១៦. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៩៦២. ន មេ ទិដ្ឋោតិ សារិបុត្តសុត្តំ, ‘‘ថេរបញ្ហសុត្ត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. កា ឧប្បត្តិ? ឥមស្ស សុត្តស្ស ឧប្បត្តិ – រាជគហកស្ស សេដ្ឋិស្ស ចន្ទនឃដិកាយ បដិលាភំ អាទិំ កត្វា តាយ ចន្ទនឃដិកាយ កតស្ស បត្តស្ស អាកាសេ ឧស្សាបនំ អាយស្មតោ បិណ្ឌោលភារទ្វាជស្ស ឥទ្ធិយា បត្តគ្គហណំ, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ សាវកានំ ឥទ្ធិបដិក្ខេបោ, តិត្ថិយានំ ភគវតា សទ្ធិំ បាដិហារិយំ កត្តុកាមតា, បាដិហារិយករណំ, ភគវតោ សាវត្ថិគមនំ, តិត្ថិយានុពន្ធនំ, សាវត្ថិយំ បសេនទិនោ ពុទ្ធូបគមនំ កណ្ឌម្ពបាតុភាវោ, ចតុន្នំ បរិសានំ តិត្ថិយជយត្ថំ បាដិហារិយករណុស្សុក្កនិវារណំ, យមកបាដិហារិយករណំ, កតបាដិហារិយស្ស ភគវតោ តាវតិំសភវនគមនំ, តត្ថ តេមាសំ ធម្មទេសនា, អាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេន យាចិតស្ស ទេវលោកតោ សង្កស្សនគរេ ឱរោហណន្តិ ឥមានិ វត្ថូនិ អន្តរន្តរេ ច ជាតកានិ វិត្ថារេត្វា យាវ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ បូជិយមានោ ភគវា មជ្ឈេ មណិមយេន សោបានេន សង្កស្សនគរេ ឱរុយ្ហ សោបានកឡេវរេ អដ្ឋាសិ –

‘‘យេ ឈានប្បសុតា ធីរា, នេក្ខម្មូបសមេ រតា;

ទេវាបិ តេសំ បិហយន្តិ, សម្ពុទ្ធានំ សតីមត’’ន្តិ. (ធ. ប. ១៨១) –

ឥមិស្សា ធម្មបទគាថាយ វុច្ចមានាយ វុត្តា. សោបានកឡេវរេ ឋិតំ បន ភគវន្តំ សព្ពបឋមំ អាយស្មា សារិបុត្តោ វន្ទិ, តតោ ឧប្បលវណ្ណា ភិក្ខុនី, អថាបរោ ជនកាយោ. តត្រ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិស្សំ បរិសតិ មោគ្គល្លានោ ឥទ្ធិយា អគ្គោតិ បាកដោ, អនុរុទ្ធោ ទិព្ពចក្ខុនា, បុណ្ណោ ធម្មកថិកត្តេន, សារិបុត្តំ បនាយំ បរិសា ន កេនចិ គុណេន ឯវំ អគ្គោតិ ជានាតិ, យំនូនាហំ សារិបុត្តំ បញ្ញាគុណេន បកាសេយ្យ’’ន្តិ. អថ ថេរំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. ថេរោ ភគវតា បុច្ឆិតំ បុច្ឆិតំ បុថុជ្ជនបញ្ហំ, សេក្ខបញ្ហំ, អសេក្ខបញ្ហញ្ច, សព្ពំ វិស្សជ្ជេសិ. តទា នំ ជនោ ‘‘បញ្ញាយ អគ្គោ’’តិ អញ្ញាសិ. អថ ភគវា ‘‘សារិបុត្តោ ន ឥទានេវ បញ្ញាយ អគ្គោ, អតីតេបិ បញ្ញាយ អគ្គោ’’តិ ជាតកំ អានេសិ.

អតីតេ បរោសហស្សា ឥសយោ វនមូលផលាហារា បព្ពតបាទេ វសន្តិ. តេសំ អាចរិយស្ស អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, ឧបដ្ឋានានិ វត្តន្តិ. ជេដ្ឋន្តេវាសី ‘‘សប្បាយភេសជ្ជំ អាហរិស្សាមិ, អាចរិយំ អប្បមត្តា ឧបដ្ឋហថា’’តិ វត្វា មនុស្សបថំ អគមាសិ. តស្មិំ អនាគតេយេវ អាចរិយោ កាលមកាសិ. តំ ‘‘ឥទានិ កាលំ ករិស្សតី’’តិ អន្តេវាសិកា សមាបត្តិមារព្ភ បុច្ឆិំសុ. សោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិំ សន្ធាយាហ – ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ, អន្តេវាសិនោ ‘‘នត្ថិ អាចរិយស្ស អធិគមោ’’តិ អគ្គហេសុំ. អថ ជេដ្ឋន្តេវាសី ភេសជ្ជំ អាទាយ អាគន្ត្វា តំ កាលកតំ ទិស្វា អាចរិយំ ‘‘កិញ្ចិ បុច្ឆិត្ថា’’តិ អាហ. អាម បុច្ឆិម្ហា, ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ អាហ, ន កិញ្ចិ អាចរិយេន អធិគតន្តិ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ វទន្តោ អាចរិយោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ បវេទេសិ, សក្កាតព្ពោ អាចរិយោតិ.

‘‘បរោសហស្សម្បិ សមាគតានំ,

កន្ទេយ្យុំ តេ វស្សសតំ អបញ្ញា;

ឯកោបិ សេយ្យោ បុរិសោ សបញ្ញោ,

យោ ភាសិតស្ស វិជានាតិ អត្ថ’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៩៩);

កថិតេ ច បន ភគវតា ជាតកេ អាយស្មា សារិបុត្តោ អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានមត្ថាយ សប្បាយសេនាសនគោចរសីលវតាទីនិ បុច្ឆិតុំ ‘‘ន មេ ទិដ្ឋោ ឥតោ បុព្ពេ’’តិ ឥមំ ថុតិគាថំ អាទិំ កត្វា អដ្ឋ គាថាយោ អភាសិ. តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ ភគវា តតោ បរា សេសគាថាតិ.

តត្ថ ឥតោ បុព្ពេតិ ឥតោ សង្កស្សនគរេ ឱតរណតោ បុព្ពេ. វគ្គុវទោតិ សុន្ទរវទោ. តុសិតា គណិមាគតោតិ តុសិតកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ អាគតត្តា តុសិតា អាគតោ, គណាចរិយត្តា គណី. សន្តុដ្ឋដ្ឋេន វា តុសិតសង្ខាតា ទេវលោកា គណិំ អាគតោ តុសិតានំ វា អរហន្តានំ គណិំ អាគតោតិ.

៩៦៣. ទុតិយគាថាយ សទេវកស្ស លោកស្ស យថា ទិស្សតីតិ សទេវកស្ស លោកស្ស វិយ មនុស្សានម្បិ ទិស្សតិ. យថា វា ទិស្សតីតិ តច្ឆតោ អវិបរីតតោ ទិស្សតិ ចក្ខុមាតិ ឧត្តមចក្ខុ. ឯកោតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតាទីហិ ឯកោ. រតិន្តិ នេក្ខម្មរតិអាទិំ.

៩៦៤. តតិយគាថាយ ពហូនមិធ ពទ្ធានន្តិ ឥធ ពហូនំ ខត្តិយាទីនំ សិស្សានំ. សិស្សា ហិ អាចរិយេ បដិពទ្ធវុត្តិត្តា ‘‘ពទ្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ អត្ថិកោ បញ្ហេន អាគតោម្ហិ, អត្ថិកានំ វា បញ្ហេន អាគមនំ, បញ្ហេន អត្ថិ អាគមនំ វាតិ.

៩៦៥. ចតុត្ថគាថាយ វិជិគុច្ឆតោតិ ជាតិអាទីហិ អដ្ដីយតោ រិត្តមាសនន្តិ វិវិត្តំ មញ្ចបីឋំ. បព្ពតានំ គុហាសុ វាតិ បព្ពតគុហាសុ វា រិត្តមាសនំ ភជតោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

៩៦៦. បញ្ចមគាថាយ ឧច្ចាវចេសូតិ ហីនបណីតេសុ. សយនេសូតិ វិហារាទីសុ សេនាសនេសុ. កីវន្តោ តត្ថ ភេរវាតិ កិត្តកា តត្ថ ភយការណា. ‘‘កុវន្តោ’’តិបិ បាឋោ, កូជន្តោតិ ចស្ស អត្ថោ. ន បន បុព្ពេនាបរំ សន្ធិយតិ.

៩៦៧. ឆដ្ឋគាថាយ កតី បរិស្សយាតិ កិត្តកា ឧបទ្ទវា. អគតំ ទិសន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ អគតបុព្ពត្តា អគតំ តថា និទ្ទិសិតព្ពតោ ទិសា ចាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អគតំ ទិស’’ន្តិ. អភិសម្ភវេតិ អភិភវេយ្យ. បន្តម្ហីតិ បរិយន្តេ.

៩៦៨-៩. សត្តមគាថាយ ក្យាស្ស ព្យប្បថយោ អស្សូតិ កីទិសានិ តស្ស វចនានិ អស្សុ. អដ្ឋមគាថាយ ឯកោទិ និបកោតិ ឯកគ្គចិត្តោ បណ្ឌិតោ.

៩៧០. ឯវំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន តីហិ គាថាហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វា បញ្ចហិ គាថាហិ – បញ្ចសតានំ សិស្សានមត្ថាយ សេនាសនគោចរសីលវតាទីនិ បុច្ឆិតោ ភគវា តមត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘វិជិគុច្ឆមានស្សា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជនមារទ្ធោ. តត្ថ បឋមគាថាយ តាវត្ថោ – ជាតិអាទីហិ វិជិគុច្ឆមានស្ស រិត្តាសនំ សយនំ សេវតោ ចេ សម្ពោធិកាមស្ស សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ យទិទំ ផាសុ យោ ផាសុវិហារោ យថានុធម្មំ យោ ច អនុធម្មោ, តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានំ យថា បជានន្តោ វទេយ្យ, ឯវំ វទាមីតិ.

៩៧១. ទុតិយគាថាយ បរិយន្តចារីតិ សីលាទីសុ ចតូសុ បរិយន្តេសុ ចរមានោ. ឌំសាធិបាតានន្តិ បិង្គលមក្ខិកានញ្ច សេសមក្ខិកានញ្ច. សេសមក្ខិកា ហិ តតោ តតោ អធិបតិត្វា ខាទន្តិ, តស្មា ‘‘អធិបាតា’’តិ វុច្ចន្តិ. មនុស្សផស្សានន្តិ ចោរាទិផស្សានំ.

៩៧២. តតិយគាថាយ បរធម្មិកា នាម សត្ត សហធម្មិកវជ្ជា សព្ពេបិ ពាហិរកា. កុសលានុឯសីតិ កុសលធម្មេ អន្វេសមានោ.

៩៧៣. ចតុត្ថគាថាយ អាតង្កផស្សេនាតិ រោគផស្សេន. សីតំ អតុណ្ហន្តិ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច. សោ តេហិ ផុដ្ឋោ ពហុធាតិ សោ តេហិ អាតង្កាទីហិ អនេកេហិ អាការេហិ ផុដ្ឋោ សមានោបិ. អនោកោតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណាទីនំ អនោកាសភូតោ.

៩៧៤. ឯវំ ‘‘ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោ’’តិអាទីហិ តីហិ គាថាហិ បុដ្ឋមត្ថំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ‘‘ក្យាស្ស ព្យប្បថយោ’’តិអាទិនា នយេន បុដ្ឋំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘ថេយ្យំ ន ការេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ផស្សេតិ ផរេយ្យ. យទាវិលត្តំ មនសោ វិជញ្ញាតិ យំ ចិត្តស្ស អាវិលត្តំ វិជានេយ្យ, តំ សព្ពំ ‘‘កណ្ហស្ស បក្ខោ’’តិ វិនោទយេយ្យ.

៩៧៥. មូលម្បិ តេសំ បលិខញ្ញ តិដ្ឋេតិ តេសំ កោធាតិមានានំ យំ អវិជ្ជាទិកំ មូលំ, តម្បិ បលិខណិត្វា តិដ្ឋេយ្យ. អទ្ធា ភវន្តោ អភិសម្ភវេយ្យាតិ ឯវំ បិយប្បិយំ អភិភវន្តោ ឯកំសេនេវ អភិភវេយ្យ, ន តត្រ សិថិលំ បរក្កមេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៩៧៦. បញ្ញំ បុរក្ខត្វាតិ បញ្ញំ បុព្ពង្គមំ កត្វា. កល្យាណបីតីតិ កល្យាណាយ បីតិយា សមន្នាគតោ. ចតុរោ សហេថ បរិទេវធម្មេតិ អនន្តរគាថាយ វុច្ចមានេ បរិទេវនីយធម្មេ សហេយ្យ.

៩៧៧. កិំសូ អសិស្សាមីតិ កិំ ភុញ្ជិស្សាមិ. កុវំ វា អសិស្សន្តិ កុហិំ វា អសិស្សាមិ. ទុក្ខំ វត សេត្ថ ក្វជ្ជ សេស្សន្តិ ឥមំ រត្តិំ ទុក្ខំ សយិំ, អជ្ជ អាគមនរត្តិំ កត្ថ សយិស្សំ. ឯតេ វិតក្កេតិ ឯតេ បិណ្ឌបាតនិស្សិតេ ទ្វេ, សេនាសននិស្សិតេ ទ្វេតិ ចត្តារោ វិតក្កេ. អនិកេតចារីតិ អបលិពោធចារី និត្តណ្ហចារី.

៩៧៨. កាលេតិ បិណ្ឌបាតកាលេ បិណ្ឌបាតសង្ខាតំ អន្នំ វា ចីវរកាលេ ចីវរសង្ខាតំ វសនំ វា លទ្ធា ធម្មេន សមេនាតិ អធិប្បាយោ. មត្តំ សោ ជញ្ញាតិ បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច សោ បមាណំ ជានេយ្យ. ឥធាតិ សាសនេ, និបាតមត្តមេវ វា ឯតំ. តោសនត្ថន្តិ សន្តោសត្ថំ, ឯតទត្ថំ មត្តំ ជានេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ តេសុ គុត្តោតិ សោ ភិក្ខុ តេសុ បច្ចយេសុ គុត្តោ. យតចារីតិ សំយតវិហារោ, រក្ខិតិរិយាបថោ រក្ខិតកាយវចីមនោទ្វារោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យតិចារី’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. រុសិតោតិ រោសិតោ, ឃដ្ដិតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៩៧៩. ឈានានុយុត្តោតិ អនុបន្នុប្បាទនេន ឧប្បន្នាសេវនេន ច ឈានេ អនុយុត្តោ. ឧបេក្ខមារព្ភ សមាហិតត្តោតិ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខំ ឧប្បាទេត្វា សមាហិតចិត្តោ. តក្កាសយំ កុក្កុច្ចិយូបឆិន្ទេតិ កាមវិតក្កាទិំ តក្កញ្ច, កាមសញ្ញាទិំ តស្ស តក្កស្ស អាសយញ្ច, ហត្ថកុក្កុច្ចាទិំ កុក្កុច្ចិយញ្ច ឧបច្ឆិន្ទេយ្យ.

៩៨០. ចុទិតោ វចីភិ សតិមាភិនន្ទេតិ ឧបជ្ឈាយាទីហិ វាចាហិ ចោទិតោ សមានោ សតិមា ហុត្វា តំ ចោទនំ អភិនន្ទេយ្យ. វាចំ បមុញ្ចេ កុសលន្តិ ញាណសមុដ្ឋិតំ វាចំ បមុញ្ចេយ្យ. នាតិវេលន្តិ អតិវេលំ បន វាចំ កាលវេលញ្ច សីលវេលញ្ច អតិក្កន្តំ នប្បមុញ្ចេយ្យ. ជនវាទធម្មាយាតិ ជនវាទកថាយ. ន ចេតយេយ្យាតិ ចេតនំ ន ឧប្បាទេយ្យ.

៩៨១. អថាបរន្តិ អថ ឥទានិ ឥតោ បរម្បិ. បញ្ច រជានីតិ រូបរាគាទីនិ បញ្ច រជានិ. យេសំ សតីមា វិនយាយ សិក្ខេតិ យេសំ ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហុត្វា វិនយនត្ថំ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេយ្យ. ឯវំ សិក្ខន្តោ ហិ រូបេសុ…បេ… ផស្សេសុ សហេថ រាគំ, ន អញ្ញេតិ.

៩៨២. តតោ សោ តេសំ វិនយាយ សិក្ខន្តោ អនុក្កមេន – ឯតេសុ ធម្មេសូតិ គាថា. តត្ថ ឯតេសូតិ រូបាទីសុ. កាលេន សោ សម្មា ធម្មំ បរិវីមំសមានោតិ សោ ភិក្ខុ យ្វាយំ ‘‘ឧទ្ធតេ ចិត្តេ សមាធិស្ស កាលោ’’តិអាទិនា នយេន កាលោ វុត្តោ, តេន កាលេន សព្ពំ សង្ខតធម្មំ អនិច្ចាទិនយេន បរិវីមំសមានោ. ឯកោទិភូតោ វិហនេ តមំ សោតិ សោ ឯកគ្គចិត្តោ សព្ពំ មោហាទិតមំ វិហនេយ្យ. នត្ថិ ឯត្ថ សំសយោ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

ឯវំ ភគវា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តំ បត្តា, តិំសកោដិសង្ខ្យានញ្ច ទេវមនុស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ច ចតុត្ថោ វគ្គោ អត្ថវណ្ណនានយតោ, នាមេន

អដ្ឋកវគ្គោតិ.