១៤. ធម្មិកសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ ធម្មិកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? តិដ្ឋមានេ កិរ ភគវតិ លោកនាថេ ធម្មិកោ នាម ឧបាសកោ អហោសិ នាមេន ច បដិបត្តិយា ច. សោ កិរ សរណសម្បន្នោ សីលសម្បន្នោ ពហុស្សុតោ បិដកត្តយធរោ អនាគាមី អភិញ្ញាលាភី អាកាសចារី អហោសិ. តស្ស បរិវារា បញ្ចសតា ឧបាសកា, តេបិ តាទិសា ឯវ អហេសុំ. តស្សេកទិវសំ ឧបោសថិកស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស មជ្ឈិមយាមាវសានសមយេ ឯវំ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘យំនូនាហំ អគារិយអនគារិយានំ បដិបទំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សោ បញ្ចហិ ឧបាសកសតេហិ បរិវុតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិ, ភគវា ចស្ស ព្យាកាសិ. តត្ថ បុព្ពេ វណ្ណិតសទិសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អបុព្ពំ វណ្ណយិស្សាម.

៣៧៩. តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ កថំករោតិ កថំ ករោន្តោ កថំ បដិបជ្ជន្តោ. សាធុ ហោតីតិ សុន្ទរោ អនវជ្ជោ អត្ថសាធនោ ហោតិ. ឧបាសកាសេតិ ឧបាសកាឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. សេសមត្ថតោ បាកដមេវ. អយំ បន យោជនា – យោ វា អគារា អនគារមេតិ បព្ពជតិ, យេ វា អគារិនោ ឧបាសកា, ឯតេសុ ទុវិធេសុ សាវកេសុ កថំករោ សាវកោ សាធុ ហោតីតិ.

៣៨០-១. ឥទានិ ឯវំ បុដ្ឋស្ស ភគវតោ ព្យាករណសមត្ថតំ ទីបេន្តោ ‘‘តុវញ្ហី’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ គតិន្តិ អជ្ឈាសយគតិំ. បរាយណន្តិ និប្ផត្តិំ. អថ វា គតិន្តិ និរយាទិបញ្ចប្បភេទំ. បរាយណន្តិ គតិតោ បរំ អយនំ គតិវិប្បមោក្ខំ បរិនិព្ពានំ, ន ចត្ថិ តុល្យោតិ តយា សទិសោ នត្ថិ. សព្ពំ តុវំ ញាណមវេច្ច ធម្មំ, បកាសេសិ សត្តេ អនុកម្បមានោតិ ត្វំ ភគវា យទត្ថិ ញេយ្យំ នាម, តំ អនវសេសំ អវេច្ច បដិវិជ្ឈិត្វា សត្តេ អនុកម្បមានោ សព្ពំ ញាណញ្ច ធម្មញ្ច បកាសេសិ. យំ យំ យស្ស ហិតំ ហោតិ, តំ តំ តស្ស អាវិកាសិយេវ ទេសេសិយេវ, ន តេ អត្ថិ អាចរិយមុដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិរោចសិ វិមលោតិ ធូមរជាទិវិរហិតោ វិយ ចន្ទោ, រាគាទិមលាភាវេន វិមលោ វិរោចសិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៨២. ឥទានិ យេសំ តទា ភគវា ធម្មំ ទេសេសិ, តេ ទេវបុត្តេ កិត្តេត្វា ភគវន្តំ បសំសន្តោ ‘‘អាគញ្ឆី តេ សន្តិកេ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ នាគរាជា ឯរាវណោ នាមាតិ អយំ កិរ ឯរាវណោ នាម ទេវបុត្តោ កាមរូបី ទិព្ពេ វិមានេ វសតិ. សោ យទា សក្កោ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆតិ, តទា ទិយឌ្ឍសតយោជនំ កាយំ អភិនិម្មិនិត្វា តេត្តិំស កុម្ភេ មាបេត្វា ឯរាវណោ នាម ហត្ថី ហោតិ. តស្ស ឯកេកស្មិំ កុម្ភេ ទ្វេ ទ្វេ ទន្តា ហោន្តិ, ឯកេកស្មិំ ទន្តេ សត្ត សត្ត បោក្ខរណិយោ, ឯកេកិស្សា បោក្ខរណិយា សត្ត សត្ត បទុមិនិយោ, ឯកេកិស្សា បទុមិនិយា សត្ត សត្ត បុប្ផានិ, ឯកេកស្មិំ បុប្ផេ សត្ត សត្ត បត្តានិ, ឯកេកស្មិំ បត្តេ សត្ត សត្ត អច្ឆរាយោ នច្ចន្តិ បទុមច្ឆរាយោត្វេវ វិស្សុតា សក្កស្ស នាដកិត្ថិយោ, យា ច វិមានវត្ថុស្មិម្បិ ‘‘ភមន្តិ កញ្ញា បទុមេសុ សិក្ខិតា’’តិ (វិ. វ. ១០៣៤) អាគតា. តេសំ បន តេត្តិសំកុម្ភានំ មជ្ឈេ សុទស្សនកុម្ភោ នាម តិំសយោជនមត្តោ ហោតិ, តត្ថ យោជនប្បមាណោ មណិបល្លង្កោ តិយោជនុព្ពេធេ បុប្ផមណ្ឌបេ អត្ថរីយតិ. តត្ថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោ ទិព្ពសម្បត្តិំ បច្ចនុភោតិ. សក្កេ បន ទេវានមិន្ទេ ឧយ្យានកីឡាតោ បដិនិវត្តេ បុន តំ រូបំ សំហរិត្វាន ទេវបុត្តោវ ហោតិ. តំ សន្ធាយាហ – ‘‘អាគញ្ឆិ តេ សន្តិកេ នាគរាជា ឯរាវណោ នាមា’’តិ. ជិនោតិ សុត្វាតិ ‘‘វិជិតបាបធម្មោ ឯស ភគវា’’តិ ឯវំ សុត្វា. សោបិ តយា មន្តយិត្វាតិ តយា សទ្ធិំ មន្តយិត្វា, បញ្ហំ បុច្ឆិត្វាតិ អធិប្បាយោ. អជ្ឈគមាតិ អធិអគមា, គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. សាធូតិ សុត្វាន បតីតរូបោតិ តំ បញ្ហំ សុត្វា ‘‘សាធុ ភន្តេ’’តិ អភិនន្ទិត្វា តុដ្ឋរូបោ គតោតិ អត្ថោ.

៣៨៣. រាជាបិ តំ វេស្សវណោ កុវេរោតិ ឯត្ថ សោ យក្ខោ រញ្ជនដ្ឋេន រាជា, វិសាណាយ រាជធានិយា រជ្ជំ ការេតីតិ វេស្សវណោ, បុរិមនាមេន កុវេរោតិ វេទិតព្ពោ. សោ កិរ កុវេរោ នាម ព្រាហ្មណមហាសាលោ ហុត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា វិសាណាយ រាជធានិយា អធិបតិ ហុត្វា និព្ពត្តោ. តស្មា ‘‘កុវេរោ វេស្សវណោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ចេតំ អាដានាដិយសុត្តេ –

‘‘កុវេរស្ស ខោ បន, មារិស, មហារាជស្ស វិសាណា នាម រាជធានី, តស្មា កុវេរោ មហារាជា ‘វេស្សវណោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩១) –

សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

តត្ថ សិយា – កស្មា បន ទូរតរេ តាវតិំសភវនេ វសន្តោ ឯរាវណោ បឋមំ អាគតោ, វេស្សវណោ បច្ឆា, ឯកនគរេវ វសន្តោ អយំ ឧបាសកោ សព្ពបច្ឆា, កថញ្ច សោ តេសំ អាគមនំ អញ្ញាសិ, យេន ឯវមាហាតិ? វុច្ចតេ – វេស្សវណោ កិរ តទា អនេកសហស្សបវាឡបល្លង្កំ ទ្វាទសយោជនំ នារិវាហនំ អភិរុយ្ហ បវាឡកុន្តំ ឧច្ចារេត្វា ទសសហស្សកោដិយក្ខេហិ បរិវុតោ ‘‘ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ អាកាសដ្ឋកវិមានានិ បរិហរិត្វា មគ្គេន មគ្គំ អាគច្ឆន្តោ វេឡុកណ្ឌកនគរេ នន្ទមាតាយ ឧបាសិកាយ និវេសនស្ស ឧបរិភាគំ សម្បត្តោ. ឧបាសិកាយ អយមានុភាវោ – បរិសុទ្ធសីលា ហោតិ, និច្ចំ វិកាលភោជនា បដិវិរតា, បិដកត្តយធារិនី, អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋិតា. សា តម្ហិ សមយេ សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា ឧតុគ្គហណត្ថាយ មាលុតេរិតោកាសេ ឋត្វា អដ្ឋកបារាយនវគ្គេ បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ មធុរេន សរេន ភាសតិ. វេស្សវណោ តត្ថេវ យានានិ ឋបេត្វា យាវ ឧបាសិកា ‘‘ឥទមវោច ភគវា មគធេសុ វិហរន្តោ បាសាណកេ ចេតិយេ បរិចារកសោឡសន្នំ ព្រាហ្មណាន’’ន្តិ និគមនំ អភាសិ, តាវ សព្ពំ សុត្វា វគ្គបរិយោសានេ សុវណ្ណមុរជសទិសំ មហន្តំ គីវំ បគ្គហេត្វា ‘‘សាធុ សាធុ ភគិនី’’តិ សាធុការមទាសិ. សា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ ភគិនិ វេស្សវណោ’’តិ. ឧបាសិកា កិរ បឋមំ សោតាបន្នា អហោសិ, បច្ឆា វេស្សវណោ. តំ សោ ធម្មតោ សហោទរភាវំ សន្ធាយ ឧបាសិកំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរតិ. ឧបាសិកាយ ច ‘‘វិកាលោ, ភាតិក ភទ្រមុខ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ វុត្តោ ‘‘អហំ ភគិនិ តយិ បសន្នោ បសន្នាការំ ករោមី’’តិ អាហ. តេន ហិ ភទ្រមុខ, មម ខេត្តេ និប្ផន្នំ សាលិំ កម្មករា អាហរិតុំ ន សក្កោន្តិ, តំ តវ បរិសាយ អាណាបេហីតិ. សោ ‘‘សាធុ ភគិនី’’តិ យក្ខេ អាណាបេសិ. តេ អឌ្ឍតេរស កោដ្ឋាគារសតានិ បូរេសុំ. តតោ បភុតិ កោដ្ឋាគារំ ឩនំ នាម នាហោសិ, ‘‘នន្ទមាតុ កោដ្ឋាគារំ វិយា’’តិ លោកេ និទស្សនំ អហោសិ. វេស្សវណោ កោដ្ឋាគារានិ បូរេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. ភគវា ‘‘វិកាលេ អាគតោសី’’តិ អាហ. អថ ភគវតោ សព្ពំ អារោចេសិ. ឥមិនា ការណេន អាសន្នតរេបិ ចាតុមហារាជិកភវនេ វសន្តោ វេស្សវណោ បច្ឆា អាគតោ. ឯរាវណស្ស បន ន កិញ្ចិ អន្តរា ករណីយំ អហោសិ, តេន សោ បឋមតរំ អាគតោ.

អយំ បន ឧបាសកោ កិញ្ចាបិ អនាគាមី បកតិយាវ ឯកភត្តិកោ, តថាបិ តទា ឧបោសថទិវសោតិ កត្វា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សាយន្ហសមយំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បញ្ចសតឧបាសកបរិវុតោ ជេតវនំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា អត្តនោ ឃរំ អាគម្ម តេសំ ឧបាសកានំ សរណសីលឧបោសថានិសំសាទិភេទំ ឧបាសកធម្មំ កថេត្វា តេ ឧបាសកេ ឧយ្យោជេសិ. តេសញ្ច តស្សេវ ឃរេ មុដ្ឋិហត្ថប្បមាណបាទកានិ បញ្ច កប្បិយមញ្ចសតានិ បាដេក្កោវរកេសុ បញ្ញត្តានិ ហោន្តិ. តេ អត្តនោ អត្តនោ ឱវរកំ បវិសិត្វា សមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិំសុ, ឧបាសកោបិ តថេវាកាសិ. តេន ច សមយេន សាវត្ថិនគរេ សត្តបញ្ញាស កុលសតសហស្សានិ វសន្តិ, មនុស្សគណនាយ អដ្ឋារសកោដិមនុស្សា. តេន បឋមយាមេ ហត្ថិអស្សមនុស្សភេរិសទ្ទាទីហិ សាវត្ថិនគរំ មហាសមុទ្ទោ វិយ ឯកសទ្ទំ ហោតិ. មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ សោ សទ្ទោ បដិប្បស្សម្ភតិ. តម្ហិ កាលេ ឧបាសកោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ អត្តនោ គុណេ អាវជ្ជេត្វា ‘‘យេនាហំ មគ្គសុខេន ផលសុខេន សុខិតោ វិហរាមិ, ឥទំ សុខំ កំ និស្សាយ លទ្ធ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ភគវន្តំ និស្សាយា’’តិ ភគវតិ ចិត្តំ បសាទេត្វា ‘‘ភគវា ឯតរហិ កតមេន វិហារេន វិហរតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឯរាវណវេស្សវណេ ទិស្វា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា ធម្មទេសនំ សុត្វា ចេតោបរិយញាណេន តេសំ បសន្នចិត្តតំ ញត្វា ‘‘យំនូនាហម្បិ ភគវន្តំ ឧភយហិតំ បដិបទំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេសិ. តស្មា សោ ឯកនគរេ វសន្តោបិ សព្ពបច្ឆា អាគតោ, ឯវញ្ច នេសំ អាគមនំ អញ្ញាសិ. តេនាហ – ‘‘អាគញ្ឆិ តេ សន្តិកេ នាគរាជា…បេ… សោ ចាបិ សុត្វាន បតីតរូបោ’’តិ.

៣៨៤. ឥទានិ ឥតោ ពហិទ្ធា លោកសម្មតេហិ សមណព្រាហ្មណេហិ ឧក្កដ្ឋភាវេន ភគវន្តំ បសំសន្តោ ‘‘យេ កេចិមេ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ តិត្ថិយាតិ នន្ទវច្ឆសំកិច្ចេហិ អាទិបុគ្គលេហិ តីហិ តិត្ថករេហិ កតេ ទិដ្ឋិតិត្ថេ ជាតា, តេសំ សាសនេ បព្ពជិតា បូរណាទយោ ឆ សត្ថារោ. តត្ថ នាដបុត្តោ និគណ្ឋោ, អវសេសា អាជីវកាតិ តេ សព្ពេ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ កេចិមេ តិត្ថិយា វាទសីលា’’តិ, ‘‘មយំ សម្មា បដិបន្នា, អញ្ញេ មិច្ឆា បដិបន្នា’’តិ ឯវំ វាទករណសីលា លោកំ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិចរន្តិ. អាជីវកា វាតិ តេ ឯកជ្ឈមុទ្ទិដ្ឋេ ភិន្ទិត្វា ទស្សេតិ. នាតិតរន្តីតិ នាតិក្កមន្តិ. សព្ពេតិ អញ្ញេបិ យេ កេចិ តិត្ថិយសាវកាទយោ, តេបិ បរិគ្គណ្ហន្តោ អាហ. ‘‘ឋិតោ វជន្តំ វិយា’’តិ យថា កោចិ ឋិតោ គតិវិកលោ សីឃគាមិនំ បុរិសំ គច្ឆន្តំ នាតិតរេយ្យ, ឯវំ តេ បញ្ញាគតិយា អភាវេន តេ តេ អត្ថប្បភេទេ ពុជ្ឈិតុំ អសក្កោន្តា ឋិតា, អតិជវនបញ្ញំ ភគវន្តំ នាតិតរន្តីតិ អត្ថោ.

៣៨៥. ព្រាហ្មណា វាទសីលា វុទ្ធា ចាតិ ឯត្តាវតា ចង្កីតារុក្ខបោក្ខរសាតិជាណុស្សោណិអាទយោ ទស្សេតិ, អបិ ព្រាហ្មណា សន្តិ កេចីតិ ឥមិនា មជ្ឈិមាបិ ទហរាបិ កេវលំ ព្រាហ្មណា សន្តិ អត្ថិ ឧបលព្ភន្តិ កេចីតិ ឯវំ អស្សលាយនវាសេដ្ឋអម្ពដ្ឋឧត្តរមាណវកាទយោ ទស្សេតិ. អត្ថពទ្ធាតិ ‘‘អបិ នុ ខោ ឥមំ បញ្ហំ ព្យាករេយ្យ, ឥមំ កង្ខំ ឆិន្ទេយ្យា’’តិ ឯវំ អត្ថពទ្ធា ភវន្តិ. យេ ចាបិ អញ្ញេតិ អញ្ញេបិ យេ ‘‘មយំ វាទិនោ’’តិ ឯវំ មញ្ញមានា វិចរន្តិ ខត្តិយបណ្ឌិតព្រាហ្មណព្រហ្មទេវយក្ខាទយោ អបរិមាណា. តេបិ សព្ពេ តយិ អត្ថពទ្ធា ភវន្តីតិ ទស្សេតិ.

៣៨៦-៧. ឯវំ នានប្បការេហិ ភគវន្តំ បសំសិត្វា ឥទានិ ធម្មេនេវ តំ បសំសិត្វា ធម្មកថំ យាចន្តោ ‘‘អយញ្ហិ ធម្មោ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ អយញ្ហិ ធម្មោតិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មេ សន្ធាយាហ. និបុណោតិ សណ្ហោ ទុប្បដិវិជ្ឈោ. សុខោតិ បដិវិទ្ធោ សមានោ លោកុត្តរសុខមាវហតិ, តស្មា សុខាវហត្តា ‘‘សុខោ’’តិ វុច្ចតិ. សុប្បវុត្តោតិ សុទេសិតោ. សុស្សូសមានាតិ សោតុកាមម្ហាតិ អត្ថោ. តំ នោ វទាតិ តំ ធម្មំ អម្ហាកំ វទ. ‘‘ត្វំ នោ’’តិបិ បាឋោ, ត្វំ អម្ហាកំ វទាតិ អត្ថោ. សព្ពេបិមេ ភិក្ខវោតិ តង្ខណំ និសិន្នានិ កិរ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ហោន្តិ, តានិ ទស្សេន្តោ យាចតិ. ឧបាសកា ចាបីតិ អត្តនោ បរិវារេ អញ្ញេ ច ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៣៨៨. អថ ភគវា អនគារិយបដិបទំ តាវ ទស្សេតុំ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘សុណាថ មេ ភិក្ខវោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មំ ធុតំ តញ្ច ចរាថ សព្ពេតិ កិលេសេ ធុនាតីតិ ធុតោ, ឯវរូបំ កិលេសធុននកំ បដិបទាធម្មំ សាវយាមិ វោ, តញ្ច មយា សាវិតំ សព្ពេ ចរថ បដិបជ្ជថ, មា បមាទិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥរិយាបថន្តិ គមនាទិចតុព្ពិធំ. បព្ពជិតានុលោមិកន្តិ សមណសារុប្បំ សតិសម្បជញ្ញយុត្តំ. អរញ្ញេ កម្មដ្ឋានានុយោគវសេន បវត្តមេវាតិ អបរេ. សេវេថ នន្តិ តំ ឥរិយាបថំ ភជេយ្យ. អត្ថទសោតិ ហិតានុបស្សី. មុតីមាតិ ពុទ្ធិមា. សេសមេត្ថ គាថាយ បាកដមេវ.

៣៨៩. នោ វេ វិកាលេតិ ឯវំ បព្ពជិតានុលោមិកំ ឥរិយាបថំ សេវមានោ ច ទិវាមជ្ឈន្ហិកវីតិក្កមំ ឧបាទាយ វិកាលេ ន ចរេយ្យ ភិក្ខុ, យុត្តកាលេ ឯវ បន គាមំ បិណ្ឌាយ ចរេយ្យ. កិំ ការណំ? អកាលចារិញ្ហិ សជន្តិ សង្គា, អកាលចារិំ បុគ្គលំ រាគសង្គាទយោ អនេកេ សង្គា សជន្តិ បរិស្សជន្តិ ឧបគុហន្តិ អល្លីយន្តិ. តស្មា វិកាលេ ន ចរន្តិ ពុទ្ធា, តស្មា យេ ចតុសច្ចពុទ្ធា អរិយបុគ្គលា, ន តេ វិកាលេ បិណ្ឌាយ ចរន្តីតិ. តេន កិរ សមយេន វិកាលភោជនសិក្ខាបទំ អប្បញ្ញត្តំ ហោតិ, តស្មា ធម្មទេសនាវសេនេវេត្ថ បុថុជ្ជនានំ អាទីនវំ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ. អរិយា បន សហ មគ្គបដិលាភា ឯវ តតោ បដិវិរតា ហោន្តិ, ឯសា ធម្មតា.

៣៩០. ឯវំ វិកាលចរិយំ បដិសេធេត្វា ‘‘កាលេ ចរន្តេនបិ ឯវំ ចរិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបា ច សទ្ទា ចា’’តិ. តស្សត្ថោ – យេ តេ រូបាទយោ នានប្បការកំ មទំ ជនេន្តា សត្តេ សម្មទយន្តិ, តេសុ បិណ្ឌបាតបារិសុទ្ធិសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.៤៣៨ អាទយោ) វុត្តនយេន ឆន្ទំ វិនោទេត្វា យុត្តកាលេនេវ បាតរាសំ បវិសេយ្យាតិ. ឯត្ថ ច បាតោ អសិតព្ពោតិ បាតរាសោ, បិណ្ឌបាតស្សេតំ នាមំ. យោ យត្ថ លព្ភតិ, សោ បទេសោបិ តំ យោគេន ‘‘បាតរាសោ’’តិ ឥធ វុត្តោ. យតោ បិណ្ឌបាតំ លភតិ, តំ ឱកាសំ គច្ឆេយ្យាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៩១. ឯវំ បវិដ្ឋោ –

‘‘បិណ្ឌញ្ច ភិក្ខុ សមយេន លទ្ធា,

ឯកោ បដិក្កម្ម រហោ និសីទេ;

អជ្ឈត្តចិន្តី ន មនោ ពហិទ្ធា,

និច្ឆារយេ សង្គហិតត្តភាវោ’’.

តត្ថ បិណ្ឌន្តិ មិស្សកភិក្ខំ, សា ហិ តតោ តតោ សមោធានេត្វា សម្បិណ្ឌិតដ្ឋេន ‘‘បិណ្ឌោ’’តិ វុច្ចតិ. សមយេនាតិ អន្តោមជ្ឈន្ហិកកាលេ. ឯកោ បដិក្កម្មាតិ កាយវិវេកំ សម្បាទេន្តោ អទុតិយោ និវត្តិត្វា. អជ្ឈត្តចិន្តីតិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ខន្ធសន្តានំ ចិន្តេន្តោ. ន មនោ ពហិទ្ធា និច្ឆារយេតិ ពហិទ្ធា រូបាទីសុ រាគវសេន ចិត្តំ ន នីហរេ. សង្គហិតត្តភាវោតិ សុដ្ឋុ គហិតចិត្តោ.

៣៩២. ឯវំ វិហរន្តោ ច –

‘‘សចេបិ សោ សល្លបេ សាវកេន,

អញ្ញេន វា កេនចិ ភិក្ខុនា វា;

ធម្មំ បណីតំ តមុទាហរេយ្យ,

ន បេសុណំ នោបិ បរូបវាទំ’’.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? សោ យោគាវចរោ កិញ្ចិទេវ សោតុកាមតាយ ឧបគតេន សាវកេន វា កេនចិ អញ្ញតិត្ថិយគហដ្ឋាទិនា វា ឥធេវ បព្ពជិតេន ភិក្ខុនា វា សទ្ធិំ សចេបិ សល្លបេ, អថ យ្វាយំ មគ្គផលាទិបដិសំយុត្តោ ទសកថាវត្ថុភេទោ វា អតប្បកដ្ឋេន បណីតោ ធម្មោ. តំ ធម្មំ បណីតំ ឧទាហរេយ្យ, អញ្ញំ បន បិសុណវចនំ វា បរូបវាទំ វា អប្បមត្តកម្បិ ន ឧទាហរេយ្យាតិ.

៣៩៣. ឥទានិ តស្មិំ បរូបវាទេ ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វាទញ្ហិ ឯកេ’’តិ. តស្សត្ថោ – ឥធេកច្ចេ មោឃបុរិសា បរូបវាទសញ្ហិតំ នានប្បការំ វិគ្គាហិកកថាភេទំ វាទំ បដិសេនិយន្តិ វិរុជ្ឈន្តិ, យុជ្ឈិតុកាមា ហុត្វា សេនាយ បដិមុខំ គច្ឆន្តា វិយ ហោន្តិ, តេ មយំ លាមកបញ្ញេ ន បសំសាម. កិំ ការណំ? តតោ តតោ នេ បសជន្តិ សង្គា, យស្មា តេ តាទិសកេ បុគ្គលេ តតោ តតោ វចនបថតោ សមុដ្ឋាយ វិវាទសង្គា សជន្តិ អល្លីយន្តិ. កិំ ការណា សជន្តីតិ? ចិត្តញ្ហិ តេ តត្ថ គមេន្តិ ទូរេ, យស្មា តេ បដិសេនិយន្តា ចិត្តំ តត្ថ គមេន្តិ, យត្ថ គតំ សមថវិបស្សនានំ ទូរេ ហោតីតិ.

៣៩៤-៥. ឯវំ បរិត្តបញ្ញានំ បវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មហាបញ្ញានំ បវត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បិណ្ឌំ វិហារំ…បេ… សាវកោ’’តិ. តត្ថ វិហារេន បតិស្សយោ, សយនាសនេន មញ្ចបីឋន្តិ តីហិបិ បទេហិ សេនាសនមេវ វុត្តំ. អាបន្តិ ឧទកំ. សង្ឃាដិរជូបវាហនន្តិ បំសុមលាទិនោ សង្ឃាដិរជស្ស ធោវនំ. សុត្វាន ធម្មំ សុគតេន ទេសិតន្តិ សព្ពាសវសំវរាទីសុ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ភគវតា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា. សង្ខាយ សេវេ វរបញ្ញសាវកោតិ ឯតំ ឥធ បិណ្ឌន្តិ វុត្តំ បិណ្ឌបាតំ, វិហារាទីហិ វុត្តំ សេនាសនំ, អាបមុខេន ទស្សិតំ គិលានបច្ចយំ, សង្ឃាដិយា ចីវរន្តិ ចតុព្ពិធម្បិ បច្ចយំ សង្ខាយ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន បច្ចវេក្ខិត្វា សេវេ វរបញ្ញសាវកោ, សេវិតុំ សក្កុណេយ្យ វរបញ្ញស្ស តថាគតស្ស សាវកោ សេក្ខោ វា បុថុជ្ជនោ វា, និប្បរិយាយេន ច អរហា. សោ ហិ ចតុរាបស្សេនោ ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតិ, សង្ខាយេកំ អធិវាសេតិ, សង្ខាយេកំ បរិវជ្ជេតិ, សង្ខាយេកំ វិនោទេតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ២.១៦៨; អ. និ. ១០.២០) វុត្តោ. យស្សា ច សង្ខាយ សេវេ វរបញ្ញសាវកោ, តស្មា ហិ បិណ្ឌេ…បេ… យថា បោក្ខរេ វារិពិន្ទុ, តថា ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៣៩៦. ឯវំ ខីណាសវបដិបត្តិំ ទស្សេន្តោ អរហត្តនិកូដេន អនគារិយបដិបទំ និដ្ឋាបេត្វា ឥទានិ អគារិយបដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘គហដ្ឋវត្តំ បន វោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ សាវកោតិ អគារិយសាវកោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. អយំ បន យោជនា – យោ មយា ឥតោ បុព្ពេ កេវលោ អព្យាមិស្សោ សកលោ បរិបុណ្ណោ ភិក្ខុធម្មោ កថិតោ. ឯស ខេត្តវត្ថុអាទិបរិគ្គហេហិ សបរិគ្គហេន ន លព្ភា ផស្សេតុំ ន សក្កា អធិគន្តុន្តិ.

៣៩៧. ឯវំ តស្ស ភិក្ខុធម្មំ បដិសេធេត្វា គហដ្ឋធម្មមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាណំ ន ហនេ’’តិ. តត្ថ បុរិមឌ្ឍេន តិកោដិបរិសុទ្ធា បាណាតិបាតាវេរមណិ វុត្តា, បច្ឆិមឌ្ឍេន សត្តេសុ ហិតបដិបត្តិ. តតិយបាទោ ចេត្ថ ខគ្គវិសាណសុត្តេ (សុ. និ. ៣៥ អាទយោ) ចតុត្ថបាទេ ថាវរតសភេទោ មេត្តសុត្តវណ្ណនាយំ (សុ. និ. ១៤៣ អាទយោ) សព្ពប្បការតោ វណ្ណិតោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឧប្បដិបាដិយា បន យោជនា កាតព្ពា – តសថាវរេសុ សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ ន ហនេ ន ឃាតយេយ្យ នានុជញ្ញាតិ. ‘‘និធាយ ទណ្ឌ’’ន្តិ ឥតោ វា បរំ ‘‘វត្តេយ្យា’’តិ បាឋសេសោ អាហរិតព្ពោ. ឥតរថា ហិ ន បុព្ពេនាបរំ សន្ធិយតិ.

៣៩៨. ឯវំ បឋមសិក្ខាបទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុតិយសិក្ខាបទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តតោ អទិន្ន’’ន្តិ. តត្ថ កិញ្ចីតិ អប្បំ វា ពហុំ វា. ក្វចីតិ គាមេ វា អរញ្ញេ វា. សាវកោតិ អគារិយសាវកោ. ពុជ្ឈមានោតិ ‘‘បរសន្តកមិទ’’ន្តិ ជានមានោ. សព្ពំ អទិន្នំ បរិវជ្ជយេយ្យាតិ ឯវញ្ហិ បដិបជ្ជមានោ សព្ពំ អទិន្នំ បរិវជ្ជេយ្យ, នោ អញ្ញថាតិ ទីបេតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយញ្ច បាកដញ្ចាតិ.

៣៩៩. ឯវំ ទុតិយសិក្ខាបទម្បិ តិកោដិបរិសុទ្ធំ ទស្សេត្វា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ បភុតិ តតិយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ. តត្ថ អសម្ភុណន្តោតិ អសក្កោន្តោ.

៤០០. ឥទានិ ចតុត្ថសិក្ខាបទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សភគ្គតោ វា’’តិ. តត្ថ សភគ្គតោតិ សន្ថាគារាទិគតោ. បរិសគ្គតោតិ បូគមជ្ជគតោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយញ្ច បាកដញ្ចាតិ.

៤០១. ឯវំ ចតុត្ថសិក្ខាបទម្បិ តិកោដិបរិសុទ្ធំ ទស្សេត្វា បញ្ចមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មជ្ជញ្ច បាន’’ន្តិ. តត្ថ មជ្ជញ្ច បានន្តិ គាថាពន្ធសុខត្ថំ ឯវំ វុត្តំ. អយំ បនត្ថោ ‘‘មជ្ជបានញ្ច ន សមាចរេយ្យា’’តិ. ធម្មំ ឥមន្តិ ឥមំ មជ្ជបានវេរមណីធម្មំ. ឧម្មាទនន្តន្តិ ឧម្មាទនបរិយោសានំ. យោ ហិ សព្ពលហុកោ មជ្ជបានស្ស វិបាកោ, សោ មនុស្សភូតស្ស ឧម្មត្តកសំវត្តនិកោ ហោតិ. ឥតិ នំ វិទិត្វាតិ ឥតិ នំ មជ្ជបានំ ញត្វា. សេសមេត្ថ វុត្តនយញ្ច បាកដញ្ចាតិ.

៤០២. ឯវំ បញ្ចមសិក្ខាបទម្បិ តិកោដិបរិសុទ្ធំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុរិមសិក្ខាបទានម្បិ មជ្ជបានមេវ សំកិលេសករញ្ច ភេទករញ្ច ទស្សេត្វា ទឡ្ហតរំ តតោ វេរមណិយំ និយោជេន្តោ អាហ ‘‘មទា ហិ បាបានិ ករោន្តី’’តិ. តត្ថ មទាតិ មទហេតុ. ហិការោ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. បាបានិ ករោន្តីតិ បាណាតិបាតាទីនិ សព្ពាកុសលានិ ករោន្តិ. ឧម្មាទនំ មោហនន្តិ បរលោកេ ឧម្មាទនំ ឥហលោកេ មោហនំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៤០៣-៤. ឯត្តាវតា អគារិយសាវកស្ស និច្ចសីលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបោសថង្គានិ ទស្សេន្តោ ‘‘បាណំ ន ហនេ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ អព្រហ្មចរិយាតិ អសេដ្ឋចរិយភូតា. មេថុនាតិ មេថុនធម្មសមាបត្តិតោ. រត្តិំ ន ភុញ្ជេយ្យ វិកាលភោជនន្តិ រត្តិម្បិ ន ភុញ្ជេយ្យ, ទិវាបិ កាលាតិក្កន្តភោជនំ ន ភុញ្ជេយ្យ. ន ច គន្ធន្តិ ឯត្ថ គន្ធគ្គហណេន វិលេបនចុណ្ណាទីនិបិ គហិតានេវាតិ វេទិតព្ពានិ. មញ្ចេតិ កប្បិយមញ្ចេ. សន្ថតេតិ តដ្ដិកាទីហិ កប្បិយត្ថរណេហិ អត្ថតេ. ឆមាយំ បន គោនកាទិសន្ថតាយបិ វដ្ដតិ. អដ្ឋង្គិកន្តិ បញ្ចង្គិកំ វិយ តូរិយំ, ន អង្គវិនិមុត្តំ. ទុក្ខន្តគុនាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តគតេន. សេសមេត្ថ បាកដមេវ. បច្ឆិមឌ្ឍុំ បន សង្គីតិការកេហិ វុត្តន្តិបិ អាហុ.

៤០៥. ឯវំ ឧបោសថង្គានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបោសថកាលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តតោ ច បក្ខស្សា’’តិ. តត្ថ តតោតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. បក្ខស្សុបវស្សុបោសថន្តិ ឯវំ បរបទេន យោជេតព្ពំ ‘‘បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ អដ្ឋមិន្តិ ឯតេ តយោ ទិវសេ ឧបវស្ស ឧបោសថំ, ឯតំ អដ្ឋង្គិកឧបោសថំ ឧបគម្ម វសិត្វា’’តិ. បាដិហារិយបក្ខញ្ចាតិ ឯត្ថ បន វស្សូបនាយិកាយ បុរិមភាគេ អាសាឡ្ហមាសោ, អន្តោវស្សំ តយោ មាសា, កត្តិកមាសោតិ ឥមេ បញ្ច មាសា ‘‘បាដិហារិយបក្ខោ’’តិ វុច្ចន្តិ. អាសាឡ្ហកត្តិកផគ្គុណមាសា តយោ ឯវាតិ អបរេ. បក្ខុបោសថទិវសានំ បុរិមបច្ឆិមទិវសវសេន បក្ខេ បក្ខេ តេរសីបាដិបទសត្តមីនវមីសង្ខាតា ចត្តារោ ចត្តារោ ទិវសាតិ អបរេ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ. សព្ពំ វា បន បុញ្ញកាមីនំ ភាសិតព្ពំ. ឯវមេតំ បាដិហារិយបក្ខញ្ច បសន្នមានសោ សុសមត្តរូបំ សុបរិបុណ្ណរូបំ ឯកម្បិ ទិវសំ អបរិច្ចជន្តោ អដ្ឋង្គុបេតំ ឧបោសថំ ឧបវស្សាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

៤០៦. ឯវំ ឧបោសថកាលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ កាលេសុ ឯតំ ឧបោសថំ ឧបវស្ស យំ កាតព្ពំ, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តតោ ច បាតោ’’តិ. ឯត្ថាបិ តតោតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ, អនន្តរត្ថេ វា, អថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បាតោតិ អបរជ្ជុទិវសបុព្ពភាគេ. ឧបវុត្ថុបោសថោតិ ឧបវសិតឧបោសថោ. អន្នេនាតិ យាគុភត្តាទិនា. បានេនាតិ អដ្ឋវិធបានេន. អនុមោទមានោតិ អនុបមោទមានោ, និរន្តរំ មោទមានោតិ អត្ថោ. យថារហន្តិ អត្តនោ អនុរូបេន, យថាសត្តិ យថាពលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សំវិភជេថាតិ ភាជេយ្យ បតិមានេយ្យ. សេសំ បាកដមេវ.

៤០៧. ឯវំ ឧបវុត្ថុបោសថស្ស កិច្ចំ វត្វា ឥទានិ យាវជីវិកំ គរុវត្តំ អាជីវបារិសុទ្ធិញ្ច កថេត្វា តាយ បដិបទាយ អធិគន្តព្ពដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ធម្មេន មាតាបិតរោ’’តិ. តត្ថ ធម្មេនាតិ ធម្មលទ្ធេន ភោគេន. ភរេយ្យាតិ បោសេយ្យ. ធម្មិកំ សោ វណិជ្ជន្តិ សត្តវណិជ្ជា, សត្ថវណិជ្ជា, វិសវណិជ្ជា, មំសវណិជ្ជា, សុរាវណិជ្ជាតិ ឥមា បញ្ច អធម្មវណិជ្ជា វជ្ជេត្វា អវសេសា ធម្មិកវណិជ្ជា. វណិជ្ជាមុខេន ចេត្ថ កសិគោរក្ខាទិ អបរោបិ ធម្មិកោ វោហារោ សង្គហិតោ. សេសមុត្តានត្ថមេវ. អយំ បន យោជនា – សោ និច្ចសីលឧបោសថសីលទានធម្មសមន្នាគតោ អរិយសាវកោ បយោជយេ ធម្មិកំ វណិជ្ជំ, តតោ លទ្ធេន ច ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មេន ភោគេន មាតាបិតរោ ភរេយ្យ. អថ សោ គិហី ឯវំ អប្បមត្តោ អាទិតោ បភុតិ វុត្តំ ឥមំ វត្តំ វត្តយន្តោ កាយស្ស ភេទា យេ តេ អត្តនោ អាភាយ អន្ធការំ វិធមេត្វា អាលោកករណេន សយម្បភាតិ លទ្ធនាមា ឆ កាមាវចរទេវា, តេ សយម្បភេ នាម ទេវេ ឧបេតិ ភជតិ អល្លីយតិ, តេសំ និព្ពត្តដ្ឋានេ និព្ពត្តតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ធម្មិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ច ទុតិយោ វគ្គោ អត្ថវណ្ណនានយតោ, នាមេន

ចូឡវគ្គោតិ.