៨. ធម្មសុត្ត-(នាវាសុត្ត)-វណ្ណនា

៣១៩. យស្មា ហិ ធម្មន្តិ ធម្មសុត្តំ, ‘‘នាវាសុត្ត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. កា ឧប្បត្តិ? ឥទំ សុត្តំ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តត្ថេរំ អារព្ភ វុត្តំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឧប្បត្តិតោ បភុតិ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – អនុប្បន្នេ កិរ ភគវតិ ទ្វេ អគ្គសាវកា ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តេសំ បឋមោ ចវិត្វា រាជគហស្ស អវិទូរេ ឧបតិស្សគាមោ នាម ព្រាហ្មណានំ ភោគគាមោ អត្ថិ, តត្ថ សដ្ឋិអធិកបញ្ចកោដិសតធនវិភវស្ស គាមសាមិនោ ព្រាហ្មណស្ស រូបសារី នាម ព្រាហ្មណី, តស្សា កុច្ឆិយំ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. ទុតិយោ តស្សេវាវិទូរេ កោលិតគាមោ នាម ព្រាហ្មណានំ ភោគគាមោ អត្ថិ. តត្ថ តថារូបវិភវស្សេវ គាមសាមិនោ ព្រាហ្មណស្ស មោគ្គល្លានី នាម ព្រាហ្មណី, តស្សា កុច្ឆិយំ តំ ទិវសមេវ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. ឯវំ តេសំ ឯកទិវសមេវ បដិសន្ធិគ្គហណញ្ច គព្ភវុដ្ឋានញ្ច អហោសិ. ឯកទិវសេយេវ ច នេសំ ឯកស្ស ឧបតិស្សគាមេ ជាតត្តា ឧបតិស្សោ, ឯកស្ស កោលិតគាមេ ជាតត្តា កោលិតោតិ នាមមកំសុ.

តេ សហបំសុំ កីឡន្តា សហាយកា អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិំ បាបុណិំសុ, ឯកមេកស្ស ច បញ្ចបញ្ចមាណវកសតានិ បរិវារា អហេសុំ. តេ ឧយ្យានំ វា នទីតិត្ថំ វា គច្ឆន្តា សបរិវារាយេវ គច្ឆន្តិ. ឯកោ បញ្ចហិ សុវណ្ណសិវិកាសតេហិ, ទុតិយោ បញ្ចហិ អាជញ្ញរថសតេហិ. តទា ច រាជគហេ កាលានុកាលំ គិរគ្គសមជ្ជោ នាម ហោតិ. សាយន្ហសមយេ នគរវេមជ្ឈេ យត្ថ សកលអង្គមគធវាសិនោ អភិញ្ញាតា ខត្តិយកុមារាទយោ សន្និបតិត្វា សុបញ្ញត្តេសុ មញ្ចបីឋាទីសុ និសិន្នា សមជ្ជវិភូតិំ បស្សន្តិ. អថ តេ សហាយកា តេន បរិវារេន សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេសុ និសីទិំសុ. តតោ ឧបតិស្សោ សមជ្ជវិភូតិំ បស្សន្តោ មហាជនកាយំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកោ ជនកាយោ វស្សសតំ អប្បត្វាវ មរិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ. តស្ស មរណំ អាគន្ត្វា នលាដន្តេ បតិដ្ឋិតំ វិយ អហោសិ, តថា កោលិតស្ស. តេសំ អនេកប្បការេសុ នដេសុ នច្ចន្តេសុ ទស្សនមត្តេបិ ចិត្តំ ន នមិ, អញ្ញទត្ថុ សំវេគោយេវ ឧទបាទិ.

អថ វុដ្ឋិតេ សមជ្ជេ បក្កន្តាយ បរិសាយ សកបរិវារេន បក្កន្តេសុ តេសុ សហាយេសុ កោលិតោ ឧបតិស្សំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, សម្ម, នាដកាទិទស្សនេន តវ បមោទនមត្តម្បិ នាហោសី’’តិ? សោ តស្ស តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា តម្បិ តថេវ បដិបុច្ឆិ. សោបិ តស្ស អត្តនោ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘ឯហិ, សម្ម, បព្ពជិត្វា អមតំ គវេសាមា’’តិ អាហ. ‘‘សាធុ សម្មា’’តិ ឧបតិស្សោ តំ សម្បដិច្ឆិ. តតោ ទ្វេបិ ជនា តំ សម្បត្តិំ ឆឌ្ឌេត្វា បុនទេវ រាជគហមនុប្បត្តា. តេន ច សមយេន រាជគហេ សញ្ចយោ នាម បរិព្ពាជកោ បដិវសតិ. តេ តស្ស សន្តិកេ បញ្ចហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិត្វា កតិបាហេនេវ តយោ វេទេ សព្ពញ្ច បរិព្ពាជកសមយំ ឧគ្គហេសុំ. តេ តេសំ សត្ថានំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ឧបបរិក្ខន្តា បរិយោសានំ អទិស្វា អាចរិយំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘ឥមេសំ សត្ថានំ អាទិមជ្ឈំ ទិស្សតិ, បរិយោសានំ បន ន ទិស្សតិ ‘ឥទំ នាម ឥមេហិ សត្ថេហិ បាបុណេយ្យាតិ, យតោ ឧត្តរិ បាបុណិតព្ពំ នត្ថី’’’តិ. សោបិ អាហ – ‘‘អហម្បិ តេសំ តថាវិធំ បរិយោសានំ ន បស្សាមី’’តិ. តេ អាហំសុ – ‘‘តេន ហិ មយំ ឥមេសំ បរិយោសានំ គវេសាមា’’តិ. តេ អាចរិយោ ‘‘យថាសុខំ គវេសថា’’តិ អាហ. ឯវំ តេ តេន អនុញ្ញាតា អមតំ គវេសមានា អាហិណ្ឌន្តា ជម្ពុទីបេ បាកដា អហេសុំ. តេហិ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ បញ្ហំ បុដ្ឋា ឧត្តរុត្តរិំ ន សម្បាយន្តិ. ‘‘ឧបតិស្សោ កោលិតោ’’តិ វុត្តេ បន ‘‘កេ ឯតេ, ន ខោ មយំ ជានាមា’’តិ ភណន្តា នត្ថិ, ឯវំ វិស្សុតា អហេសុំ.

ឯវំ តេសុ អមតបរិយេសនំ ចរមានេសុ អម្ហាកំ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហមនុប្បត្តោ. តេ ច បរិព្ពាជកា សកលជម្ពុទីបំ ចរិត្វា តិដ្ឋតុ អមតំ, អន្តមសោ បរិយោសានបញ្ហវិស្សជ្ជនមត្តម្បិ អលភន្តា បុនទេវ រាជគហំ អគមំសុ. អថ ខោ អាយស្មា អស្សជិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វាតិ យាវ តេសំ បព្ពជ្ជា, តាវ សព្ពំ បព្ពជ្ជាក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៦០) អាគតនយេនេវ វិត្ថារតោ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ បព្ពជិតេសុ តេសុ ទ្វីសុ សហាយកេសុ អាយស្មា សារិបុត្តោ អឌ្ឍមាសេន សាវកបារមីញាណំ សច្ឆាកាសិ. សោ យទា អស្សជិត្ថេរេន សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វសតិ, តទា ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា អនន្តរំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ ‘‘បុព្ពាចរិយោ មេ អយមាយស្មា, ឯតមហំ និស្សាយ ភគវតោ សាសនំ អញ្ញាសិ’’ន្តិ គារវេន. យទា បន អស្សជិត្ថេរេន សទ្ធិំ ឯកវិហារេ ន វសតិ, តទា យស្សំ ទិសាយំ ថេរោ វសតិ, តំ ទិសំ ឱលោកេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ នមស្សតិ. តំ ទិស្វា កេចិ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘សារិបុត្តោ អគ្គសាវកោ ហុត្វា ទិសំ នមស្សតិ, អជ្ជាបិ មញ្ញេ ព្រាហ្មណទិដ្ឋិ អប្បហីនា’’តិ. អថ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា តំ កថាសល្លាបំ សុត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នំយេវ អត្តានំ ទស្សេន្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ? តេ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. តតោ ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ ទិសំ នមស្សតិ, យំ និស្សាយ សាសនំ អញ្ញាសិ, តំ អត្តនោ អាចរិយំ វន្ទតិ នមស្សតិ សម្មានេតិ, អាចរិយបូជកោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ’’តិ វត្វា តត្ថ សន្និបតិតានំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ យស្មា ហិ ធម្មំ បុរិសោ វិជញ្ញាតិ យតោ បុគ្គលា បិដកត្តយប្បភេទំ បរិយត្តិធម្មំ វា, បរិយត្តិំ សុត្វា អធិគន្តព្ពំ នវលោកុត្តរប្បភេទំ បដិវេធធម្មំ វា បុរិសោ វិជញ្ញា ជានេយ្យ វេទេយ្យ. ‘‘យស្សា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ឥន្ទំវ នំ ទេវតា បូជយេយ្យាតិ យថា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវតា បូជេន្តិ, ឯវំ សោ បុគ្គលោ តំ បុគ្គលំ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ឧបាហនឱមុញ្ចនាទិំ សព្ពំ វត្តបដិវត្តំ ករោន្តោ បូជេយ្យ សក្ករេយ្យ គរុករេយ្យ. កិំ ការណំ? សោ បូជិតោ…បេ… បាតុករោតិ ធម្មំ, សោ អាចរិយោ ឯវំ បូជិតោ តស្មិំ អន្តេវាសិម្ហិ បសន្នចិត្តោ បរិយត្តិបដិវេធវសេន ពហុស្សុតោ ទេសនាវសេនេវ បរិយត្តិធម្មញ្ច, ទេសនំ សុត្វា យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពំ បដិវេធធម្មញ្ច បាតុករោតិ ទេសេតិ, ទេសនាយ វា បរិយត្តិធម្មំ, ឧបមាវសេន អត្តនា អធិគតបដិវេធធម្មំ បាតុករោតិ.

៣២០. តទដ្ឋិកត្វាន និសម្ម ធីរោតិ ឯវំ បសន្នេន អាចរិយេន បាតុកតំ ធម្មំ អដ្ឋិកត្វាន សុណិត្វា ឧបធារណសមត្ថតាយ ធីរោ បុរិសោ. ធម្មានុធម្មំ បដិបជ្ជមានោតិ លោកុត្តរធម្មស្ស អនុលោមត្តា អនុធម្មភូតំ វិបស្សនំ ភាវយមានោ. វិញ្ញូ វិភាវី និបុណោ ច ហោតីតិ វិញ្ញុតាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ អធិគមេន វិញ្ញូ, វិភាវេត្វា បរេសម្បិ បាកដំ កត្វា ញាបនសមត្ថតាយ វិភាវី, បរមសុខុមត្ថបដិវេធតាយ និបុណោ ច ហោតិ. យោ តាទិសំ ភជតិ អប្បមត្តោតិ យោ តាទិសំ បុព្ពេ វុត្តប្បការំ ពហុស្សុតំ អប្បមត្តោ តប្បសាទនបរោ ហុត្វា ភជតិ.

៣២១. ឯវំ បណ្ឌិតាចរិយសេវនំ បសំសិត្វា ឥទានិ ពាលាចរិយសេវនំ និន្ទន្តោ ‘‘ខុទ្ទញ្ច ពាល’’ន្តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ ខុទ្ទន្តិ ខុទ្ទេន កាយកម្មាទិនា សមន្នាគតំ, បញ្ញាភាវតោ ពាលំ. អនាគតត្ថន្តិ អនធិគតបរិយត្តិបដិវេធត្ថំ. ឧសូយកន្តិ ឥស្សាមនកតាយ អន្តេវាសិកស្ស វុឌ្ឍិំ អសហមានំ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ បទតោ. អធិប្បាយតោ បន យោ ពហុចីវរាទិលាភី អាចរិយោ អន្តេវាសិកានំ ចីវរាទីនិ ន សក្កោតិ ទាតុំ, ធម្មទានេ បន អនិច្ចទុក្ខានត្តវចនមត្តម្បិ ន សក្កោតិ. ឯតេហិ ខុទ្ទតាទិធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា តំ ខុទ្ទំ ពាលំ អនាគតត្ថំ ឧសូយកំ អាចរិយំ ឧបសេវមានោ ‘‘បូតិមច្ឆំ កុសគ្គេនា’’តិ (ឥតិវុ. ៧៦; ជា. ១.១៥.១៨៣) វុត្តនយេន សយម្បិ ពាលោ ហោតិ. តស្មា ឥធ សាសនេ កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ បរិយត្តិធម្មំ បដិវេធធម្មំ វា អវិភាវយិត្វា ច អវិជានិត្វា ច យស្ស ធម្មេសុ កង្ខា, តំ អតរិត្វា មរណំ ឧបេតីតិ ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣២២-៣. ឥទានិ តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណត្ថំ ‘‘យថា នរោ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ អាបគន្តិ នទិំ. មហោទកន្តិ ពហុឧទកំ. សលិលន្តិ ឥតោ ចិតោ ច គតំ, វិត្ថិណ្ណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សរិត’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. សីឃសោតន្តិ ហារហារិកំ, វេគវតិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ សោតិ ឯត្ថ ‘‘សោ វុយ្ហមានោ’’តិ ឥមិនា ច សោការេន តស្ស នរស្ស និទ្ទិដ្ឋត្តា និបាតមត្តោ សោការោ. កិំ សូតិ វុត្តំ ហោតិ យថា ‘‘ន ភវិស្សាមិ នាម សោ, វិនស្សិស្សាមិ នាម សោ’’តិ. ធម្មន្តិ បុព្ពេ វុត្តំ ទុវិធមេវ. អនិសាមយត្ថន្តិ អនិសាមេត្វា អត្ថំ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ បទតោ.

អធិប្បាយតោ បន យថា យោ កោចិទេវ នរោ វុត្តប្បការំ នទិំ ឱតរិត្វា តាយ នទិយា វុយ្ហមានោ អនុសោតគាមី សោតមេវ អនុគច្ឆន្តោ បរេ បារត្ថិកេ កិំ សក្ខតិ បារំ នេតុំ. ‘‘សក្កតី’’តិបិ បាឋោ. តថេវ ទុវិធម្បិ ធម្មំ អត្តនោ បញ្ញាយ អវិភាវយិត្វា ពហុស្សុតានញ្ច សន្តិកេ អត្ថំ អនិសាមេត្វា សយំ អវិភាវិតត្តា អជានន្តោ អនិសាមិតត្តា ច អវិតិណ្ណកង្ខោ បរេ កិំ សក្ខតិ និជ្ឈាបេតុំ បេក្ខាបេតុន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘សោ វត, ចុន្ទ, អត្តនា បលិបបលិបន្នោ’’តិអាទិកញ្ចេត្ថ (ម. និ. ១.៨៧) សុត្តបទំ អនុស្សរិតព្ពំ.

៣២៤-៥. ឯវំ ពាលសេវនាយ ពាលស្ស បរំ និជ្ឈាបេតុំ អសមត្ថតាយ បាកដករណត្ថំ ឧបមំ វត្វា ឥទានិ ‘‘យោ តាទិសំ ភជតិ អប្បមត្តោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តស្ស បណ្ឌិតស្ស បរេ និជ្ឈាបេតុំ សមត្ថតាយ បាកដករណត្ថំ ‘‘យថាបិ នាវ’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ ផិយេនាតិ ទព្ពិបទរេន. រិត្តេនាតិ វេឡុទណ្ឌេន. តត្ថាតិ តស្សំ នាវាយំ. តត្រូបយញ្ញូតិ តស្សា នាវាយ អាហរណបដិហរណាទិឧបាយជាននេន មគ្គបដិបាទនេន ឧបាយញ្ញូ. សិក្ខិតសិក្ខតាយ សុកុសលហត្ថតាយ ច កុសលោ. ឧប្បន្នុបទ្ទវបដិការសមត្ថតាយ មុតីមា. វេទគូតិ វេទសង្ខាតេហិ ចតូហិ មគ្គញាណេហិ គតោ. ភាវិតត្តោតិ តាយេវ មគ្គភាវនាយ ភាវិតចិត្តោ. ពហុស្សុតោតិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ. អវេធធម្មោតិ អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បនិយសភាវោ. សោតាវធានូបនិសូបបន្នេតិ សោតឱទហនេន ច មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយេន ច ឧបបន្នេ. សេសំ ឧត្តានបទត្ថមេវ. អធិប្បាយយោជនាបិ សក្កា បុរិមនយេនេវ ជានិតុន្តិ ន វិត្ថារិតា.

៣២៦. ឯវំ បណ្ឌិតស្ស បរេ និជ្ឈាបេតុំ សមត្ថភាវបាកដករណត្ថំ ឧបមំ វត្វា តស្សា បណ្ឌិតសេវនាយ និយោជេន្តោ ‘‘តស្មា ហវេ’’តិ ឥមំ អវសានគាថមាហ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា ឧបនិស្សយសម្បន្នា បណ្ឌិតសេវនេន វិសេសំ បាបុណន្តិ, តស្មា ហវេ សប្បុរិសំ ភជេថ. កីទិសំ សប្បុរិសំ ភជេថ? មេធាវិនញ្ចេវ ពហុស្សុតញ្ច, បញ្ញាសម្បត្តិយា ច មេធាវិនំ វុត្តប្បការសុតទ្វយេន ច ពហុស្សុតំ. តាទិសញ្ហិ ភជមានោ តេន ភាសិតស្ស ធម្មស្ស អញ្ញាយ អត្ថំ ឯវំ ញត្វា ច យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ តាយ បដិបត្តិយា បដិវេធវសេន វិញ្ញាតធម្មោ សោ មគ្គផលនិព្ពានប្បភេទំ លោកុត្តរសុខំ លភេថ អធិគច្ឆេយ្យ បាបុណេយ្យាតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ សមាបេសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ធម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.