៥. សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សូចិលោមសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អត្ថវណ្ណនានយេនេវស្ស ឧប្បត្តិ អាវិ ភវិស្សតិ. អត្ថវណ្ណនាយញ្ច ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិ វុត្តត្ថមេវ. គយាយំ វិហរតិ ដង្កិតមញ្ចេ សូចិលោមស្ស យក្ខស្ស ភវនេតិ ឯត្ថ បន កា គយា, កោ ដង្កិតមញ្ចោ, កស្មា ច ភគវា តស្ស យក្ខស្ស ភវនេ វិហរតីតិ? វុច្ចតេ – គយាតិ គាមោបិ តិត្ថម្បិ វុច្ចតិ, តទុភយម្បិ ឥធ វដ្ដតិ. គយាគាមស្ស ហិ អវិទូរេ ទេសេ វិហរន្តោបិ ‘‘គយាយំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ច គាមស្ស សមីបេ អវិទូរេ ទ្វារសន្តិកេ សោ ដង្កិតមញ្ចោ. គយាតិត្ថេ វិហរន្តោបិ ‘‘គយាយំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ, គយាតិត្ថេ ច សោ ដង្កិតមញ្ចោ. ដង្កិតមញ្ចោតិ ចតុន្នំ បាសាណានំ ឧបរិ វិត្ថតំ បាសាណំ អារោបេត្វា កតោ បាសាណមញ្ចោ. តំ និស្សាយ យក្ខស្ស ភវនំ អាឡវកស្ស ភវនំ វិយ. យស្មា វា បន ភគវា តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សូចិលោមស្ស ច ខរលោមស្ស ចាតិ ទ្វិន្នម្បិ យក្ខានំ សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ អទ្ទស, តស្មា បត្តចីវរំ អាទាយ អន្តោអរុណេយេវ នានាទិសាហិ សន្និបតិតស្ស ជនស្ស ខេឡសិង្ឃាណិកាទិនានប្បការាសុចិនិស្សន្ទកិលិន្នភូមិភាគម្បិ តំ តិត្ថប្បទេសំ អាគន្ត្វា តស្មិំ ដង្កិតមញ្ចេ និសីទិ សូចិលោមស្ស យក្ខស្ស ភវនេ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា គយាយំ វិហរតិ ដង្កិតមញ្ចេ សូចិលោមស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យំ សមយំ ភគវា តត្ថ វិហរតិ, តេន សមយេន. ខរោ ច យក្ខោ សូចិលោមោ ច យក្ខោ ភគវតោ អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ. កេ តេ យក្ខា, កស្មា ច អតិក្កមន្តីតិ? វុច្ចតេ – តេសុ តាវ ឯកោ អតីតេ សង្ឃស្ស តេលំ អនាបុច្ឆា គហេត្វា អត្តនោ សរីរំ មក្ខេសិ. សោ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា គយាបោក្ខរណិតីរេ យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តោ. តស្សេវ ចស្ស កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន វិរូបានិ អង្គបច្ចង្គានិ អហេសុំ, ឥដ្ឋកច្ឆទនសទិសញ្ច ខរសម្ផស្សំ ចម្មំ. សោ កិរ យទា បរំ ភិំសាបេតុកាមោ ហោតិ, តទា ឆទនិដ្ឋកសទិសានិ ចម្មកបាលានិ ឧក្ខិបិត្វា ភិំសាបេតិ. ឯវំ សោ ខរសម្ផស្សត្តា ខរោ យក្ខោត្វេវ នាមំ លភិ.

ឥតរោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ឧបាសកោ ហុត្វា មាសស្ស អដ្ឋ ទិវសេ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មំ សុណាតិ. សោ ឯកទិវសំ ធម្មស្សវនេ ឃោសិតេ សង្ឃារាមទ្វារេ អត្តនោ ខេត្តំ កេលាយន្តោ ឧគ្ឃោសនំ សុត្វា ‘‘សចេ ន្ហាយាមិ, ចិរំ ភវិស្សតី’’តិ កិលិដ្ឋគត្តោវ ឧបោសថាគារំ បវិសិត្វា មហគ្ឃេ ភុម្មត្ថរណេ អនាទរេន និបជ្ជិត្វា សុបិ. ភិក្ខុ ឯវាយំ, ន ឧបាសកោតិ សំយុត្តភាណកា. សោ តេន ច អញ្ញេន កម្មេន ច និរយេ បច្ចិត្វា គយាបោក្ខរណិយា តីរេ យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តោ. សោ តស្ស កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន ទុទ្ទសិកោ អហោសិ, សរីរេ ចស្ស សូចិសទិសានិ លោមានិ អហេសុំ. សោ ហិ ភិំសាបេតព្ពកេ សត្តេ សូចីហិ វិជ្ឈន្តោ វិយ ភិំសាបេតិ. ឯវំ សោ សូចិសទិសលោមត្តា សូចិលោមោ យក្ខោត្វេវ នាមំ លភិ. តេ អត្តនោ គោចរត្ថាយ ភវនតោ និក្ខមិត្វា មុហុត្តំ គន្ត្វា គតមគ្គេនេវ និវត្តិត្វា ឥតរំ ទិសាភាគំ គច្ឆន្តា ភគវតោ អវិទូរេ អតិក្កមន្តិ.

អថ ខោ ខរោតិ កស្មា តេ ឯវមាហំសុ? ខរោ សមណកប្បំ ទិស្វា អាហ. សូចិលោមោ បន ‘‘យោ ភាយតិ ន សោ សមណោ, សមណបដិរូបកត្តា បន សមណកោ ហោតី’’តិ ឯវំលទ្ធិកោ. តស្មា តាទិសំ ភគវន្តំ មញ្ញមានោ ‘‘នេសោ សមណោ, សមណកោ ឯសោ’’តិ សហសាវ វត្វាបិ បុន វីមំសិតុកាមោ អាហ – ‘‘យាវាហំ ជានាមី’’តិ. ‘‘អថ ខោ’’តិ ឯវំ វត្វា តតោ. សូចិលោមោ យក្ខោតិ ឥតោ បភុតិ យាវ អបិច ខោ តេ សម្ផស្សោ បាបកោតិ, តាវ ឧត្តានត្ថមេវ កេវលញ្ចេត្ថ ភគវតោ កាយន្តិ អត្តនោ កាយំ ភគវតោ ឧបនាមេសីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ.

តតោ អភាយន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘បញ្ហំ តំ សមណា’’តិអាទិមាហ. កិំ ការណា? សោ ហិ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិនាបិ នាម មេ ឯវំ ខរេន អមនុស្សសម្ផស្សេន មនុស្សោ សមានោ អយំ ន ភាយតិ, ហន្ទាហំ ឯតំ ពុទ្ធវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆាមិ, អទ្ធា អយំ តត្ថ ន សម្បាយិស្សតិ, តតោ នំ ឯវំ វិហេឋេស្សាមី’’តិ. ភគវា តំ សុត្វា ‘‘ន ខ្វាហំ តំ អាវុសោ’’តិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ អាឡវកសុត្តេ វុត្តនយេនេវ សព្ពាការេហិ វេទិតព្ពំ.

២៧៣. អថ ខោ សូចិលោមោ យក្ខោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ ‘‘រាគោ ច ទោសោ ចា’’តិ. តត្ថ រាគទោសា វុត្តនយា ឯវ. កុតោនិទានាតិ កិំនិទានា កិំហេតុកា. កុតោតិ បច្ចត្តវចនស្ស តោ-អាទេសោ វេទិតព្ពោ, សមាសេ ចស្ស លោបាភាវោ. អថ វា និទានាតិ ជាតា ឧប្បន្នាតិ អត្ថោ, តស្មា កុតោនិទានា, កុតោជាតា, កុតោឧប្បន្នាតិ វុត្តំ ហោតិ. អរតី រតី លោមហំសោ កុតោជាតិ យាយំ ‘‘បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ អរតិតា អនភិរតិ អនភិរមណា ឧក្កណ្ឋិតា បរិតស្សិតា’’តិ (វិភ. ៨៥៦) ឯវំ វិភត្តា អរតិ, យា ច បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រតិ, យោ ច លោមហំសសមុដ្ឋាបនតោ ‘‘លោមហំសោ’’ត្វេវ សង្ខ្យំ គតោ ចិត្តុត្រាសោ. ឥមេ តយោ ធម្មា កុតោជា កុតោជាតាតិ បុច្ឆតិ. កុតោ សមុដ្ឋាយាតិ កុតោ ឧប្បជ្ជិត្វា. មនោតិ កុសលចិត្តំ, វិតក្កាតិ ឧរគសុត្តេ វុត្តា នវ កាមវិតក្កាទយោ. កុមារកា ធង្កមិវោស្សជន្តីតិ យថា គាមទារកា កីឡន្តា កាកំ សុត្តេន បាទេ ពន្ធិត្វា ឱស្សជន្តិ ខិបន្តិ, ឯវំ កុសលមនំ អកុសលវិតក្កា កុតោ សមុដ្ឋាយ ឱស្សជន្តីតិ បុច្ឆតិ.

២៧៤. អថស្ស ភគវា តេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘រាគោ ចា’’តិ ទុតិយគាថមភាសិ. តត្ថ ឥតោតិ អត្តភាវំ សន្ធាយាហ. អត្តភាវនិទានា ហិ រាគទោសា. អរតិរតិលោមហំសា ច អត្តភាវតោ ជាតា, កាមវិតក្កាទិអកុសលវិតក្កា ច អត្តភាវតោយេវ សមុដ្ឋាយ កុសលមនោ ឱស្សជន្តិ, តេន តទញ្ញំ បកតិអាទិការណំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘ឥតោនិទានា ឥតោជា ឥតោ សមុដ្ឋាយា’’តិ. សទ្ទសិទ្ធិ ចេត្ថ បុរិមគាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

២៧៥-៦. ឯវំ តេ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ យ្វាយំ ‘‘ឥតោនិទានា’’តិអាទីសុ ‘‘អត្តភាវនិទានា អត្តភាវតោ ជាតា អត្តភាវតោ សមុដ្ឋាយា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, តំ សាធេន្តោ អាហ – ‘‘ស្នេហជា អត្តសម្ភូតា’’តិ. ឯតេ ហិ សព្ពេបិ រាគាទយោ វិតក្កបរិយោសានា តណ្ហាស្នេហេន ជាតា, តថា ជាយន្តា ច បញ្ចុបាទានក្ខន្ធភេទេ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តនិ សម្ភូតា. តេនាហ – ‘‘ស្នេហជា អត្តសម្ភូតា’’តិ. ឥទានិ តទត្ថជោតិកំ ឧបមំ ករោតិ ‘‘និគ្រោធស្សេវ ខន្ធជា’’តិ. តត្ថ ខន្ធេសុ ជាតា ខន្ធជា, បារោហានមេតំ អធិវចនំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា និគ្រោធស្ស ខន្ធជា នាម បារោហា អាបោរសសិនេហេ សតិ ជាយន្តិ, ជាយន្តា ច តស្មិំយេវ និគ្រោធេ តេសុ តេសុ សាខប្បភេទេសុ សម្ភវន្តិ, ឯវមេតេបិ រាគាទយោ អជ្ឈត្តតណ្ហាស្នេហេ សតិ ជាយន្តិ, ជាយន្តា ច តស្មិំយេវ អត្តភាវេ តេសុ តេសុ ចក្ខាទិភេទេសុ ទ្វារារម្មណវត្ថូសុ សម្ភវន្តិ. តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘អត្តភាវនិទានា អត្តភាវជា អត្តភាវសមុដ្ឋានា ច ឯតេ’’តិ.

អវសេសទិយឌ្ឍគាថាយ បន អយំ សព្ពសង្គាហិកា អត្ថវណ្ណនា – ឯវំ អត្តសម្ភូតា ច ឯតេ បុថូ វិសត្តា កាមេសុ. រាគោបិ ហិ បញ្ចកាមគុណិកាទិវសេន, ទោសោបិ អាឃាតវត្ថាទិវសេន, អរតិអាទយោបិ តស្ស តស្សេវ ភេទស្ស វសេនាតិ សព្ពថា សព្ពេបិមេ កិលេសា បុថូ អនេកប្បការា ហុត្វា វត្ថុទ្វារារម្មណាទិវសេន តេសុ តេសុ វត្ថុកាមេសុ តថា តថា វិសត្តា លគ្គា លគ្គិតា សំសិព្ពិត្វា ឋិតា. កិមិវ? មាលុវាវ វិតតា វនេ, យថា វនេ វិតតា មាលុវា តេសុ តេសុ រុក្ខស្ស សាខបសាខាទិភេទេសុ វិសត្តា ហោតិ លគ្គា លគ្គិតា សំសិព្ពិត្វា ឋិតា, ឯវំ បុថុប្បភេទេសុ វត្ថុកាមេសុ វិសត្តំ កិលេសគណំ យេ នំ បជានន្តិ យតោនិទានំ, តេ នំ វិនោទេន្តិ សុណោហិ យក្ខ.

តត្ថ យតោនិទានន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, តេន កិំ ទីបេតិ? យេ សត្តា នំ កិលេសគណំ ‘‘យតោនិទានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯវំ ជានន្តិ, តេ នំ ‘‘តណ្ហាស្នេហស្នេហិតេ អត្តភាវេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ញត្វា តំ តណ្ហាស្នេហំ អាទីនវានុបស្សនាទិភាវនាញាណគ្គិនា វិសោសេន្តា វិនោទេន្តិ បជហន្តិ ព្យន្តីករោន្តិ ច, ឯតំ អម្ហាកំ សុភាសិតំ សុណោហិ យក្ខាតិ. ឯវមេត្ថ អត្តភាវជាននេន ទុក្ខបរិញ្ញំ តណ្ហាស្នេហរាគាទិកិលេសគណវិនោទនេន សមុទយប្បហានញ្ច ទីបេតិ.

យេ ច នំ វិនោទេន្តិ, តេ ទុត្តរំ ឱឃមិមំ តរន្តិ អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយ. ឯតេន មគ្គភាវនំ និរោធសច្ឆិកិរិយញ្ច ទីបេតិ. យេ ហិ នំ កិលេសគណំ វិនោទេន្តិ, តេ អវស្សំ មគ្គំ ភាវេន្តិ. ន ហិ មគ្គភាវនំ វិនា កិលេសវិនោទនំ អត្ថិ. យេ ច មគ្គំ ភាវេន្តិ, តេ ទុត្តរំ បកតិញាណេន កាមោឃាទិំ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃមិមំ តរន្តិ. មគ្គភាវនា ហិ ឱឃតរណំ. អតិណ្ណបុព្ពន្តិ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា សុបិនន្តេនបិ អវីតិក្កន្តបុព្ពំ. អបុនព្ភវាយាតិ និព្ពានាយ. ឯវមិមំ ចតុសច្ចទីបិកំ គាថំ សុណន្តា ‘‘សុត្វា ធម្មំ ធារេន្តិ, ធតានំ ធម្មានំ អត្ថមុបបរិក្ខន្តី’’តិអាទិកំ កថំ សុភាវិនិយា បញ្ញាយ អនុក្កមមានា តេ ទ្វេបិ សហាយកា យក្ខា គាថាបរិយោសានេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ, បាសាទិកា ច អហេសុំ សុវណ្ណវណ្ណា ទិព្ពាលង្ការវិភូសិតាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សូចិលោមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.