្ការំ វា ន ធារេតិ. សា សាមិកេន ‘‘កស្មា ត្វំ, ភទ្ទេ, ឥទានិ បុព្ពេ វិយ អាភរណំ វា អលង្ការំ វា ន ធារេសី’’តិ វុត្តា អត្តនោ គិហិភាវេ អភព្ពភាវំ អារោចេត្វា បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេសិ. សោ វិសាខោ ឧបាសកោ វិយ ធម្មទិន្នំ មហតា បរិហារេន មហាបជាបតិគោតមិយា សន្តិកំ នេត្វា ‘‘ឥមំ, អយ្យេ, បព្ពាជេថា’’តិ អាហ. អថ មហាបជាបតិគោតមី តំ បព្ពាជេត្វា ឧបសម្បាទេត្វា វិហារំ នេត្វា សត្ថារំ ទស្សេសិ. សត្ថាបិស្សា បកតិយា ទិដ្ឋារម្មណមេវ វិភាវេន្តោ ‘‘សុខំ សុបាហី’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ សុខន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. សុបាហីតិ អាណត្តិវចនំ. ថេរិកេតិ អាមន្តនវចនំ. កត្វា ចោឡេន បារុតាតិ អប្បិច្ឆតាយ និយោជនំ. ឧបសន្តោ ហិ តេ រាគោតិ បដិបត្តិកិត្តនំ. សុក្ខឌាកំវាតិ ឧបសមេតព្ពស្ស កិលេសស្ស អសារភាវនិទស្សនំ. កុម្ភិយន្តិ តទាធារស្ស អនិច្ចតុច្ឆាទិភាវនិទស្សនំ.

សុខន្តិ ចេតំ ឥដ្ឋាធិវចនំ. សុខេន និទុក្ខា ហុត្វាតិ អត្ថោ. សុបាហីតិ និបជ្ជនិទស្សនញ្ចេតំ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ, តស្មា ចត្តារោបិ ឥរិយាបថេ សុខេនេវ កប្បេហិ សុខំ វិហរាតិ អត្ថោ. ថេរិកេតិ ឥទំ យទិបិ តស្សា នាមកិត្តនំ, បចុរេន អន្វត្ថសញ្ញាភាវតោ បន ថិរេ សាសនេ ថិរភាវប្បត្តេ, ថិរេហិ សីលាទិធម្មេហិ សមន្នាគតេតិ អត្ថោ. កត្វា ចោឡេន បារុតាតិ បំសុកូលចោឡេហិ ចីវរំ កត្វា អច្ឆាទិតសរីរា តំ និវត្ថា ចេវ បារុតា ច. ឧបសន្តោ ហិ តេ រាគោតិ ហិ-សទ្ទោ ហេត្វត្ថោ. យស្មា តវ សន្តានេ ឧប្បជ្ជនកកាមរាគោ ឧបសន្តោ អនាគាមិមគ្គញាណគ្គិនា ទឌ្ឍោ, ឥទានិ តទវសេសំ រាគំ អគ្គមគ្គញាណគ្គិនា ទហេត្វា សុខំ សុបាហីតិ អធិប្បាយោ. សុក្ខឌាកំវ កុម្ភិយន្តិ យថា តំ បក្កេ ភាជនេ អប្បកំ ឌាកព្យញ្ជនំ មហតិយា អគ្គិជាលាយ បច្ចមានំ ឈាយិត្វា សុស្សន្តំ វូបសម្មតិ, យថា វា ឧទកមិស្សេ ឌាកព្យញ្ជនេ ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា បច្ចមានេ ឧទកេ វិជ្ជមានេ តំ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ, ឧទកេ បន ឆិន្នេ ឧបសន្តមេវ ហោតិ, ឯវំ តវ សន្តានេ កាមរាគោ ឧបសន្តោ, ឥតរម្បិ វូបសមេត្វា សុខំ សុបាហីតិ.

ថេរី ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកំ គតត្តា សត្ថុ ទេសនាវិលាសេន ច គាថាបរិយោសានេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.២៦-៣០).

‘‘កោណាគមនពុទ្ធស្ស, មណ្ឌបោ ការិតោ មយា;

ធុវំ តិចីវរំទាសិំ, ពុទ្ធស្ស លោកពន្ធុនោ.

‘‘យំ យំ ជនបទំ យាមិ, និគមេ រាជធានិយោ;

សព្ពត្ថ បូជិតោ ហោមិ, បុញ្ញកម្មស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

នាគីវ ពន្ធនំ ឆេត្វា, វិហរាមិ អនាសវា.

‘‘ស្វាគតំ វត មេ អាសិ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សន្តិកេ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

‘‘បដិសម្ភិទា ចតស្សោ, វិមោក្ខាបិ ច អដ្ឋិមេ;

ឆឡភិញ្ញា សច្ឆិកតា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ថេរី ឧទានេន្តី តមេវ គាថំ អភាសិ, តេនាយំ គាថា តស្សា ថេរិយា គាថា អហោសិ. តត្ថ ថេរិយា វុត្តគាថាយ អនវសេសោ រាគោ បរិគ្គហិតោ អគ្គមគ្គេន តស្ស វូបសមស្ស អធិប្បេតត្តា. រាគវូបសមេនេវ ចេត្ថ សព្ពេសម្បិ កិលេសានំ វូបសមោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ តទេកដ្ឋតាយ សព្ពេសំ កិលេសធម្មានំ វូបសមសិទ្ធិតោ. តថា ហិ វុច្ចតិ –

‘‘ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាហិ, យោ មោហោ សហជោ មតោ;

បហានេកដ្ឋភាវេន, រាគេន សរណោ ហិ សោ’’តិ.

យថា ចេត្ថ សព្ពេសំ សំកិលេសានំ វូបសមោ វុត្តោ, ឯវំ សព្ពត្ថាបិ តេសំ វូបសមោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ. បុព្ពភាគេ តទង្គវសេន, សមថវិបស្សនាក្ខណេ វិក្ខម្ភនវសេន, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវសេន, ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធិវសេន វូបសមសិទ្ធិតោ. តេន ចតុព្ពិធស្សាបិ បហានស្ស សិទ្ធិ វេទិតព្ពា. តត្ថ តទង្គប្បហានេន សីលសម្បទាសិទ្ធិ, វិក្ខម្ភនបហានេន សមាធិសម្បទាសិទ្ធិ, ឥតរេហិ បញ្ញាសម្បទាសិទ្ធិ ទស្សិតា ហោតិ បហានាភិសមយោបសិជ្ឈនតោ. យថា ភាវនាភិសមយំ សាធេតិ តស្មិំ អសតិ តទភាវតោ, តថា សច្ឆិកិរិយាភិសមយំ បរិញ្ញាភិសមយញ្ច សាធេតិ ឯវាតិ. ចតុរាភិសមយសិទ្ធិយា តិស្សោ សិក្ខា, បដិបត្តិយា តិវិធកល្យាណតា, សត្តវិសុទ្ធិយោ ច បរិបុណ្ណា ឥមាយ គាថាយ បកាសិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញតរាថេរី អបញ្ញាតា នាមគោត្តាទិវសេន អបាកដា, ឯកា ថេរី លក្ខណសម្បន្នា ភិក្ខុនី ឥមំ គាថំ អភាសីតិ អធិប្បាយោ.

អញ្ញតរាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. មុត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា

២. ‘‘មុត្តេ មុច្ចស្សុ យោគេហិ, ចន្ទោ រាហុគ្គហា ឥវ;

វិប្បមុត្តេន ចិត្តេន, អនណា ភុញ្ជ បិណ្ឌក’’ន្តិ. –

អយំ មុត្តាយ នាម សិក្ខមានាយ គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា ឯកទិវសំ សត្ថារំ រថិយំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា បីតិវេគេន សត្ថុ បាទមូលេ អវកុជ្ជា និបជ្ជិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, មុត្តាតិស្សា នាមំ អហោសិ. សា ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ វីសតិវស្សកាលេ មហាបជាបតិគោតមិយា សន្តិកេ បព្ពជិត្វា សិក្ខមានាវ ហុត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ. សា ឯកទិវសំ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តា ថេរីនំ ភិក្ខុនីនំ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានំ គន្ត្វា រហោ និសិន្នា វិបស្សនាយ មនសិការំ អារភិ. សត្ថា សុរភិគន្ធកុដិយា និសិន្នោវ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា តស្សា បុរតោ និសិន្នោ វិយ អត្តានំ ទស្សេត្វា ‘‘មុត្តេ មុច្ចស្សុ យោគេហី’’តិ ឥមំ គាថមាហ.

តត្ថ មុត្តេតិ តស្សា អាលបនំ. មុច្ចស្សុ យោគេហីតិ មគ្គបដិបាដិយា កាមយោគាទីហិ ចតូហិ យោគេហិ មុច្ច, តេហិ វិមុត្តចិត្តា ហោហិ. យថា កិំ? ចន្ទោ រាហុគ្គហា ឥវាតិ រាហុសង្ខាតោ គហតោ ចន្ទោ វិយ ឧបក្កិលេសតោ មុច្ចស្សុ. វិប្បមុត្តេន ចិត្តេនាតិ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ វិមុត្តេន ចិត្តេន, ឥត្ថំ ភូតលក្ខណេ ចេតំ ករណវចនំ. អនណា ភុញ្ជ បិណ្ឌកន្តិ កិលេសឥណំ បហាយ អនណា ហុត្វា រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជេយ្យាសិ. យោ ហិ កិលេសេ អប្បហាយ សត្ថារា អនុញ្ញាតបច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ, សោ សាណោ បរិភុញ្ជតិ នាម. យថាហ អាយស្មា ពាកុលោ – ‘‘សត្តាហមេវ ខោ អហំ, អាវុសោ, សាណោ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២១១). តស្មា សាសនេ បព្ពជិតេន កាមច្ឆន្ទាទិឥណំ បហានាយ អនណេន ហុត្វា សទ្ធាទេយ្យំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. បិណ្ឌកន្តិ ទេសនាសីសមេវ, ចត្តារោបិ បច្ចយេតិ អត្ថោ. អភិណ្ហំ ឱវទតីតិ អរិយមគ្គប្បត្តិយា ឧបក្កិលេសេ វិសោធេន្តោ ពហុសោ ឱវាទំ ទេតិ.

សា តស្មិំ ឱវាទេ ឋត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.៣១-៣៦) –

‘‘វិបស្សិស្ស ភគវតោ, លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

រថិយំ បដិបន្នស្ស, តារយន្តស្ស បាណិនោ.

‘‘ឃរតោ និក្ខមិត្វាន, អវកុជ្ជា និបជ្ជហំ;

អនុកម្បកោ លោកនាថោ, សិរសិ អក្កមី មម.

‘‘អក្កមិត្វាន សិរសិ, អគមា លោកនាយកោ;

តេន ចិត្តប្បសាទេន, តុសិតំ អគមាសហំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សា តមេវ គាថំ ឧទានេសិ. បរិបុណ្ណសិក្ខា ឧបសម្បជ្ជិត្វា អបរភាគេ បរិនិព្ពានកាលេបិ តមេវ គាថំ បច្ចភាសីតិ.

មុត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បុណ្ណាថេរីគាថាវណ្ណនា

បុណ្ណេ បូរស្សុ ធម្មេហីតិ បុណ្ណាយ នាម សិក្ខមានាយ គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនន្តី ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ចន្ទភាគាយ នទិយា តីរេ កិន្នរយោនិយំ និព្ពត្តា. ឯកទិវសំ តត្ថ អញ្ញតរំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នមានសា នឡមាលាយ តំ បូជេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ អដ្ឋាសិ. សា តេន បុញ្ញកម្មេន សុគតីសុយេវ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ. បុណ្ណាតិស្សា នាមំ អហោសិ. សា ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ វីសតិវស្សានិ វសមានា មហាបជាបតិគោតមិយា សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធា បព្ពជិត្វា សិក្ខមានា ឯវ ហុត្វា វិបស្សនំ អារភិ. សត្ថា តស្សា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ ឯវ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា –

៣. ‘‘បុណ្ណេ បូរស្សុ ធម្មេហិ, ចន្ទោ បន្នរសេរិវ;

បរិបុណ្ណាយ បញ្ញាយ, តមោខន្ធំ បទាលយា’’តិ. – ឥមំ គាថមាហ;

តត្ថ បុណ្ណេតិ តស្សា អាលបនំ. បូរស្សុ ធម្មេហីតិ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេហិ បរិបុណ្ណា ហោហិ. ចន្ទោ បន្នរសេរិវាតិ រ-ការោ បទសន្ធិករោ. បន្នរសេ បុណ្ណមាសិយំ សព្ពាហិ កលាហិ បរិបុណ្ណោ ចន្ទោ វិយ. បរិបុណ្ណាយ បញ្ញាយាតិ សោឡសន្នំ កិច្ចានំ បារិបូរិយា បរិបុណ្ណាយ អរហត្តមគ្គបញ្ញាយ. តមោខន្ធំ បទាលយាតិ មោហក្ខន្ធំ អនវសេសតោ ភិន្ទ សមុច្ឆិន្ទ. មោហក្ខន្ធបទាលនេន សហេវ សព្ពេបិ កិលេសា បទាលិតា ហោន្តីតិ.

សា តំ គាថំ សុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.១.៣៧-៤៥) –

‘‘ចន្ទភាគានទីតីរេ, អហោសិំ កិន្នរី តទា;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សយម្ភុំ អបរាជិតំ.

‘‘បសន្នចិត្តា សុមនា, វេទជាតា កតញ្ជលី;

នឡមាលំ គហេត្វាន, សយម្ភុំ អភិបូជយិំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា កិន្នរីទេហំ, អគច្ឆិំ តិទសំ គតិំ.

‘‘ឆត្តិំសទេវរាជូនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

ទសន្នំ ចក្កវត្តីនំ, មហេសិត្តមការយិំ;

សំវេជេត្វាន មេ ចិត្តំ, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ, ភវា សព្ពេ សមូហតា;

សព្ពាសវបរិក្ខីណា, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ បុប្ផមភិបូជយិំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បុប្ផបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា សា ថេរី តមេវ គាថំ ឧទានេសិ. អយមេវ ចស្សា អញ្ញាព្យាករណគាថា អហោសីតិ.

បុណ្ណាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. តិស្សាថេរីគាថាវណ្ណនា

តិស្សេ សិក្ខស្សុ សិក្ខាយាតិ តិស្សាយ សិក្ខមានាយ គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា សម្ភតកុសលបច្ចយា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ សក្យរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា ពោធិសត្តស្ស ឱរោធភូតា បច្ឆា មហាបជាបតិគោតមិយា សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ. តស្សា សត្ថា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេត្វា –

៤. ‘‘តិស្សេ សិក្ខស្សុ សិក្ខាយ, មា តំ យោគា ឧបច្ចគុំ;

សព្ពយោគវិសំយុត្តា, ចរ លោកេ អនាសវា’’តិ. – គាថំ អភាសិ;

តត្ថ តិស្សេតិ តស្សា អាលបនំ. សិក្ខស្សុ សិក្ខាយាតិ អធិសីលសិក្ខាទិកាយ តិវិធាយ សិក្ខាយ សិក្ខ, មគ្គសម្បយុត្តា តិស្សោ សិក្ខាយោ សម្បាទេហីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តាសំ សម្បាទនេ ការណមាហ ‘‘មា តំ យោគា ឧបច្ចគុ’’ន្តិ មនុស្សត្តំ, ឥន្ទ្រិយាវេកល្លំ, ពុទ្ធុប្បាទោ, សទ្ធាបដិលាភោតិ ឥមេ យោគា សមយា ទុល្លភក្ខណា តំ មា អតិក្កមុំ. កាមយោគាទយោ ឯវ វា ចត្តារោ យោគា តំ មា ឧបច្ចគុំ មា អភិភវេយ្យុំ. សព្ពយោគវិសំយុត្តាតិ សព្ពេហិ កាមយោគាទីហិ យោគេហិ វិមុត្តា តតោ ឯវ អនាសវា ហុត្វា លោកេ ចរ, ទិដ្ឋសុខវិហារេន វិហរាហីតិ អត្ថោ.

សា តំ គាថំ សុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណីតិ អាទិនយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តិស្សាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-១០. តិស្សាទិថេរីគាថាវណ្ណនា

តិស្សេ យុញ្ជស្សុ ធម្មេហីតិ តិស្សាយ ថេរិយា គាថា. តស្សា វត្ថុ តិស្សាសិក្ខមានាយ វត្ថុសទិសំ. អយំ បន ថេរី ហុត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. យថា ច អយំ, ឯវំ ឥតោ បរំ ធីរា, វីរា, មិត្តា, ភទ្រា, ឧបសមាតិ បញ្ចន្នំ ថេរីនំ វត្ថុ ឯកសទិសមេវ. សព្ពាបិ ឥមា កបិលវត្ថុវាសិនិយោ ពោធិសត្តស្ស ឱរោធភូតា មហាបជាបតិគោតមិយា សទ្ធិំ និក្ខន្តា ឱភាសគាថាយ ច អរហត្តំ បត្តា ឋបេត្វា សត្តមិំ. សា បន ឱភាសគាថាយ វិនា បគេវ សត្ថុ សន្តិកេ លទ្ធំ ឱវាទំ និស្សាយ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិត្វា ឧទានវសេន ‘‘វីរា វីរេហី’’តិ គាថំ អភាសិ. ឥតរាបិ អរហត្តំ បត្វា –

៥. ‘‘តិស្សេ យុញ្ជស្សុ ធម្មេហិ, ខណោ តំ មា ឧបច្ចគា;

ខណាតីតា ហិ សោចន្តិ, និរយម្ហិ សមប្បិតា.

៦. ‘‘ធីរេ និរោធំ ផុសេហិ, សញ្ញាវូបសមំ សុខំ;

អារាធយាហិ និព្ពានំ, យោគក្ខេមមនុត្តរំ.

៧. ‘‘វីរា វីរេហិ ធម្មេហិ, ភិក្ខុនី ភាវិតិន្ទ្រិយា;

ធារេតិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហនំ.

៨. ‘‘សទ្ធាយ បព្ពជិត្វាន, មិត្តេ មិត្តរតា ភវ;

ភាវេហិ កុសលេ ធម្មេ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា.

៩. ‘‘សទ្ធាយ បព្ពជិត្វាន, ភទ្រេ ភទ្ររតា ភវ;

ភាវេហិ កុសលេ ធម្មេ, យោគក្ខេមមនុត្តរំ.

១០. ‘‘ឧបសមេ តរេ ឱឃំ, មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរំ;

ធារេហិ អន្តិមំ ទេហំ, ជេត្វា មារំ សវាហន’’ន្តិ. – គាថាយោ អភាសិំសុ;

តត្ថ យុញ្ជស្សុ ធម្មេហីតិ សមថវិបស្សនាធម្មេហិ អរិយេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ ច យុញ្ជ យោគំ ករោហិ. ខណោ តំ មា ឧបច្ចគាតិ យោ ឯវំ យោគភាវនំ ន ករោតិ, តំ បុគ្គលំ បតិរូបទេសេ ឧប្បត្តិក្ខណោ, ឆន្នំ អាយតនានំ អវេកល្លក្ខណោ, ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ, សទ្ធាយ បដិលទ្ធក្ខណោ, សព្ពោបិ អយំ ខណោ អតិក្កមតិ នាម. សោ ខណោ តំ មា អតិក្កមិ. ខណាតីតាតិ យេ ហិ ខណំ អតីតា, យេ ច បុគ្គលេ សោ ខណោ អភីតោ, តេ និរយម្ហិ សមប្បិតា ហុត្វា សោចន្តិ, តត្ថ និព្ពត្តិត្វា មហាទុក្ខំ បច្ចនុភវន្តីតិ អត្ថោ.

និរោធំ ផុសេហីតិ កិលេសនិរោធំ ផុស្ស បដិលភ. សញ្ញាវូបសមំ សុខំ, អារាធយាហិ និព្ពានន្តិ កាមសញ្ញាទីនំ បាបសញ្ញានំ ឧបសមនិមិត្តំ អច្ចន្តសុខំ និព្ពានំ អារាធេហិ.

វីរា វីរេហិ ធម្មេហីតិ វីរិយបធានតាយ វីរេហិ តេជុស្សទេហិ អរិយមគ្គធម្មេហិ ភាវិតិន្ទ្រិយា វឌ្ឍិតសទ្ធាទិឥន្ទ្រិយា វីរា ភិក្ខុនី វត្ថុកាមេហិ សវាហនំ កិលេសមារំ ជិនិត្វា អាយតិំ បុនព្ភវាភាវតោ អន្តិមំ ទេហំ ធារេតីតិ ថេរី អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តានំ ទស្សេតិ.

មិត្តេតិ តំ អាលបតិ. មិត្តរតាតិ កល្យាណមិត្តេសុ អភិរតា. តត្ថ សក្ការសម្មានករណតា ហោហិ. ភាវេហិ កុសលេ ធម្មេតិ អរិយមគ្គធម្មេ វឌ្ឍេហិ. យោគក្ខេមស្សាតិ អរហត្តស្ស និព្ពានស្ស ច បត្តិយា អធិគមាយ.

ភទ្រេតិ តំ អាលបតិ. ភទ្ររតាតិ ភទ្រេសុ សីលាទិធម្មេសុ រតា អភិរតា ហោហិ. យោគក្ខេមមនុត្តរន្តិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ អនុបទ្ទវំ អនុត្តរំ និព្ពានំ, តស្ស បត្តិយា កុសលេ ពោធិបក្ខិយធម្មេ ភាវេហីតិ អត្ថោ.

ឧបសមេតិ តំ អាលបតិ. តរេ ឱឃំ មច្ចុធេយ្យំ សុទុត្តរន្តិ មច្ចុ ឯត្ថ ធីយតីតិ មច្ចុធេយ្យំ, អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ សុដ្ឋុ ទុត្តរន្តិ សុទុត្តរំ, សំសារមហោឃំ តរេ អរិយមគ្គនាវាយ តរេយ្យាសិ. ធារេហិ អន្តិមំ ទេហន្តិ តស្ស តរណេនេវ អន្តិមទេហធរា ហោហីតិ អត្ថោ.

តិស្សាទិថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា បឋមវគ្គវណ្ណនា.

១១. មុត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា

សុមុត្តា សាធុមុត្តាម្ហីតិអាទិកា មុត្តាថេរិយា គាថា. អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការា តត្ថ តត្ថ ភវេ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលជនបទេ ឱឃាតកស្ស នាម ទលិទ្ទព្រាហ្មណស្ស ធីតា ហុត្វា និព្ពត្តិ, តំ វយប្បត្តកាលេ មាតាបិតរោ ឯកស្ស ខុជ្ជព្រាហ្មណស្ស អទំសុ. សា តេន ឃរាវាសំ អរោចន្តី តំ អនុជានាបេត្វា បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ. តស្សា ពហិទ្ធារម្មណេសុ ចិត្តំ វិធាវតិ, សា តំ និគ្គណ្ហន្តី ‘‘សុមុត្តា សាធុមុត្តាម្ហី’’តិ គាថំ វទន្តីយេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មេសុ ចក្ខុមា;

បាណិនេ អនុគណ្ហន្តោ, បិណ្ឌាយ បាវិសី បុរំ.

‘‘តស្ស អាគច្ឆតោ សត្ថុ, សព្ពេ នគរវាសិនោ;

ហដ្ឋតុដ្ឋា សមាគន្ត្វា, វាលិកា អាកិរិំសុ តេ.

‘‘វីថិសម្មជ្ជនំ កត្វា, កទលិបុណ្ណកទ្ធជេ;

ធូមំ ចុណ្ណញ្ច មាសញ្ច, សក្ការំ កច្ច សត្ថុនោ.

‘‘មណ្ឌបំ បដិយាទេត្វា, និមន្តេត្វា វិនាយកំ;

មហាទានំ ទទិត្វាន, សម្ពោធិំ អភិបត្ថយិ.

‘‘បទុមុត្តរោ មហាវីរោ, ហារកោ សព្ពបាណិនំ;

អនុមោទនិយំ កត្វា, ព្យាកាសិ អគ្គបុគ្គលោ.

‘‘សតសហស្សេ អតិក្កន្តេ, កប្បោ ហេស្សតិ ភទ្ទកោ;

ភវាភវេ សុខំ លទ្ធា, បាបុណិស្សសិ ពោធិយំ.

‘‘ហត្ថកម្មញ្ច យេ កេចិ, កតាវី នរនារិយោ;

អនាគតម្ហិ អទ្ធានេ, សព្ពា ហេស្សន្តិ សម្មុខា.

‘‘តេន កម្មវិបាកេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ឧប្បន្នទេវភវនេ, តុយ្ហំ តា បរិចារិកា.

‘‘ទិព្ពំ សុខមសង្ខ្យេយ្យំ, មានុសញ្ច អសង្ខិយំ;

អនុភោន្តិ ចិរំ កាលំ, សំសរិម្ហ ភវាភវេ.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

សុខុមាលា មនុស្សេសុ, អថោ ទេវបុរេសុ ច.

‘‘រូបំ ភោគំ យសំ អាយុំ, អថោ កិត្តិសុខំ បិយំ;

លភាមិ សតតំ សព្ពំ, សុកតំ កម្មសម្បទំ.

‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, ជាតាហំ ព្រាហ្មណេ កុលេ;

សុខុមាលហត្ថបាទា, រមណិយេ និវេសនេ.

‘‘សព្ពកាលម្បិ បថវី, ន បស្សាមនលង្កតំ;

ចិក្ខល្លភូមិំ អសុចិំ, ន បស្សាមិ កុទាចនំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ឧទានេន្តី –

១១. ‘‘សុមុត្តា សាធុមុត្តាម្ហិ, តីហិ ខុជ្ជេហិ មុត្តិយា;

ឧទុក្ខលេន មុសលេន, បតិនា ខុជ្ជកេន ច;

មុត្តាម្ហិ ជាតិមរណា, ភវនេត្តិ សមូហតា’’តិ. – ឥមំ គាថំ អភាសិ;

តត្ថ សុមុត្តាតិ សុដ្ឋុ មុត្តា. សាធុមុត្តាម្ហីតិ សាធុ សម្មទេវ មុត្តា អម្ហិ. កុតោ បន សុមុត្តា សាធុមុត្តាតិ អាហ ‘‘តីហិ ខុជ្ជេហិ មុត្តិយា’’តិ, តីហិ វង្កកេហិ បរិមុត្តិយាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តានិ សរូបតោ ទស្សេន្តី ‘‘ឧទុក្ខលេន មុសលេន, បតិនា ខុជ្ជកេន ចា’’តិ អាហ. ឧទុក្ខលេ ហិ ធញ្ញំ បក្ខិបន្តិយា បរិវត្តេន្តិយា មុសលេន កោដ្ដេន្តិយា ច បិដ្ឋិ ឱនាមេតព្ពា ហោតីតិ ខុជ្ជករណហេតុតាយ តទុភយំ ‘‘ខុជ្ជ’’ន្តិ វុត្តំ. សាមិកោ បនស្សា ខុជ្ជោ ឯវ. ឥទានិ យស្សា មុត្តិយា និទស្សនវសេន តីហិ ខុជ្ជេហិ មុត្តិ វុត្តា. តមេវ ទស្សេន្តី ‘‘មុត្តាម្ហិ ជាតិមរណា’’តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘ភវនេត្តិ សមូហតា’’តិ. តស្សត្ថោ – ន កេវលមហំ តីហិ ខុជ្ជេហិ ឯវ មុត្តា, អថ ខោ សព្ពស្មា ជាតិមរណាបិ, យស្មា សព្ពស្សាបិ ភវស្ស នេត្តិ នាយិកា តណ្ហា អគ្គមគ្គេន មយា សមុគ្ឃាដិតាតិ.

មុត្តាថេរីគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១២. ធម្មទិន្នាថេរីគាថាវណ្ណនា

ឆន្ទជាតា អវសាយីតិ ធម្មទិន្នាថេរិយា គាថា. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ បរាធីនវុត្តិកា ហុត្វា ជីវន្តី និរោធតោ វុដ្ឋិតស្ស អគ្គសាវកស្ស បូជាសក្ការបុព្ពកំ ទានំ ទត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តតោ ចវិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សត្ថុ វេមាតិកភាតិកានំ កម្មិកស្ស គេហេ វសមានា ទានំ បដិច្ច ‘‘ឯកំ ទេហី’’តិ សាមិកេន វុត្តេ ទ្វេ ទេន្តី, ពហុំ បុញ្ញំ កត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិករញ្ញោ គេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្តន្នំ ភគិនីនំ អព្ភន្តរា ហុត្វា វីសតិវស្សសហស្សានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តី ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា វិសាខស្ស សេដ្ឋិនោ គេហំ គតា.

អថេកទិវសំ វិសាខោ សេដ្ឋិ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អនាគាមី ហុត្វា ឃរំ គន្ត្វា បាសាទំ អភិរុហន្តោ សោបានមត្ថកេ ឋិតាយ ធម្មទិន្នាយ បសារិតហត្ថំ អនាលម្ពិត្វាវ បាសាទំ អភិរុហិត្វា ភុញ្ជមានោបិ តុណ្ហីភូតោវ ភុញ្ជិ. ធម្មទិន្នា តំ ឧបធារេត្វា, ‘‘អយ្យបុត្ត, កស្មា ត្វំ អជ្ជ មម ហត្ថំ នាលម្ពិ, ភុញ្ជមានោបិ ន កិញ្ចិ កថេសិ, អត្ថិ នុ ខោ កោចិ មយ្ហំ ទោសោ’’តិ អាហ. វិសាខោ ‘‘ធម្មទិន្នេ, ន តេ ទោសោ អត្ថិ, អហំ បន អជ្ជ បដ្ឋាយ ឥត្ថិសរីរំ ផុសិតុំ អាហារេ ច លោលភាវំ កាតុំ អនរហោ, តាទិសោ មយា ធម្មោ បដិវិទ្ធោ. ត្វំ បន សចេ ឥច្ឆសិ, ឥមស្មិំយេវ គេហេ វស. នោ ចេ ឥច្ឆសិ, យត្តកេន ធនេន តេ អត្ថោ, តត្តកំ គហេត្វា កុលឃរំ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. ‘‘នាហំ, អយ្យបុត្ត, តយា វន្តវមនំ អាចមិស្សាមិ, បព្ពជ្ជំ មេ អនុជានាហី’’តិ. វិសាខោ ‘‘សាធុ, ធម្មទិន្នេ’’តិ តំ សុវណ្ណសិវិកាយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ បេសេសិ. សា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា កតិបាហំ តត្ថ វសិត្វា វិវេកវាសំ វសិតុកាមា អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘អយ្យា, អាកិណ្ណដ្ឋានេ មយ្ហំ ចិត្តំ ន រមតិ, គាមកាវាសំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. ភិក្ខុនិយោ តំ គាមកាវាសំ នយិំសុ. សា តត្ថ វសន្តី អតីតេ មទ្ទិតសង្ខារតាយ ន ចិរស្សេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរី ២.៣.៩៥-១៣០) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ឥតោ សតសហស្សម្ហិ, កប្បេ ឧប្បជ្ជិ នាយកោ.

‘‘តទាហំ ហំសវតិយំ, កុលេ អញ្ញតរេ អហុំ;

បរកម្មការី អាសិំ, និបកា សីលសំវុតា.

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, សុជាតោ អគ្គសាវកោ;

វិហារា អភិនិក្ខម្ម, បិណ្ឌបាតាយ គច្ឆតិ.

‘‘ឃដំ គហេត្វា គច្ឆន្តី, តទា ឧទកហារិកា;

តំ ទិស្វា អទទំ បូបំ, បសន្នា សេហិ បាណិភិ.

‘‘បដិគ្គហេត្វា តត្ថេវ, និសិន្នោ បរិភុញ្ជិ សោ;

តតោ នេត្វាន តំ គេហំ, អទាសិំ តស្ស ភោជនំ.

‘‘តតោ មេ អយ្យកោ តុដ្ឋោ, អករី សុណិសំ សកំ;

សស្សុយា សហ គន្ត្វាន, សម្ពុទ្ធំ អភិវាទយិំ.

‘‘តទា សោ ធម្មកថិកំ, ភិក្ខុនិំ បរិកិត្តយំ;

ឋបេសិ ឯតទគ្គម្ហិ, តំ សុត្វា មុទិតា អហំ.

‘‘និមន្តយិត្វា សុគតំ, សសង្ឃំ លោកនាយកំ;