៤. មង្គលសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ មង្គលសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ជម្ពុទីបេ កិរ តត្ថ តត្ថ នគរទ្វារសន្ថាគារសភាទីសុ មហាជនា សន្និបតិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ទត្វា នានប្បការំ សីតាហរណាទិពាហិរកកថំ កថាបេន្តិ, ឯកេកា កថា ចតុមាសច្ចយេន និដ្ឋាតិ. តត្ថ ឯកទិវសំ មង្គលកថា សមុដ្ឋាសិ – ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គលំ, កិំ ទិដ្ឋំ មង្គលំ, សុតំ មង្គលំ, មុតំ មង្គលំ, កោ មង្គលំ ជានាតី’’តិ?

អថ ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘អហំ មង្គលំ ជានាមិ, ទិដ្ឋំ លោកេ មង្គលំ, ទិដ្ឋំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ចាតកសកុណំ វា បស្សតិ, ពេលុវលដ្ឋិំ វា គព្ភិនិំ វា កុមារកេ វា អលង្កតបដិយត្តេ បុណ្ណឃដំ វា អល្លរោហិតមច្ឆំ វា អាជញ្ញំ វា អាជញ្ញរថំ វា ឧសភំ វា គាវិំ វា កបិលំ វា, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ បស្សតិ, ឥទំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋមង្គល’’ន្តិ. តស្ស វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ. យេ នាគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ.

អថ សុតមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘ចក្ខុ នាមេតំ, ភោ, សុចិម្បិ អសុចិម្បិ បស្សតិ, តថា សុន្ទរម្បិ អសុន្ទរម្បិ, មនាបម្បិ អមនាបម្បិ. យទិ តេន ទិដ្ឋំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា, តស្មា ន ទិដ្ឋំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន សុតំ មង្គលំ, សុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតោ សទ្ទោ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ វឌ្ឍាតិ វា វឌ្ឍមានាតិ វា បុណ្ណាតិ វា ផុស្សាតិ វា សុមនាតិ វា សិរីតិ វា សិរិវឌ្ឍាតិ វា អជ្ជ សុនក្ខត្តំ សុមុហុត្តំ សុទិវសំ សុមង្គលន្តិ ឯវរូបំ វា យំកិញ្ចិ អភិមង្គលសម្មតំ សទ្ទំ សុណាតិ, ឥទំ វុច្ចតិ សុតមង្គល’’ន្តិ. តស្សបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ. យេ នាគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ.

អថ មុតមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘សោតម្បិ ហិ នាមេតំ ភោ សាធុម្បិ អសាធុម្បិ មនាបម្បិ អមនាបម្បិ សុណាតិ. យទិ តេន សុតំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា, តស្មា ន សុតំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន មុតំ មង្គលំ, មុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ បទុមគន្ធាទិបុប្ផគន្ធំ វា ឃាយតិ, ផុស្សទន្តកដ្ឋំ វា ខាទតិ, បថវិំ វា អាមសតិ, ហរិតសស្សំ វា អល្លគោមយំ វា កច្ឆបំ វា តិលវាហំ វា បុប្ផំ វា ផលំ វា អាមសតិ, ផុស្សមត្តិកាយ វា សម្មា លិម្បតិ, ផុស្សសាដកំ វា និវាសេតិ, ផុស្សវេឋនំ វា ធារេតិ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធំ វា ឃាយតិ, រសំ វា សាយតិ, ផោដ្ឋព្ពំ វា ផុសតិ, ឥទំ វុច្ចតិ មុតមង្គល’’ន្តិ. តស្សបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ នាគ្គហេសុំ.

តត្ថ ន ទិដ្ឋមង្គលិកោ សុតមុតមង្គលិកេ អសក្ខិ សញ្ញាបេតុំ. ន តេសំ អញ្ញតរោ ឥតរេ ទ្វេ. តេសុ ច មនុស្សេសុ យេ ទិដ្ឋមង្គលិកស្ស វចនំ គណ្ហិំសុ, តេ ‘‘ទិដ្ឋំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា. យេ សុតមុតមង្គលិកានំ វចនំ គណ្ហិំសុ, តេ ‘‘សុតំយេវ មុតំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា. ឯវមយំ មង្គលកថា សកលជម្ពុទីបេ បាកដា ជាតា.

អថ សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សា គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គល’’ន្តិ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. តេសំ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា តំ កថំ សុត្វា តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. តាសំ ទេវតានំ ភុម្មទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា ភុម្មទេវតាបិ តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. តាសម្បិ ទេវតានំ អាកាសដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អាកាសដ្ឋទេវតានំ ចាតុមហារាជិកទេវតា. ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ សុទស្សីទេវតានំ អកនិដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា អកនិដ្ឋទេវតាបិ តថេវ គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. ឯវំ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ សព្ពត្ថ មង្គលចិន្តា ឧទបាទិ. ឧប្បន្នា ច សា ‘‘ឥទំ មង្គលំ ឥទំ មង្គល’’ន្តិ វិនិច្ឆិយមានាបិ អប្បត្តា ឯវ វិនិច្ឆយំ ទ្វាទស វស្សានិ អដ្ឋាសិ. សព្ពេ មនុស្សា ច ទេវា ច ព្រហ្មានោ ច ឋបេត្វា អរិយសាវកេ ទិដ្ឋសុតមុតវសេន តិធា ភិន្នា. ឯកោបិ ‘‘ឥទមេវ មង្គល’’ន្តិ យថាភុច្ចតោ និដ្ឋង្គតោ នាហោសិ, មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ.

កោលាហលំ នាម បញ្ចវិធំ – កប្បកោលាហលំ, ចក្កវត្តិកោលាហលំ, ពុទ្ធកោលាហលំ, មង្គលកោលាហលំ, មោនេយ្យកោលាហលន្តិ. តត្ថ កាមាវចរទេវា មុត្តសិរា វិកិណ្ណកេសា រុទម្មុខា អស្សូនិ ហត្ថេហិ បុញ្ឆមានា រត្តវត្ថនិវត្ថា អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ ហុត្វា, ‘‘វស្សសតសហស្សស្ស អច្ចយេន កប្បុដ្ឋានំ ភវិស្សតិ. អយំ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មហាសមុទ្ទោ សុស្សិស្សតិ, អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ឧឌ្ឍយ្ហិស្សតិ វិនស្សិស្សតិ, យាវ ព្រហ្មលោកា លោកវិនាសោ ភវិស្សតិ. មេត្តំ, មារិសា, ភាវេថ, ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខំ, មារិសា, ភាវេថ, មាតរំ ឧបដ្ឋហថ, បិតរំ ឧបដ្ឋហថ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ហោថ, ជាគរថ មា បមាទត្ថា’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ កប្បកោលាហលំ នាម.

កាមាវចរទេវាយេវ ‘‘វស្សសតស្សច្ចយេន ចក្កវត្តិរាជា លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម.

សុទ្ធាវាសា បន ទេវា ព្រហ្មាភរណេន អលង្ករិត្វា ព្រហ្មវេឋនំ សីសេ កត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ពុទ្ធគុណវាទិនោ ‘‘វស្សសហស្សស្ស អច្ចយេន ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម.

សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា មនុស្សានំ ចិត្តំ ញត្វា ‘‘ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ មង្គលំ កថេស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ មង្គលកោលាហលំ នាម.

សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា ‘‘សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតា សទ្ធិំ សមាគម្ម មោនេយ្យបដិបទំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ មោនេយ្យកោលាហលំ នាម. ឥមេសុ បញ្ចសុ កោលាហលេសុ ទិដ្ឋមង្គលាទិវសេន តិធា ភិន្នេសុ ទេវមនុស្សេសុ ឥទំ មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ.

អថ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច វិចិនិត្វា វិចិនិត្វា មង្គលានិ អលភមានេសុ ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន តាវតិំសកាយិកា ទេវតា សង្គម្ម សមាគម្ម ឯវំ សមចិន្តេសុំ – ‘‘សេយ្យថាបិ នាម, មារិសា, ឃរសាមិកោ អន្តោឃរជនានំ, គាមសាមិកោ គាមវាសីនំ, រាជា សព្ពមនុស្សានំ, ឯវមេវំ អយំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អម្ហាកំ អគ្គោ ច សេដ្ឋោ ច យទិទំ បុញ្ញេន តេជេន ឥស្សរិយេន បញ្ញាយ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ អធិបតិ. យំនូន មយំ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាមា’’តិ. តា សក្កស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សក្កំ ទេវានមិន្ទំ តង្ខណានុរូបនិវាសនាភរណសស្សិរិកសរីរំ អឌ្ឍតេយ្យកោដិអច្ឆរាគណបរិវុតំ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលវរាសនេ និសិន្នំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា ឯតទវោចុំ – ‘‘យគ្ឃេ, មារិស, ជានេយ្យាសិ, ឯតរហិ មង្គលបញ្ហា សមុដ្ឋិតា, ឯកេ ទិដ្ឋំ មង្គលន្តិ វទន្តិ, ឯកេ សុតំ មង្គលន្តិ វទន្តិ, ឯកេ មុតំ មង្គលន្តិ វទន្តិ. តត្ថ មយញ្ច អញ្ញេ ច អនិដ្ឋង្គតា, សាធុ វត នោ ត្វំ យាថាវតោ ព្យាករោហី’’តិ. ទេវរាជា បកតិយាបិ បញ្ញវា ‘‘អយំ មង្គលកថា កត្ថ បឋមំ សមុដ្ឋិតា’’តិ អាហ. ‘‘មយំ ទេវ ចាតុមហារាជិកានំ អស្សុម្ហា’’តិ អាហំសុ. តតោ ចាតុមហារាជិកា អាកាសដ្ឋទេវតានំ, អាកាសដ្ឋទេវតា ភុម្មទេវតានំ, ភុម្មទេវតា មនុស្សារក្ខទេវតានំ, មនុស្សារក្ខទេវតា ‘‘មនុស្សលោកេ សមុដ្ឋិតា’’តិ អាហំសុ.

អថ ទេវានមិន្ទោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ កត្ថ វសតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មនុស្សលោកេ, ទេវា’’តិ អាហំសុ. ‘‘តំ ភគវន្តំ កោចិ បុច្ឆី’’តិ អាហ. ‘‘ន កោចិ ទេវា’’តិ. ‘‘កិំ នុ ខោ នាម តុម្ហេ មារិសា អគ្គិំ ឆឌ្ឌេត្វា ខជ្ជោបនកំ ឧជ្ជាលេថ, យេ អនវសេសមង្គលទេសកំ តំ ភគវន្តំ អតិក្កមិត្វា មំ បុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញថ? អាគច្ឆថ, មារិសា, តំ ភគវន្តំ បុច្ឆាម, អទ្ធា សស្សិរិកំ បញ្ហព្យាករណំ លភិស្សាមា’’តិ ឯកំ ទេវបុត្តំ អាណាបេសិ – ‘‘ត្វំ ភគវន្តំ បុច្ឆា’’តិ. សោ ទេវបុត្តោ តង្ខណានុរូបេន អលង្ការេន អត្តានំ អលង្ករិត្វា វិជ្ជុរិវ វិជ្ជោតមានោ ទេវគណបរិវុតោ ជេតវនមហាវិហារំ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ ឋត្វា មង្គលបញ្ហំ បុច្ឆន្តោ គាថាយ អជ្ឈភាសិ. ភគវា តស្ស តំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទីនមត្ថោ សង្ខេបតោ កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ, វិត្ថារំ បន ឥច្ឆន្តេហិ បបញ្ចសូទនិយា មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន គហេតព្ពោ. កសិភារទ្វាជសុត្តេ ច ‘‘មគធេសុ វិហរតិ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ឯកនាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេ’’តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ. តស្មា ‘‘សាវត្ថិយ’’ន្តិ ឥមំ បទំ អាទិំ កត្វា ឥធ អបុព្ពបទវណ្ណនំ ករិស្សាម.

សេយ្យថិទំ, សាវត្ថិយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តំ កិរ សវត្ថស្ស នាម ឥសិនោ និវាសដ្ឋានំ អហោសិ. តស្មា យថា កុសម្ពស្ស និវាសោ កោសម្ពី, កាកណ្ឌស្ស និវាសោ កាកណ្ឌីតិ, ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន ‘‘សាវត្ថី’’តិ វុច្ចតិ. បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – យស្មា តស្មិំ ឋានេ សត្ថសមាយោគេ ‘‘កិំភណ្ឌមត្ថី’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘សព្ពមត្ថី’’តិ អាហំសុ, តស្មា តំ វចនមុបាទាយ ‘‘សាវត្ថី’’តិ វុច្ចតិ. តស្សំ សាវត្ថិយំ. ឯតេនស្ស គោចរគាមោ ទីបិតោ ហោតិ. ជេតោ នាម រាជកុមារោ, តេន រោបិតសំវឌ្ឍិតត្តា តស្ស ជេតស្ស វនន្តិ ជេតវនំ, តស្មិំ ជេតវនេ. អនាថានំ បិណ្ឌោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ អនាថបិណ្ឌិកោ, តស្ស អនាថបិណ្ឌិកស្ស. អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ចតុបណ្ណាសកោដិបរិច្ចាគេន និដ្ឋាបិតារាមេតិ អត្ថោ. ឯតេនស្ស បព្ពជិតានុរូបនិវាសោកាសោ ទីបិតោ ហោតិ.

អថាតិ អវិច្ឆេទត្ថេ, ខោតិ អធិការន្តរនិទស្សនត្ថេ និបាតោ. តេន អវិច្ឆិន្នេយេវ តត្ថ ភគវតោ វិហារេ ‘‘ឥទមធិការន្តរំ ឧទបាទី’’តិ ទស្សេតិ. កិំ តន្តិ? អញ្ញតរា ទេវតាតិអាទិ. តត្ថ អញ្ញតរាតិ អនិយមិតនិទ្ទេសោ. សា ហិ នាមគោត្តតោ អបាកដា, តស្មា ‘‘អញ្ញតរា’’តិ វុត្តា. ទេវោ ឯវ ទេវតា, ឥត្ថិបុរិសសាធារណមេតំ. ឥធ បន បុរិសោ ឯវ សោ ទេវបុត្តោ, កិន្តុ សាធារណនាមវសេន ‘‘ទេវតា’’តិ វុត្តោ.

អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ. ឧទ្ទិសតុ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥) ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧) –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ២.១៦; បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន ខយេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយា, បរិក្ខីណាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ, វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិថុតិកុលវគ្គការណសណ្ឋានប្បមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិយំ. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ, គហបតិ, ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធត្ថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយំ ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណា អភិរូបច្ឆវីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេសយេភុយ្យអព្យាមិស្សអនតិរេកទឡ្ហត្ថវិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៥; បារា. ១) អនវសេសតា អត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមាគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៤៣) យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ២២៥) អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ២៤៤) អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ ភន្តេ អនុរុទ្ធស្ស ពាហិកោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤៣) ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៧) វិសំយោគោ. ឥធ បនស្ស អនវសេសតោ អត្ថោ អធិប្បេតោ.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បលេសសមន្តភាវាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនិយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យតា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧) បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោតិ អធិប្បេតោ. យតោ កេវលកប្បំ ជេតវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ ជេតវនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឱភាសេត្វាតិ អាភាយ ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ, យតោ យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេនេវ ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ. ឧបសង្កមីតិ ច គតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតា តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវន្តំ អភិវាទេត្វាតិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បណមិត្វា នមស្សិត្វា.

ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ឯកោកាសំ ឯកបស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ. អដ្ឋាសីតិ និសជ្ជាទិបដិក្ខេបោ, ឋានំ កប្បេសិ, ឋិតា អហោសីតិ អត្ថោ.

កថំ ឋិតា បន សា ឯកមន្តំ ឋិតា អហូតិ?

‘‘ន បច្ឆតោ ន បុរតោ, នាបិ អាសន្នទូរតោ;

ន កច្ឆេ នោបិ បដិវាតេ, ន ចាបិ ឱណតុណ្ណតេ;

ឥមេ ទោសេ វិវជ្ជេត្វា, ឯកមន្តំ ឋិតា អហូ’’តិ.

កស្មា បនាយំ អដ្ឋាសិ ឯវ, ន និសីទីតិ? លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ. ទេវតា ហិ កញ្ចិទេវ អត្ថវសំ បដិច្ច សុចិបុរិសោ វិយ វច្ចដ្ឋានំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តិ. បកតិយា បនេតាសំ យោជនសតតោ បភុតិ មនុស្សលោកោ ទុគ្គន្ធតាយ បដិកូលោ ហោតិ, ន តត្ថ អភិរមន្តិ. តេន សា អាគតកិច្ចំ កត្វា លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ ន និសីទិ. យស្ស ច គមនាទិឥរិយាបថបរិស្សមស្ស វិនោទនត្ថំ និសីទន្តិ, សោ ទេវានំ បរិស្សមោ នត្ថិ, តស្មាបិ ន និសីទិ. យេ ច មហាសាវកា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា, តេ បតិមានេសិ, តស្មាបិ ន និសីទិ. អបិច ភគវតិ គារវេនេវ ន និសីទិ. ទេវានញ្ហិ និសីទិតុកាមានំ អាសនំ និព្ពត្តតិ, តំ អនិច្ឆមានា និសជ្ជាយ ចិត្តម្បិ អកត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ.

ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតាតិ ឯវំ ឥមេហិ ការណេហិ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា. ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសីតិ ភគវន្តំ គាថាយ អក្ខរបទនិយមិតគន្ថិតេន វចនេន អភាសីតិ អត្ថោ.

២៦១. តត្ថ ពហូតិ អនិយមិតសង្ខ្យានិទ្ទេសោ. តេន អនេកសតា អនេកសហស្សា អនេកសតសហស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិព្ពន្តីតិ ទេវា, បញ្ចហិ កាមគុណេហិ កីឡន្តិ, អត្តនោ វា សិរិយា ជោតន្តីតិ អត្ថោ. អបិច តិវិធា ទេវា សម្មុតិឧបបត្តិវិសុទ្ធិវសេន. យថាហ –

‘‘ទេវាតិ តយោ ទេវា សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវា. តត្ថ សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ, ទេវិយោ, រាជកុមារា. ឧបបត្តិទេវា នាម ចាតុមហារាជិកេ ទេវេ ឧបាទាយ តទុត្តរិទេវា. វិសុទ្ធិទេវា នាម អរហន្តោ វុច្ចន្តី’’តិ (ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២, បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១១៩).

តេសុ ឥធ ឧបបត្តិទេវា អធិប្បេតា. មនុនោ អបច្ចាតិ មនុស្សា. បោរាណា បន ភណន្តិ – មនស្ស ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា. តេ ជម្ពុទីបកា, អបរគោយានកា, ឧត្តរកុរុកា, បុព្ពវិទេហកាតិ ចតុព្ពិធា. ឥធ ជម្ពុទីបកា អធិប្បេតា. មង្គលន្តិ ឥមេហិ សត្តាតិ មង្គលានិ, ឥទ្ធិំ វុទ្ធិញ្ច បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. អចិន្តយុន្តិ ចិន្តេសុំ. អាកង្ខមានាតិ ឥច្ឆមានា បត្ថយមានា បិហយមានា. សោត្ថានន្តិ សោត្ថិភាវំ, សព្ពេសំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ សោភនានំ សុន្ទរានំ កល្យាណានំ ធម្មានមត្ថិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ព្រូហីតិ ទេសេហិ បកាសេហិ អាចិក្ខ វិវរ វិភជ ឧត្តានីករោហិ. មង្គលន្តិ ឥទ្ធិការណំ វុទ្ធិការណំ សព្ពសម្បត្តិការណំ. ឧត្តមន្តិ វិសិដ្ឋំ បវរំ សព្ពលោកហិតសុខាវហន្តិ អយំ គាថាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

អយំ បន បិណ្ឌត្ថោ – សោ ទេវបុត្តោ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា មង្គលបញ្ហំ សោតុកាមតាយ ឥមស្មិំ ឯកចក្កវាឡេ សន្និបតិត្វា ឯកវាលគ្គកោដិឱកាសមត្តេ ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សដ្ឋិបិ សត្តតិបិ អសីតិបិ សុខុមត្តភាវេ និម្មិនិត្វា សព្ពទេវមារព្រហ្មានោ សិរិយា ច តេជសា ច អធិគយ្ហ វិរោចមានំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នំ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា ទិស្វា តស្មិំ ច សមយេ អនាគតានម្បិ សកលជម្ពុទីបកានំ មនុស្សានំ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ សព្ពទេវមនុស្សានំ វិចិកិច្ឆាសល្លសមុទ្ធរណត្ថំ អាហ – ‘‘ពហូ ទេវា មនុស្សា ច, មង្គលានិ អចិន្តយុំ, អាកង្ខមានា សោត្ថានំ អត្តនោ សោត្ថិភាវំ ឥច្ឆន្តា, ព្រូហិ មង្គលមុត្តមំ, តេសំ ទេវានំ អនុមតិយា មនុស្សានញ្ច អនុគ្គហេន មយា បុដ្ឋោ សមានោ យំ សព្ពេសមេវ អម្ហាកំ ឯកន្តហិតសុខាវហនតោ ឧត្តមំ មង្គលំ, តំ នោ អនុកម្បំ ឧបាទាយ ព្រូហិ ភគវា’’តិ.

២៦២. ឯវមេតំ ទេវបុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ភគវា ‘‘អសេវនា ច ពាលាន’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អសេវនាតិ អភជនា អបយិរុបាសនា. ពាលានន្តិ ពលន្តិ អស្សសន្តីតិ ពាលា, អស្សសិតបស្សសិតមត្តេន ជីវន្តិ, ន បញ្ញាជីវិតេនាតិ អធិប្បាយោ. តេសំ ពាលានំ បណ្ឌិតានន្តិ បណ្ឌន្តីតិ បណ្ឌិតា, សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកេសុ អត្ថេសុ ញាណគតិយា គច្ឆន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេសំ បណ្ឌិតានំ. សេវនាតិ ភជនា បយិរុបាសនា តំសហាយតា តំសម្បវង្កតា. បូជាតិ សក្ការគរុការមាននវន្ទនា. បូជនេយ្យានន្តិ បូជារហានំ. ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ យា ច ពាលានំ អសេវនា, យា ច បណ្ឌិតានំ សេវនា, យា ច បូជនេយ្យានំ បូជា, តំ សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អាហ ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ. យំ តយា បុដ្ឋំ ‘‘ព្រូហិ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ, ឯត្ថ តាវ ឯតំ មង្គលមុត្តមន្តិ គណ្ហាហីតិ វុត្តំ ហោតិ. អយមេតិស្សា គាថាយ បទវណ្ណនា.

អត្ថវណ្ណនា បនស្សា ឯវំ វេទិតព្ពា – ឯវមេតំ ទេវបុត្តស្ស វចនំ សុត្វា ភគវា ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ យស្មា ចតុព្ពិធា កថា បុច្ឆិតកថា, អបុច្ឆិតកថា, សានុសន្ធិកថា, អននុសន្ធិកថាតិ. តត្ថ ‘‘បុច្ឆាមិ តំ, គោតម, ភូរិបញ្ញំ, កថំករោ សាវកោ សាធុ ហោតី’’តិ (សុ. និ. ៣៧៨) ច, ‘‘កថំ នុ ត្វំ, មារិស, ឱឃមតរី’’តិ (សំ. និ. ១.១) ច ឯវមាទីសុ បុច្ឆិតេន កថិកា បុច្ឆិតកថា. ‘‘យំ បរេ សុខតោ អាហុ, តទរិយា អាហុ ទុក្ខតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ៧៦៧) អបុច្ឆិតេន អត្តជ្ឈាសយវសេនេវ កថិតា អបុច្ឆិតកថា. សព្ពាបិ ពុទ្ធានំ កថា ‘‘សនិទានាហំ, ភិក្ខវេ, ធម្មំ ទេសេមី’’តិ (អ. និ. ៣.១២៦; កថា. ៨០៦) វចនតោ សានុសន្ធិកថា. អននុសន្ធិកថា ឥមស្មិំ សាសនេ នត្ថិ. ឯវមេតាសុ កថាសុ អយំ ទេវបុត្តេន បុច្ឆិតេន ភគវតា កថិតត្តា បុច្ឆិតកថា. បុច្ឆិតកថាយញ្ច យថា ឆេកោ បុរិសោ កុសលោ មគ្គស្ស, កុសលោ អមគ្គស្ស, មគ្គំ បុដ្ឋោ បឋមំ វិជហិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា បច្ឆា គហេតព្ពំ អាចិក្ខតិ – ‘‘អសុកស្មិំ នាម ឋានេ ទ្វេធាបថោ ហោតិ, តត្ថ វាមំ មុញ្ចិត្វា ទក្ខិណំ គណ្ហថា’’តិ, ឯវំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេសុ អសេវិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា សេវិតព្ពំ អាចិក្ខតិ. ភគវា ច មគ្គកុសលបុរិសសទិសោ. យថាហ –

‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ, តិស្ស, តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៤).

សោ ហិ កុសលោ ឥមស្ស លោកស្ស, កុសលោ បរស្ស លោកស្ស, កុសលោ មច្ចុធេយ្យស្ស, កុសលោ អមច្ចុធេយ្យស្ស, កុសលោ មារធេយ្យស្ស, កុសលោ អមារធេយ្យស្សាតិ. តស្មា បឋមំ អសេវិតព្ពំ អាចិក្ខិត្វា សេវិតព្ពំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘អសេវនា ច ពាលានំ, បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា’’តិ. វិជហិតព្ពមគ្គោ វិយ ហិ បឋមំ ពាលា ន សេវិតព្ពា ន បយិរុបាសិតព្ពា, តតោ គហេតព្ពមគ្គោ វិយ បណ្ឌិតា សេវិតព្ពា បយិរុបាសិតព្ពាតិ.

កស្មា បន ភគវតា មង្គលំ កថេន្តេន បឋមំ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា កថិតាតិ? វុច្ចតេ – យស្មា ឥមំ ទិដ្ឋាទីសុ មង្គលទិដ្ឋិំ ពាលសេវនាយ ទេវមនុស្សា គណ្ហិំសុ, សា ច អមង្គលំ, តស្មា នេសំ តំ ឥធលោកត្ថបរលោកត្ថភញ្ជកំ អកល្យាណមិត្តសំសគ្គំ គរហន្តេន ឧភយលោកត្ថសាធកញ្ច កល្យាណមិត្តសំសគ្គំ បសំសន្តេន ភគវតា បឋមំ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា កថិតាតិ.

តត្ថ ពាលា នាម យេ កេចិ បាណាតិបាតាទិអកុសលកម្មបថសមន្នាគតា សត្តា. តេ តីហាការេហិ ជានិតព្ពា. យថាហ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ពាលស្ស ពាលលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៤៦) សុត្តំ. អបិច បូរណកស្សបាទយោ ឆ សត្ថារោ ទេវទត្តកោកាលិកកដមោទកតិស្សខណ្ឌទេវិយាបុត្តសមុទ្ទទត្តចិញ្ចមាណវិកាទយោ អតីតកាលេ ច ទីឃវិទស្ស ភាតាតិ ឥមេ អញ្ញេ ច ឯវរូបា សត្តា ពាលាតិ វេទិតព្ពា.

តេ អគ្គិបទិត្តមិវ អង្គារំ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អត្តានញ្ច អត្តនោ វចនការកេ ច វិនាសេន្តិ, យថា ទីឃវិទស្ស ភាតា ចតុពុទ្ធន្តរំ សដ្ឋិយោជនមត្តេន អត្តភាវេន ឧត្តានោ បតិតោ មហានិរយេ បច្ចតិ, យថា ច តស្ស ទិដ្ឋិំ អភិរុចិកានិ បញ្ច កុលសតានិ តស្សេវ សហព្យតំ ឧបបន្នានិ និរយេ បច្ចន្តិ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នឡាគារា វា តិណាគារា វា អគ្គិ មុត្តោ កូដាគារានិបិ ឌហតិ ឧល្លិត្តាវលិត្តានិ និវាតានិ ផុសិតគ្គឡានិ បិហិតវាតបានានិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យានិ កានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ តានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ. យេ កេចិ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជន្តិ…បេ… យេ កេចិ ឧបសគ្គា…បេ… នោ បណ្ឌិតតោ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ. សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិ (អ. និ. ៣.១).

អបិច បូតិមច្ឆសទិសោ ពាលោ, បូតិមច្ឆពន្ធបត្តបុដសទិសោ ហោតិ តទុបសេវី, ឆឌ្ឌនីយតំ ជិគុច្ឆនីយតញ្ច អាបជ្ជតិ វិញ្ញូនំ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘បូតិមច្ឆំ កុសគ្គេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;

កុសាបិ បូតី វាយន្តិ, ឯវំ ពាលូបសេវនា’’តិ. (ឥតិវុ. ៧៦; ជា. ១.១៥.១៨៣; ២.២២.១២៥៧);

អកិត្តិបណ្ឌិតោ ចាបិ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ –

‘‘ពាលំ ន បស្សេ ន សុណេ, ន ច ពាលេន សំវសេ;

ពាលេនល្លាបសល្លាបំ, ន ករេ ន ច រោចយេ.

‘‘កិន្នុ តេ អករំ ពាលោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ពាលស្ស, ទស្សនំ នាភិកង្ខសិ.

‘‘អនយំ នយតិ ទុម្មេធោ, អធុរាយំ និយុញ្ជតិ;

ទុន្នយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ បកុប្បតិ;

វិនយំ សោ ន ជានាតិ, សាធុ តស្ស អទស្សន’’ន្តិ. (ជា. ១.១៣.៩០-៩២);

ឯវំ ភគវា សព្ពាការេន ពាលូបសេវនំ គរហន្តោ ពាលានំ អសេវនំ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ បណ្ឌិតសេវនំ បសំសន្តោ ‘‘បណ្ឌិតានញ្ច សេវនា មង្គល’’ន្តិ អាហ. តត្ថ បណ្ឌិតា នាម យេ កេចិ បាណាតិបាតាវេរមណិអាទិទសកុសលកម្មបថសមន្នាគតា សត្តា, តេ តីហាការេហិ ជានិតព្ពា. យថាហ – ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស បណ្ឌិតលក្ខណានី’’តិ (អ. និ. ៣.៣; ម. និ. ៣.២៥៣) វុត្តំ. អបិច ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអសីតិមហាសាវកា អញ្ញេ ច តថាគតស្ស សាវកា សុនេត្តមហាគោវិន្ទវិធុរសរភង្គមហោសធសុតសោមនិមិរាជ- អយោឃរកុមារអកិត្តិបណ្ឌិតាទយោ ច បណ្ឌិតាតិ វេទិតព្ពា.

តេ ភយេ វិយ រក្ខា, អន្ធការេ វិយ បទីបោ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខាភិភវេ វិយ អន្នបានាទិបដិលាភោ, អត្តនោ វចនករានំ សព្ពភយឧបទ្ទវូបសគ្គវិទ្ធំសនសមត្ថា ហោន្តិ. តថា ហិ តថាគតំ អាគម្ម អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមាណា ទេវមនុស្សា អាសវក្ខយំ បត្តា, ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋិតា, ទេវលោកេ បតិដ្ឋិតា, សុគតិលោកេ ឧប្បន្នា. សារិបុត្តត្ថេរេ ចិត្តំ បសាទេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ថេរំ ឧបដ្ឋហិត្វា អសីតិ កុលសហស្សានិ សគ្គេ និព្ពត្តានិ. តថា មហាមោគ្គល្លានមហាកស្សបប្បភុតីសុ សព្ពមហាសាវកេសុ, សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ សាវកា អប្បេកច្ចេ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ…បេ… អប្បេកច្ចេ គហបតិមហាសាលកុលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘នត្ថិ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតតោ ភយំ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបទ្ទវោ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបសគ្គោ’’តិ (អ. និ. ៣.១).

អបិច តគរមាលាទិគន្ធភណ្ឌសទិសោ បណ្ឌិតោ, តគរមាលាទិគន្ធភណ្ឌបលិវេឋនបត្តសទិសោ ហោតិ តទុបសេវី, ភាវនីយតំ មនុញ្ញតញ្ច អាបជ្ជតិ វិញ្ញូនំ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘តគរញ្ច បលាសេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;

បត្តាបិ សុរភី វាយន្តិ, ឯវំ ធីរូបសេវនា’’តិ. (ឥតិវុ. ៧៦; ជា. ១.១៥.១៨៤; ២.២២.១២៥៨);

អកិត្តិបណ្ឌិតោ ចាបិ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ –

‘‘ធីរំ បស្សេ សុណេ ធីរំ, ធីរេន សហ សំវសេ;

ធីរេនល្លាបសល្លាបំ, តំ ករេ តញ្ច រោចយេ.

‘‘កិន្នុ តេ អករំ ធីរោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ធីរស្ស, ទស្សនំ អភិកង្ខសិ.

‘‘នយំ នយតិ មេធាវី, អធុរាយំ ន យុញ្ជតិ;

សុនយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ ន កុប្បតិ;

វិនយំ សោ បជានាតិ, សាធុ តេន សមាគមោ’’តិ. (ជា. ១.១៣.៩៤-៩៦);

ឯវំ ភគវា សព្ពាការេន បណ្ឌិតសេវនំ បសំសន្តោ, បណ្ឌិតានំ សេវនំ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វត្វា ឥទានិ តាយ ពាលានំ អសេវនាយ បណ្ឌិតានំ សេវនាយ ច អនុបុព្ពេន បូជនេយ្យភាវំ ឧបគតានំ បូជំ បសំសន្តោ ‘‘បូជា ច បូជនេយ្យានំ ឯតំ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ អាហ. តត្ថ បូជនេយ្យា នាម សព្ពទោសវិរហិតត្តា សព្ពគុណសមន្នាគតត្តា ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តតោ បច្ឆា បច្ចេកពុទ្ធា អរិយសាវកា ច. តេសញ្ហិ បូជា អប្បកាបិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតិ, សុមនមាលាការមល្លិកាទយោ ចេត្ថ និទស្សនំ.

តត្ថេកំ និទស្សនមត្តំ ភណាម. ភគវា កិរ ឯកទិវសំ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ ខោ សុមនមាលាការោ រញ្ញោ មាគធស្ស សេនិយស្ស ពិម្ពិសារស្ស បុប្ផានិ គហេត្វា គច្ឆន្តោ អទ្ទស ភគវន្តំ នគរទ្វារំ អនុប្បត្តំ បាសាទិកំ បសាទនីយំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណាសីតានុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិតំ ពុទ្ធសិរិយា ជលន្តំ. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘រាជា បុប្ផានិ គហេត្វា សតំ វា សហស្សំ វា ទទេយ្យ, តញ្ច ឥធលោកមត្តមេវ សុខំ ភវេយ្យ, ភគវតោ បន បូជា អប្បមេយ្យអសង្ខ្យេយ្យផលា ទីឃរត្តំ ហិតសុខាវហា ហោតិ. ហន្ទាហំ ឥមេហិ បុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេមី’’តិ បសន្នចិត្តោ ឯកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ គហេត្វា ភគវតោ បដិមុខំ ខិបិ, បុប្ផានិ អាកាសេន គន្ត្វា ភគវតោ ឧបរិ មាលាវិតានំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. មាលាការោ តំ អានុភាវំ ទិស្វា បសន្នតរចិត្តោ បុន ឯកំ បុប្ផមុដ្ឋិំ ខិបិ, តានិ គន្ត្វា មាលាកញ្ចុកោ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. ឯវំ អដ្ឋ បុប្ផមុដ្ឋិយោ ខិបិ, តានិ គន្ត្វា បុប្ផកូដាគារំ ហុត្វា អដ្ឋំសុ. ភគវា អន្តោកូដាគារេ វិយ អហោសិ, មហាជនកាយោ សន្និបតិ. ភគវា មាលាការំ បស្សន្តោ សិតំ បាត្វាកាសិ. អានន្ទត្ថេរោ ‘‘ន ពុទ្ធា អហេតុ អប្បច្ចយា សិតំ បាតុករោន្តី’’តិ សិតការណំ បុច្ឆិ. ភគវា អាហ – ‘‘ឯសោ, អានន្ទ, មាលាការោ ឥមិស្សា បូជាយ អានុភាវេន សតសហស្សកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរិត្វា បរិយោសានេ សុមនិស្សរោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ. វចនបរិយោសានេ ច ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘តញ្ច កម្មំ កតំ សាធុ, យំ កត្វា នានុតប្បតិ;

យស្ស បតីតោ សុមនោ, វិបាកំ បដិសេវតី’’តិ. (ធ. ប. ៦៨);

គាថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, ឯវំ អប្បកាបិ តេសំ បូជា ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. សា ច អាមិសបូជាវ កោ បន វាទោ បដិបត្តិបូជាយ. យតោ យេ កុលបុត្តា សរណគមនេន សិក្ខាបទបដិគ្គហណេន ឧបោសថង្គសមាទានេន ចតុបារិសុទ្ធិសីលាទីហិ ច អត្តនោ គុណេហិ ភគវន្តំ បូជេន្តិ, កោ តេសំ បូជាយ ផលំ វណ្ណយិស្សតិ. តេ ហិ តថាគតំ បរមាយ បូជាយ បូជេន្តីតិ វុត្តា. យថាហ –

‘‘យោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា ធម្មានុធម្មបដិបន្នោ វិហរតិ សាមីចិប្បដិបន្នោ អនុធម្មចារី, សោ តថាគតំ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ អបចិយតិ បរមាយ បូជាយា’’តិ.

ឯតេនានុសារេន បច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានម្បិ បូជាយ ហិតសុខាវហតា វេទិតព្ពា.

អបិច គហដ្ឋានំ កនិដ្ឋស្ស ជេដ្ឋោ ភាតាបិ ភគិនីបិ បូជនេយ្យា, បុត្តស្ស មាតាបិតរោ, កុលវធូនំ សាមិកសស្សុសសុរាតិ ឯវម្បេត្ថ បូជនេយ្យា វេទិតព្ពា. ឯតេសម្បិ ហិ បូជា កុសលធម្មសង្ខាតត្តា អាយុអាទិវឌ្ឍិហេតុត្តា ច មង្គលមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តេ មត្តេយ្យា ភវិស្សន្តិ បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ, ឥទំ កុសលំ ធម្មំ សមាទាយ វត្តិស្សន្តិ. តេ តេសំ កុសលានំ ធម្មានំ សមាទានហេតុ អាយុនាបិ វឌ្ឍិស្សន្តិ, វណ្ណេនបិ វឌ្ឍិស្សន្តី’’តិអាទិ.

ឯវមេតិស្សា គាថាយ ពាលានំ អសេវនា បណ្ឌិតានំ សេវនា បូជនេយ្យានំ បូជាតិ តីណិ មង្គលានិ វុត្តានិ. តត្ថ ពាលានំ អសេវនា ពាលសេវនបច្ចយភយាទិបរិត្តាណេន ឧភយលោកហិតហេតុត្តា បណ្ឌិតានំ សេវនា បូជនេយ្យានំ បូជា ច តាសំ ផលវិភូតិវណ្ណនាយំ វុត្តនយេនេវ និព្ពានសុគតិហេតុត្តា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា. ឥតោ បរំ តុ មាតិកំ អទស្សេត្វា ឯវ យំ យត្ថ មង្គលំ, តំ វវត្ថបេស្សាម, តស្ស ច មង្គលត្តំ វិភាវយិស្សាមាតិ.

និដ្ឋិតា អសេវនា ច ពាលានន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា.

២៦៣. ឯវំ ភគវា ‘‘ព្រូហិ មង្គលមុត្តម’’ន្តិ ឯកំ អជ្ឈេសិតោបិ អប្បំ យាចិតោ ពហុទាយកោ ឧឡារបុរិសោ វិយ ឯកាយ គាថាយ តីណិ មង្គលានិ វត្វា តតោ ឧត្តរិបិ ទេវតានំ សោតុកាមតាយ មង្គលានញ្ច អត្ថិតាយ យេសំ យេសំ យំ យំ អនុកូលំ, តេ តេ សត្តេ តត្ថ តត្ថ មង្គលេ និយោជេតុកាមតាយ ច ‘‘បតិរូបទេសវាសោ ចា’’តិអាទីហិ គាថាហិ បុនបិ អនេកានិ មង្គលានិ វត្តុមារទ្ធោ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ បតិរូបោតិ អនុច្ឆវិកោ. ទេសោតិ គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ ជនបទោបិ យោ កោចិ សត្តានំ និវាសោកាសោ. វាសោតិ តត្ថ និវាសោ. បុព្ពេតិ បុរា អតីតាសុ ជាតីសុ. កតបុញ្ញតាតិ ឧបចិតកុសលតា. អត្តាតិ ចិត្តំ វុច្ចតិ, សកលោ វា អត្តភាវោ. សម្មាបណិធីតិ តស្ស អត្តនោ សម្មា បណិធានំ និយុញ្ជនំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយមេត្ថ បទវណ្ណនា.

អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា បតិរូបទេសោ នាម យត្ថ ចតស្សោ បរិសា វិហរន្តិ, ទានាទីនិ បុញ្ញកិរិយាវត្ថូនិ វត្តន្តិ, នវង្គំ សត្ថុ សាសនំ ទិប្បតិ. តត្ថ និវាសោ សត្តានំ បុញ្ញកិរិយាយ បច្ចយត្តា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ. សីហឡទីបបវិដ្ឋកេវដ្ដាទយោ ចេត្ថ និទស្សនំ.

អបរោ នយោ – បតិរូបទេសោ នាម ភគវតោ ពោធិមណ្ឌប្បទេសោ, ធម្មចក្កប្បវត្តិតប្បទេសោ, ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ មជ្ឈេ សព្ពតិត្ថិយមតំ ភិន្ទិត្វា យមកបាដិហារិយទស្សិតកណ្ឌម្ពរុក្ខមូលប្បទេសោ, ទេវោរោហនប្បទេសោ, យោ វា បនញ្ញោបិ សាវត្ថិរាជគហាទិពុទ្ធាទិវាសប្បទេសោ. តត្ថ និវាសោ សត្តានំ ឆអនុត្តរិយបដិលាភបច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ.

អបរោ នយោ – បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កជង្គលំ នាម និគមោ, តស្ស អបរេន មហាសាលា, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. ទក្ខិណបុរត្ថិមាយ ទិសាយ សល្លវតី នាម នទី, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. ទក្ខិណាយ ទិសាយ សេតកណ្ណិកំ នាម និគមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. បច្ឆិមាយ ទិសាយ ថូណំ នាម ព្រាហ្មណគាមោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ. ឧត្តរាយ ទិសាយ ឧសិរទ្ធជោ នាម បព្ពតោ, តតោ បរំ បច្ចន្តិមា ជនបទា, ឱរតោ មជ្ឈេ (មហាវ. ២៥៩). អយំ មជ្ឈិមប្បទេសោ អាយាមេន តីណិ យោជនសតានិ, វិត្ថារេន អឌ្ឍតេយ្យានិ, បរិក្ខេបេន នវយោជនសតានិ ហោន្តិ, ឯសោ បតិរូបទេសោ នាម.

ឯត្ថ ចតុន្នំ មហាទីបានំ ទ្វិសហស្សានំ បរិត្តទីបានញ្ច ឥស្សរិយាធិបច្ចការកា ចក្កវត្តី ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សារិបុត្តមហាមោគ្គល្លានាទយោ មហាសាវកា ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា បច្ចេកពុទ្ធា, ចត្តារិ អដ្ឋ សោឡស វា អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធា ច ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ សត្តា ចក្កវត្តិរញ្ញោ ឱវាទំ គហេត្វា បញ្ចសុ សីលេសុ បតិដ្ឋាយ សគ្គបរាយណា ហោន្តិ, តថា បច្ចេកពុទ្ធានំ ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ. សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកានំ បន ឱវាទេ បតិដ្ឋាយ សគ្គបរាយណា និព្ពានបរាយណា ច ហោន្តិ. តស្មា តត្ថ វាសោ ឥមាសំ សម្បត្តីនំ បច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បុព្ពេ កតបុញ្ញតា នាម អតីតជាតិយំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវេ អារព្ភ ឧបចិតកុសលតា, សាបិ មង្គលំ. កស្មា? ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធេ សម្មុខតោ ទស្សេត្វា ពុទ្ធានំ វា ពុទ្ធសាវកានំ វា សម្មុខា សុតាយ ចតុប្បទិកាយបិ គាថាយ បរិយោសានេ អរហត្តំ បាបេតីតិ កត្វា. យោ ច មនុស្សោ បុព្ពេ កតាធិការោ ឧស្សន្នកុសលមូលោ ហោតិ, សោ តេនេវ កុសលមូលេន វិបស្សនំ ឧប្បាទេត្វា អាសវក្ខយំ បាបុណាតិ យថា រាជា មហាកប្បិនោ អគ្គមហេសី ច. តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា មង្គល’’ន្តិ.

អត្តសម្មាបណិធិ នាម ឥធេកច្ចោ អត្តានំ ទុស្សីលំ សីលេ បតិដ្ឋាបេតិ, អស្សទ្ធំ សទ្ធាសម្បទាយ បតិដ្ឋាបេតិ, មច្ឆរិំ ចាគសម្បទាយ បតិដ្ឋាបេតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘អត្តសម្មាបណិធី’’តិ. ឯសោ ច មង្គលំ. កស្មា? ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកវេរប្បហានវិវិធានិសំសាធិគមហេតុតោតិ.

ឯវំ ឥមិស្សាបិ គាថាយ បតិរូបទេសវាសោ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា, អត្តសម្មាបណិធីតិ តីណិយេវ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ.

និដ្ឋិតា បតិរូបទេសវាសោ ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា.

២៦៤. ឥទានិ ពាហុសច្ចញ្ចាតិ ឯត្ថ ពាហុសច្ចន្តិ ពហុស្សុតភាវោ. សិប្បន្តិ យំកិញ្ចិ ហត្ថកោសល្លំ. វិនយោតិ កាយវាចាចិត្តវិនយនំ. សុសិក្ខិតោតិ សុដ្ឋុ សិក្ខិតោ. សុភាសិតាតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា. យាតិ អនិយមនិទ្ទេសោ. វាចាតិ គិរា ព្យប្បថោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ. អយមេត្ថ បទវណ្ណនា.

អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – ពាហុសច្ចំ នាម យំ តំ ‘‘សុតធរោ ហោតិ សុតសន្និចយោ’’តិ (ម. និ. ១.៣៣៩; អ. និ. ៤.២២) ច ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស ពហុកំ សុតំ ហោតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.៦) ច ឯវមាទិនា នយេន សត្ថុសាសនធរត្តំ វណ្ណិតំ, តំ អកុសលប្បហានកុសលាធិគមហេតុតោ អនុបុព្ពេន បរមត្ថសច្ចសច្ឆិកិរិយហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សុតវា ច ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘ធតានំ ធម្មានំ អត្ថមុបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សហន្តោ តុលយតិ, តុលយន្តោ បទហតិ, បទហន្តោ កាយេន ចេវ បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច អតិវិជ្ឈ បស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣២).

អបិច អគារិកពាហុសច្ចម្បិ យំ អនវជ្ជំ, តំ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

សិប្បំ នាម អគារិកសិប្បញ្ច អនគារិកសិប្បញ្ច. តត្ថ អគារិកសិប្បំ នាម យំ បរូបរោធវិរហិតំ អកុសលវិវជ្ជិតំ មណិការសុវណ្ណការកម្មាទិ, តំ ឥធលោកត្ថាវហនតោ មង្គលំ. អនគារិកសិប្បំ នាម ចីវរវិចារណសិព្ពនាទិ សមណបរិក្ខារាភិសង្ខរណំ, យំ តំ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន តត្ថ តត្ថ សំវណ្ណិតំ, យំ ‘‘នាថករណោ ធម្មោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៥; អ. និ. ១០.១៧) ច វុត្តំ, តំ អត្តនោ ច បរេសញ្ច ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិនយោ នាម អគារិកវិនយោ ច អនគារិកវិនយោ ច. តត្ថ អគារិកវិនយោ នាម ទសអកុសលកម្មបថវិរមណំ, សោ តត្ថ អសំកិលេសាបជ្ជនេន អាចារគុណវវត្ថានេន ច សុសិក្ខិតោ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ មង្គលំ. អនគារិកវិនយោ នាម សត្តាបត្តិក្ខន្ធេ អនាបជ្ជនំ, សោបិ វុត្តនយេនេវ សុសិក្ខិតោ. ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ វា អនគារិកវិនយោ. សោ យថា តត្ថ បតិដ្ឋាយ អរហត្តំ បាបុណាតិ, ឯវំ សិក្ខនេន សុសិក្ខិតោ លោកិយលោកុត្តរសុខាធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពោ.

សុភាសិតា វាចា នាម មុសាវាទាទិទោសវិរហិតា វាចា. យថាហ – ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតី’’តិ. អសម្ផប្បលាបា វាចា ឯវ វា សុភាសិតា. យថាហ –

‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ,

ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយំ;

បិយំ ភណេ នាប្បិយំ តំ តតិយំ,

សច្ចំ ភណេ នាលិកំ តំ ចតុត្ថ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥២);

អយម្បិ ឧភយលោកហិតសុខាវហនតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា. យស្មា ច អយំ វិនយបរិយាបន្នា ឯវ, តស្មា វិនយគ្គហណេន ឯតំ អសង្គណ្ហិត្វា វិនយោ សង្គហេតព្ពោ. អថវា កិំ ឥមិនា បរិស្សមេន បរេសំ ធម្មទេសនាវាចា ឥធ ‘‘សុភាសិតា វាចា’’តិ វេទិតព្ពា. សា ហិ យថា បតិរូបទេសវាសោ, ឯវំ សត្តានំ ឧភយលោកហិតសុខនិព្ពានាធិគមបច្ចយតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាហ ច –

‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;

ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា’’តិ. (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥៦);

ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ ពាហុសច្ចំ, សិប្បំ, វិនយោ សុសិក្ខិតោ, សុភាសិតា វាចាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ.

និដ្ឋិតា ពាហុសច្ចញ្ចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា.

២៦៥. ឥទានិ មាតាបិតុឧបដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ មាតុ ច បិតុ ចាតិ មាតាបិតុ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋហនំ. បុត្តានញ្ច ទារានញ្ចាតិ បុត្តទារស្ស. សង្គណ្ហនំ សង្គហោ. ន អាកុលា អនាកុលា. កម្មានិ ឯវ កម្មន្តា. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា.

អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – មាតា នាម ជនិកា វុច្ចតិ, តថា បិតា. ឧបដ្ឋានំ នាម បាទធោវនសម្ពាហនឧច្ឆាទនន្ហាបនេហិ ចតុបច្ចយសម្បទានេន ច ឧបការករណំ. តត្ថ យស្មា មាតាបិតរោ ពហូបការា បុត្តានំ អត្ថកាមា អនុកម្បកា, យំ បុត្តកេ ពហិ កីឡិត្វា បំសុមក្ខិតសរីរកេ អាគតេ ទិស្វា បំសុកំ បុញ្ឆិត្វា មត្ថកំ ឧបសិង្ឃាយន្តា បរិចុម្ពន្តា ច សិនេហំ ឧប្បាទេន្តិ, វស្សសតម្បិ មាតាបិតរោ សីសេន បរិហរន្តា បុត្តា តេសំ បដិការំ កាតុំ អសមត្ថា. យស្មា ច តេ អាបាទកា បោសកា ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោ ព្រហ្មសម្មតា បុព្ពាចរិយសម្មតា, តស្មា តេសំ ឧបដ្ឋានំ ឥធ បសំសំ បេច្ច សគ្គសុខញ្ច អាវហតិ, តេន ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ, បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ;

អាហុនេយ្យា ច បុត្តានំ, បជាយ អនុកម្បកា.

‘‘តស្មា ហិ នេ នមស្សេយ្យ, សក្ករេយ្យ ច បណ្ឌិតោ;

អន្នេន អថ បានេន, វត្ថេន សយនេន ច.

‘‘ឧច្ឆាទនេន ន្ហាបនេន, បាទានំ ធោវនេន ច;

តាយ នំ បារិចរិយាយ, មាតាបិតូសុ បណ្ឌិតា;

ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ. (អ. និ. ៣.៣១; ឥតិវុ. ១០៦; ជា. ២.២០.១៨១-១៨៣);

អបរោ នយោ – ឧបដ្ឋានំ នាម ភរណកិច្ចករណកុលវំសដ្ឋបនាទិបញ្ចវិធំ, តំ បាបនិវារណាទិបញ្ចវិធទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា ‘ភតោ នេ ភរិស្សាមិ, កិច្ចំ នេសំ ករិស្សាមិ, កុលវំសំ ឋបេស្សាមិ, ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សាមិ, អថ វា បន បេតានំ កាលកតានំ ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សាមី’តិ. ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តេន បុរត្ថិមា ទិសា មាតាបិតរោ បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ បុត្តំ អនុកម្បន្តិ, បាបា និវារេន្តិ, កល្យាណេ និវេសេន្តិ, សិប្បំ សិក្ខាបេន្តិ, បតិរូបេន ទារេន សំយោជេន្តិ, សមយេ ទាយជ្ជំ និយ្យាទេន្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៧).

អបិច យោ មាតាបិតរោ តីសុ វត្ថូសុ បសាទុប្បាទនេន សីលសមាទាបនេន បព្ពជ្ជាយ វា ឧបដ្ឋហតិ, អយំ មាតាបិតុឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោ, តស្ស តំ មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ មាតាបិតូហិ កតស្ស ឧបការស្ស បច្ចុបការភូតំ អនេកេសំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សម្បរាយិកានញ្ច អត្ថានំ បទដ្ឋានតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បុត្តទារស្សាតិ ឯត្ថ អត្តនា ជនិតា បុត្តាបិ ធីតរោបិ ‘‘បុត្តា’’ ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. ទារាតិ វីសតិយា ភរិយានំ យា កាចិ ភរិយា. បុត្តា ច ទារា ច បុត្តទារំ, តស្ស បុត្តទារស្ស. សង្គហោតិ សម្មាននាទីហិ ឧបការករណំ. តំ សុសំវិហិតកម្មន្តតាទិទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘បច្ឆិមា ទិសា បុត្តទារា វេទិតព្ពា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៦) ឯត្ថ ឧទ្ទិដ្ឋំ បុត្តទារំ ភរិយាសទ្ទេន សង្គណ្ហិត្វា –

‘‘បញ្ចហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋាតព្ពា, សម្មាននាយ អនវមាននាយ អនតិចរិយាយ ឥស្សរិយវោស្សគ្គេន អលង្ការានុប្បទានេន. ឥមេហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកេន បច្ឆិមា ទិសា ភរិយា បច្ចុបដ្ឋិតា បញ្ចហិ ឋានេហិ សាមិកំ អនុកម្បតិ, សុសំវិហិតកម្មន្តា ច ហោតិ, សង្គហិតបរិជនា ច, អនតិចារិនី ច, សម្ភតញ្ច អនុរក្ខតិ, ទក្ខា ច ហោតិ អនលសា សព្ពកិច្ចេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៩).

អយំ វា អបរោ នយោ – សង្គហោតិ ធម្មិកាហិ ទានបិយវាចអត្ថចរិយាហិ សង្គណ្ហនំ. សេយ្យថិទំ – ឧបោសថទិវសេសុ បរិព្ពយទានំ, នក្ខត្តទិវសេសុ នក្ខត្តទស្សាបនំ, មង្គលទិវសេសុ មង្គលករណំ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកេសុ អត្ថេសុ ឱវាទានុសាសនន្តិ. តំ វុត្តនយេនេវ ទិដ្ឋធម្មិកហិតហេតុតោ សម្បរាយិកហិតហេតុតោ ទេវតាហិបិ នមស្សនីយភាវហេតុតោ ច ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. យថាហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ –

‘‘យេ គហដ្ឋា បុញ្ញករា, សីលវន្តោ ឧបាសកា;

ធម្មេន ទារំ បោសេន្តិ, តេ នមស្សាមិ មាតលី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៦៤);

អនាកុលា កម្មន្តា នាម កាលញ្ញុតាយ បតិរូបការិតាយ អនលសតាយ ឧដ្ឋានវីរិយសម្បទាយ អព្យសនីយតាយ ច កាលាតិក្កមនអប្បតិរូបករណាករណសិថិលករណាទិអាកុលភាវវិរហិតា កសិគោរក្ខវណិជ្ជាទយោ កម្មន្តា. ឯតេ អត្តនោ វា បុត្តទារស្ស វា ទាសកម្មករានំ វា ព្យត្តតាយ ឯវំ បយោជិតា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធនធញ្ញវុឌ្ឍិបដិលាភហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុត្តា. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –

‘‘បតិរូបការី ធុរវា, ឧដ្ឋាតា វិន្ទតេ ធន’’ន្តិ. (សុ. និ. ១៨៩; សំ. និ. ១.២៤៦) ច;

‘‘ន ទិវា សោប្បសីលេន, រត្តិមុដ្ឋានទេស្សិនា;

និច្ចំ មត្តេន សោណ្ឌេន, សក្កា អាវសិតុំ ឃរំ.

‘‘អតិសីតំ អតិឧណ្ហំ, អតិសាយមិទំ អហុ;

ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ, អត្ថា អច្ចេន្តិ មាណវេ.

‘‘យោធ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ;

ករំ បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខា ន វិហាយតី’’តិ. ច (ទី. និ. ៣.២៥៣);

‘‘ភោគេ សំហរមានស្ស, ភមរស្សេវ ឥរីយតោ;

ភោគា សន្និចយំ យន្តិ, វម្មិកោវូបចីយតី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៦៥) –

ច ឯវមាទិ.

ឯវំ ឥមិស្សាបិ គាថាយ មាតុបដ្ឋានំ, បិតុបដ្ឋានំ, បុត្តទារស្ស សង្គហោ, អនាកុលា ច កម្មន្តាតិ ចត្តារិ មង្គលានិ វុត្តានិ, បុត្តទារស្ស សង្គហំ វា ទ្វិធា កត្វា បញ្ច, មាតាបិតុឧបដ្ឋានំ វា ឯកមេវ កត្វា តីណិ. មង្គលត្តញ្ច នេសំ តត្ថ តត្ថ វិភាវិតមេវាតិ.

និដ្ឋិតា មាតាបិតុឧបដ្ឋានន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថវណ្ណនា.

២៦៦. ឥទានិ ទានញ្ចាតិ ឯត្ថ ទីយតេ ឥមិនាតិ ទានំ, អត្តនោ សន្តកំ បរស្ស បដិបាទីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មស្ស ចរិយា, ធម្មា វា អនបេតា ចរិយា ធម្មចរិយា. ញាយន្តេ ‘‘អម្ហាកំ ឥមេ’’តិ ញាតកា. ន អវជ្ជានិ អនវជ្ជានិ, អនិន្ទិតានិ អគរហិតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ អយំ បទវណ្ណនា.

អត្ថវណ្ណនា បន ឯវំ វេទិតព្ពា – ទានំ នាម បរំ ឧទ្ទិស្ស សុពុទ្ធិបុព្ពិកា អន្នាទិទសទានវត្ថុបរិច្ចាគចេតនា តំសម្បយុត្តោ វា អលោភោ. អលោភេន ហិ តំ វត្ថុំ បរស្ស បដិបាទេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទីយតេ ឥមិនាតិ ទាន’’ន្តិ. តំ ពហុជនបិយមនាបតាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកានំ ផលវិសេសានំ អធិគមហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ទាយកោ សីហ ទានបតិ ពហុនោ ជនស្ស បិយោ ហោតិ មនាបោ’’តិ ឯវមាទីនិ ចេត្ថ សុត្តានិ (អ. និ. ៥.៣៤) អនុស្សរិតព្ពានិ.

អបរោ នយោ – ទានំ នាម ទុវិធំ អាមិសទានញ្ច, ធម្មទានញ្ច. តត្ថ អាមិសទានំ វុត្តប្បការមេវ. ឥធលោកបរលោកទុក្ខក្ខយសុខាវហស្ស បន សម្មាសម្ពុទ្ធប្បវេទិតស្ស ធម្មស្ស បរេសំ ហិតកាមតាយ ទេសនា ធម្មទានំ. ឥមេសញ្ច ទ្វិន្នំ ទានានំ ឯតទេវ អគ្គំ. យថាហ –

‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតិ,

សព្ពរសំ ធម្មរសោ ជិនាតិ;

សព្ពរតិំ ធម្មរតី ជិនាតិ,

តណ្ហក្ខយោ សព្ពទុក្ខំ ជិនាតី’’តិ. (ធ. ប. ៣៥៤);

តត្ថ អាមិសទានស្ស មង្គលត្តំ វុត្តមេវ. ធម្មទានំ បន យស្មា អត្ថបដិសំវេទិតាទីនំ គុណានំ បទដ្ឋានំ, តស្មា ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យថា យថា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ វិត្ថារេន បរេសំ ទេសេតិ, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ អត្ថបដិសំវេទី ច ហោតិ ធម្មបដិសំវេទី ចា’’តិ ឯវមាទិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥; អ. និ. ៥.២៦).

ធម្មចរិយា នាម ទសកុសលកម្មបថចរិយា. យថាហ – ‘‘តិវិធំ ខោ, គហបតយោ, កាយេន ធម្មចរិយាសមចរិយា ហោតី’’តិ ឯវមាទិ. សា បនេសា ធម្មចរិយា សគ្គលោកូបបត្តិហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ធម្មចរិយាសមចរិយាហេតុ ខោ, គហបតយោ, ឯវមិធេកច្ចេ សត្តា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤១).

ញាតកា នាម មាតិតោ វា បិតិតោ វា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា សម្ពន្ធា. តេសំ ភោគបារិជុញ្ញេន វា ព្យាធិបារិជុញ្ញេន វា អភិហតានំ អត្តនោ សមីបំ អាគតានំ យថាពលំ ឃាសច្ឆាទនធនធញ្ញាទីហិ សង្គហោ បសំសាទីនំ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សុគតិគមនាទីនញ្ច សម្បរាយិកានំ វិសេសាធិគមានំ ហេតុតោ ‘‘មង្គល’’ន្តិ វុច្ចតិ.