១៣. សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្ត-(មហាសមយសុត្ត)-វណ្ណនា

៣៦២. បុច្ឆាមិ មុនិំ បហូតបញ្ញន្តិ សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តំ, ‘‘មហាសមយសុត្ត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ មហាសមយទិវសេ កថិតត្តា. កា ឧប្បត្តិ? បុច្ឆាវសិកា ឧប្បត្តិ. និម្មិតពុទ្ធេន ហិ បុដ្ឋោ ភគវា ឥមំ សុត្តមភាសិ, តំ សទ្ធិំ បុច្ឆាយ ‘‘សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន សាកិយកោលិយានំ ឧប្បត្តិតោ បភុតិ បោរាណេហិ វណ្ណីយតិ.

តត្រាយំ ឧទ្ទេសមគ្គវណ្ណនា – បឋមកប្បិកានំ កិរ រញ្ញោ មហាសម្មតស្ស រោជោ នាម បុត្តោ អហោសិ. រោជស្ស វររោជោ, វររោជស្ស កល្យាណោ, កល្យាណស្ស វរកល្យាណោ, វរកល្យាណស្ស មន្ធាតា, មន្ធាតុស្ស វរមន្ធាតា, វរមន្ធាតុស្ស ឧបោសថោ, ឧបោសថស្ស វរោ, វរស្ស ឧបវរោ, ឧបវរស្ស មឃទេវោ, មឃទេវស្ស បរម្បរា ចតុរាសីតិ ខត្តិយសហស្សានិ អហេសុំ. តេសំ បរតោ តយោ ឱក្កាកវំសា អហេសុំ. តេសុ តតិយឱក្កាកស្ស បញ្ច មហេសិយោ អហេសុំ – ហត្ថា, ចិត្តា, ជន្តុ, ជាលិនី, វិសាខាតិ. ឯកេកិស្សា បញ្ច បញ្ច ឥត្ថិសតានិ បរិវារា. សព្ពជេដ្ឋាយ ចត្តារោ បុត្តា – ឱក្កាមុខោ, ករកណ្ឌុ, ហត្ថិនិកោ, សិនិបុរោតិ; បញ្ច ធីតរោ – បិយា, សុប្បិយា, អានន្ទា, វិជិតា, វិជិតសេនាតិ. ឯវំ សា នវ បុត្តេ លភិត្វា កាលមកាសិ.

អថ រាជា អញ្ញំ ទហរំ អភិរូបំ រាជធីតរំ អានេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. សាបិ ជន្តុំ នាម ឯកំ បុត្តំ វិជាយិ. តំ ជន្តុកុមារំ បញ្ចមទិវសេ អលង្ករិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. រាជា តុដ្ឋោ មហេសិយា វរំ អទាសិ. សា ញាតកេហិ សទ្ធិំ មន្តេត្វា បុត្តស្ស រជ្ជំ យាចិ. រាជា ‘‘នស្ស វសលិ, មម បុត្តានំ អន្តរាយមិច្ឆសី’’តិ នាទាសិ. សា បុនប្បុនំ រហោ រាជានំ បរិតោសេត្វា ‘‘ន, មហារាជ, មុសាវាទោ វដ្ដតី’’តិអាទីនិ វត្វា យាចតិ ឯវ. អថ រាជា បុត្តេ អាមន្តេសិ – ‘‘អហំ, តាតា, តុម្ហាកំ កនិដ្ឋំ ជន្តុកុមារំ ទិស្វា តស្ស មាតុយា សហសា វរំ អទាសិំ. សា បុត្តស្ស រជ្ជំ បរិណាមេតុំ ឥច្ឆតិ. តុម្ហេ មមច្ចយេន អាគន្ត្វា រជ្ជំ ការេយ្យាថា’’តិ អដ្ឋហិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ ឧយ្យោជេសិ. តេ ភគិនិយោ អាទាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ នគរា និក្ខមិំសុ. ‘‘កុមារា បិតុអច្ចយេន អាគន្ត្វា រជ្ជំ ការេស្សន្តិ, គច្ឆាម នេ ឧបដ្ឋហាមា’’តិ ចិន្តេត្វា ពហូ មនុស្សា អនុពន្ធិំសុ. បឋមទិវសេ យោជនមត្តា សេនា អហោសិ, ទុតិយទិវសេ ទ្វិយោជនមត្តា, តតិយទិវសេ តិយោជនមត្តា. កុមារា ចិន្តេសុំ – ‘‘មហា អយំ ពលកាយោ, សចេ មយំ កញ្ចិ សាមន្តរាជានំ អក្កមិត្វា ជនបទំ គណ្ហិស្សាម, សោបិ នោ ន បហោស្សតិ, កិំ បរេសំ បីឡំ កត្វា លទ្ធរជ្ជេន, មហា ជម្ពុទីបោ, អរញ្ញេ នគរំ មាបេស្សាមា’’តិ ហិមវន្តាភិមុខា អគមិំសុ.

តត្ថ នគរមាបនោកាសំ បរិយេសមានា ហិមវតិ កបិលោ នាម ឃោរតបោ តាបសោ បដិវសតិ បោក្ខរណិតីរេ មហាសាកសណ្ឌេ, តស្ស វសនោកាសំ គតា. សោ តេ ទិស្វា បុច្ឆិត្វា សព្ពំ បវត្តិំ សុត្វា តេសុ អនុកម្បំ អកាសិ. សោ កិរ ភុម្មជាលំ នាម វិជ្ជំ ជានាតិ, យាយ ឧទ្ធំ អសីតិហត្ថេ អាកាសេ ច ហេដ្ឋា ភូមិយញ្ច គុណទោសេ បស្សតិ. អថេកស្មិំ បទេសេ សូករមិគា សីហព្យគ្ឃាទយោ តាសេត្វា បរិបាតេន្តិ, មណ្ឌូកមូសិកា សប្បេ ភិំសាបេន្តិ. សោ តេ ទិស្វា ‘‘អយំ ភូមិប្បទេសោ បថវីអគ្គ’’ន្តិ តស្មិំ បទេសេ អស្សមំ មាបេសិ. តតោ សោ រាជកុមារេ អាហ – ‘‘សចេ មម នាមេន នគរំ ករោថ, ទេមិ វោ ឥមំ ឱកាស’’ន្តិ. តេ តថា បដិជានិំសុ. តាបសោ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ ឋត្វា ចណ្ឌាលបុត្តោបិ ចក្កវត្តិំ ពលេន អតិសេតី’’តិ វត្វា ‘‘អស្សមេ រញ្ញោ ឃរំ មាបេត្វា នគរំ មាបេថា’’តិ តំ ឱកាសំ ទត្វា សយំ អវិទូរេ បព្ពតបាទេ អស្សមំ កត្វា វសិ. តតោ កុមារា តត្ថ នគរំ មាបេត្វា កបិលស្ស វុត្ថោកាសេ កតត្តា ‘‘កបិលវត្ថូ’’តិ នាមំ អារោបេត្វា តត្ថ និវាសំ កប្បេសុំ.

អថ អមច្ចា ‘‘ឥមេ កុមារា វយប្បត្តា, យទិ នេសំ បិតា សន្តិកេ ភវេយ្យ, សោ អាវាហវិវាហំ ការេយ្យ. ឥទានិ បន អម្ហាកំ ភារោ’’តិ ចិន្តេត្វា កុមារេហិ សទ្ធិំ មន្តេសុំ. កុមារា ‘‘អម្ហាកំ សទិសា ខត្តិយធីតរោ ន បស្សាម, តាសម្បិ ភគិនីនំ សទិសេ ខត្តិយកុមារេ, ជាតិសម្ភេទញ្ច ន ករោមា’’តិ. តេ ជាតិសម្ភេទភយេន ជេដ្ឋភគិនិំ មាតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា អវសេសាហិ សំវាសំ កប្បេសុំ. តេសំ បិតា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘សក្យា វត, ភោ កុមារា, បរមសក្យា វត, ភោ កុមារា’’តិ ឧទានំ ឧទានេសិ. អយំ តាវ សក្យានំ ឧប្បត្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘អថ ខោ, អម្ពដ្ឋ, រាជា ឱក្កាកោ អមច្ចេ បារិសជ្ជេ អាមន្តេសិ – ‘កហំ នុ ខោ, ភោ, ឯតរហិ កុមារា សម្មន្តី’តិ. អត្ថិ, ទេវ, ហិមវន្តបស្សេ បោក្ខរណិយា តីរេ មហាសាកសណ្ឌោ, តត្ថេតរហិ កុមារា សម្មន្តិ. តេ ជាតិសម្ភេទភយា សកាហិ ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេន្តីតិ. អថ ខោ, អម្ពដ្ឋ, រាជា ឱក្កាកោ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘សក្យា វត, ភោ កុមារា, បរមសក្យា វត, ភោ កុមារា’តិ, តទគ្គេ ខោ បន, អម្ពដ្ឋ, សក្យា បញ្ញាយន្តិ, សោ ច សក្យានំ បុព្ពបុរិសោ’’តិ (ទី. និ. ១.២៦៧).

តតោ នេសំ ជេដ្ឋភគិនិយា កុដ្ឋរោគោ ឧទបាទិ, កោវិឡារបុប្ផសទិសានិ គត្តានិ អហេសុំ. រាជកុមារា ‘‘ឥមាយ សទ្ធិំ ឯកតោ និសជ្ជដ្ឋានភោជនាទីនិ ករោន្តានម្បិ ឧបរិ ឯស រោគោ សង្កមតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តា វិយ តំ យានេ អារោបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា បោក្ខរណិំ ខណាបេត្វា តំ តត្ថ ខាទនីយភោជនីយេហិ សទ្ធិំ បក្ខិបិត្វា ឧបរិ បទរំ បដិច្ឆាទាបេត្វា បំសុំ ទត្វា បក្កមិំសុ. តេន ច សមយេន រាមោ នាម រាជា កុដ្ឋរោគី ឱរោធេហិ ច នាដកេហិ ច ជិគុច្ឆិយមានោ តេន សំវេគេន ជេដ្ឋបុត្តស្ស រជ្ជំ ទត្វា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ បណ្ណមូលផលានិ បរិភុញ្ជន្តោ នចិរស្សេវ អរោគោ សុវណ្ណវណ្ណោ ហុត្វា, ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តោ មហន្តំ សុសិររុក្ខំ ទិស្វា តស្សព្ភន្តរេ សោឡសហត្ថប្បមាណំ តំ កោលាបំ សោធេត្វា, ទ្វារញ្ច វាតបានញ្ច កត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា តត្ថ វាសំ កប្បេសិ. សោ អង្គារកដាហេ អគ្គិំ កត្វា រត្តិំ វិស្សរញ្ច សុស្សរញ្ច សុណន្តោ សយតិ. សោ ‘‘អសុកស្មិំ បទេសេ សីហោ សទ្ទមកាសិ, អសុកស្មិំ ព្យគ្ឃោ’’តិ សល្លក្ខេត្វា បភាតេ តត្ថ គន្ត្វា វិឃាសមំសំ អាទាយ បចិត្វា ខាទតិ.

អថេកទិវសំ សោ បច្ចូសសមយេ អគ្គិំ ជាលេត្វា និសីទិ. តេន ច សមយេន តស្សា រាជធីតាយ គន្ធំ ឃាយិត្វា ព្យគ្ឃោ តំ បទេសំ ខណិត្វា បទរត្ថរេ វិវរមកាសិ. តេន វិវរេន សា ព្យគ្ឃំ ទិស្វា ភីតា វិស្សរមកាសិ. សោ តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ ឯសោ’’តិ ច សល្លក្ខេត្វា បាតោវ តត្ថ គន្ត្វា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘មាតុគាមោ សាមី’’តិ. ‘‘និក្ខមា’’តិ. ‘‘ន និក្ខមាមី’’តិ. ‘‘កិំ ការណា’’តិ? ‘‘ខត្តិយកញ្ញា អហ’’ន្តិ. ឯវំ សោព្ភេ និខាតាបិ មានមេវ ករោតិ. សោ សព្ពំ បុច្ឆិត្វា ‘‘អហម្បិ ខត្តិយោ’’តិ ជាតិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឯហិ ទានិ ខីរេ បក្ខិត្តសប្បិ វិយ ជាត’’ន្តិ អាហ. សា ‘‘កុដ្ឋរោគិនីម្ហិ សាមិ, ន សក្កា និក្ខមិតុ’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘កតកម្មោ ទានិ អហំ សក្កា តិកិច្ឆិតុ’’ន្តិ និស្សេណិំ ទត្វា តំ ឧទ្ធរិត្វា អត្តនោ វសនោកាសំ នេត្វា សយំ បរិភុត្តភេសជ្ជានិ ឯវ ទត្វា នចិរស្សេវ អរោគំ សុវណ្ណវណ្ណមកាសិ. សោ តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ. សា បឋមសំវាសេនេវ គព្ភំ គណ្ហិត្វា ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិ, បុនបិ ទ្វេតិ ឯវំ សោឡសក្ខត្តុំ វិជាយិ. ឯវំ តេ ទ្វត្តិំស ភាតរោ អហេសុំ. តេ អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិប្បត្តេ បិតា សព្ពសិប្បានិ សិក្ខាបេសិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ រាមរញ្ញោ នគរវាសី បព្ពតេ រតនានិ គវេសន្តោ តំ បទេសំ អាគតោ រាជានំ ទិស្វា អញ្ញាសិ. ‘‘ជានាមហំ, ទេវ, តុម្ហេ’’តិ អាហ. ‘‘កុតោ ត្វំ អាគតោសី’’តិ ច តេន បុដ្ឋោ ‘‘នគរតោ ទេវា’’តិ អាហ. តតោ នំ រាជា សព្ពំ បវត្តិំ បុច្ឆិ. ឯវំ តេសុ សមុល្លបមានេសុ តេ ទារកា អាគមិំសុ. សោ តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ កេ ទេវា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បុត្តា មេ ភណេ’’តិ. ‘‘ឥមេហិ ទានិ, ទេវ, ទ្វត្តិំសកុមារេហិ បរិវុតោ វនេ កិំ ករិស្សសិ, ឯហិ រជ្ជមនុសាសា’’តិ? ‘‘អលំ, ភណេ, ឥធេវ សុខ’’ន្តិ. សោ ‘‘លទ្ធំ ទានិ មេ កថាបាភត’’ន្តិ នគរំ គន្ត្វា រញ្ញោ បុត្តស្សារោចេសិ. រញ្ញោ បុត្តោ ‘‘បិតរំ អានេស្សាមី’’តិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ តត្ថ គន្ត្វា នានប្បការេហិ បិតរំ យាចិ. សោបិ ‘‘អលំ, តាត កុមារ, ឥធេវ សុខ’’ន្តិ នេវ ឥច្ឆិ. តតោ រាជបុត្តោ ‘‘ន ទានិ រាជា អាគន្តុំ ឥច្ឆតិ, ហន្ទស្ស ឥធេវ នគរំ មាបេមី’’តិ ចិន្តេត្វា តំ កោលរុក្ខំ ឧទ្ធរិត្វា ឃរំ កត្វា នគរំ មាបេត្វា កោលរុក្ខំ អបនេត្វា កតត្តា ‘‘កោលនគរ’’ន្តិ ច ព្យគ្ឃបថេ កតត្តា ‘‘ព្យគ្ឃបជ្ជ’’ន្តិ ចាតិ ទ្វេ នាមានិ អារោបេត្វា អគមាសិ.

តតោ វយប្បត្តេ កុមារេ មាតា អាណាបេសិ – ‘‘តាតា, តុម្ហាកំ កបិលវត្ថុវាសិនោ សក្យា មាតុលា ហោន្តិ, ធីតរោ នេសំ គណ្ហថា’’តិ. តេ យំ ទិវសំ ខត្តិយកញ្ញាយោ នទីកីឡនំ គច្ឆន្តិ, តំ ទិវសំ គន្ត្វា នទីតិត្ថំ ឧបរុន្ធិត្វា នាមានិ សាវេត្វា បត្ថិតា បត្ថិតា រាជធីតរោ គហេត្វា អគមំសុ. សក្យរាជានោ សុត្វា ‘‘ហោតុ ភណេ, អម្ហាកំ ញាតកា ឯវា’’តិ តុណ្ហី អហេសុំ. អយំ កោលិយានំ ឧប្បត្តិ.

ឯវំ តេសំ សាកិយកោលិយានំ អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករោន្តានំ អាគតោ វំសោ យាវ សីហហនុរាជា, តាវ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ – សីហហនុរញ្ញោ កិរ បញ្ច បុត្តា អហេសុំ – សុទ្ធោទនោ, អមិតោទនោ, ធោតោទនោ, សក្កោទនោ, សុក្កោទនោតិ. តេសុ សុទ្ធោទនេ រជ្ជំ ការយមានេ តស្ស បជាបតិយា អញ្ជនរញ្ញោ ធីតាយ មហាមាយាទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ បូរិតបារមី មហាបុរិសោ ជាតកនិទានេ វុត្តនយេន តុសិតបុរា ចវិត្វា បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុបុព្ពេន កតមហាភិនិក្ខមនោ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុក្កមេន កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា សុទ្ធោទនមហារាជាទយោ អរិយផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា ជនបទចារិកំ បក្កមិត្វា បុនបិ អបរេន សមយេន បច្ចាគន្ត្វា បន្នរសហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរតិ និគ្រោធារាមេ.

តត្ថ វិហរន្តេ ច ភគវតិ សាកិយកោលិយានំ ឧទកំ បដិច្ច កលហោ អហោសិ. កថំ? នេសំ កិរ ឧភិន្នម្បិ កបិលបុរកោលិយបុរានំ អន្តរេ រោហិណី នាម នទី បវត្តតិ. សា កទាចិ អប្បោទកា ហោតិ, កទាចិ មហោទកា. អប្បោទកកាលេ សេតុំ កត្វា សាកិយាបិ កោលិយាបិ អត្តនោ អត្តនោ សស្សបាយនត្ថំ ឧទកំ អានេន្តិ. តេសំ មនុស្សា ឯកទិវសំ សេតុំ ករោន្តា អញ្ញមញ្ញំ ភណ្ឌន្តា ‘‘អរេ តុម្ហាកំ រាជកុលំ ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ កុក្កុដសោណសិង្គាលាទិតិរច្ឆានា វិយ, តុម្ហាកំ រាជកុលំ សុសិររុក្ខេ វាសំ កប្បេសិ បិសាចិល្លិកា វិយា’’តិ ឯវំ ជាតិវាទេន ខុំសេត្វា អត្តនោ អត្តនោ រាជូនំ អារោចេសុំ. តេ កុទ្ធា យុទ្ធសជ្ជា ហុត្វា រោហិណីនទីតីរំ សម្បត្តា. ឯវំ សាគរសទិសំ ពលំ អដ្ឋាសិ.

អថ ភគវា ‘‘ញាតកា កលហំ ករោន្តិ, ហន្ទ, នេ វារេស្សាមី’’តិ អាកាសេនាគន្ត្វា ទ្វិន្នំ សេនានំ មជ្ឈេ អដ្ឋាសិ. តម្បិ អាវជ្ជេត្វា សាវត្ថិតោ អាគតោតិ ឯកេ. ឯវំ ឋត្វា ច បន អត្តទណ្ឌសុត្តំ (សុ. និ. ៩៤១ អាទយោ) អភាសិ. តំ សុត្វា សព្ពេ សំវេគប្បត្តា អាវុធានិ ឆឌ្ឌេត្វា ភគវន្តំ នមស្សមានា អដ្ឋំសុ, មហគ្ឃញ្ច អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. ភគវា ឱរុយ្ហ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា ‘‘កុឋារីហត្ថោ បុរិសោ’’តិអាទិកំ ផន្ទនជាតកំ (ជា. ១.១៣.១៤), ‘‘វន្ទាមិ តំ កុញ្ជរា’’តិអាទិកំ លដុកិកជាតកំ (ជា. ១.៥.៣៩).

‘‘សម្មោទមានា គច្ឆន្តិ, ជាលមាទាយ បក្ខិនោ;

យទា តេ វិវទិស្សន្តិ, តទា ឯហិន្តិ មេ វស’’ន្តិ. (ជា. ១.១.៣៣) –

ឥមំ វដ្ដកជាតកញ្ច កថេត្វា បុន តេសំ ចិរកាលប្បវត្តំ ញាតិភាវំ ទស្សេន្តោ ឥមំ មហាវំសំ កថេសិ. តេ ‘‘បុព្ពេ កិរ មយំ ញាតកា ឯវា’’តិ អតិវិយ បសីទិំសុ. តតោ សក្យា អឌ្ឍតេយ្យកុមារសតេ, កោលិយា អឌ្ឍតេយ្យកុមារសតេតិ បញ្ច កុមារសតេ ភគវតោ បរិវារត្ថាយ អទំសុ. ភគវា តេសំ បុព្ពហេតុំ ទិស្វា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ អាហ. តេ សព្ពេ ឥទ្ធិយា និព្ពត្តអដ្ឋបរិក្ខារយុត្តា អាកាសេ អព្ភុគ្គន្ត្វា អាគម្ម ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ភគវា តេ អាទាយ មហាវនំ អគមាសិ. តេសំ បជាបតិយោ ទូតេ បាហេសុំ, តេ តាហិ នានប្បការេហិ បលោភិយមានា ឧក្កណ្ឋិំសុ. ភគវា តេសំ ឧក្កណ្ឋិតភាវំ ញត្វា ហិមវន្តំ ទស្សេត្វា តត្ថ កុណាលជាតកកថាយ (ជា. ២.២១.២៨៩ កុណាលជាតកំ) តេសំ អនភិរតិំ វិនោទេតុកាមោ អាហ – ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពោ វោ, ភិក្ខវេ, ហិមវា’’តិ? ‘‘ន ភគវា’’តិ. ‘‘ឯថ, ភិក្ខវេ, បេក្ខថា’’តិ អត្តនោ ឥទ្ធិយា តេ អាកាសេន នេន្តោ ‘‘អយំ សុវណ្ណបព្ពតោ, អយំ រជតបព្ពតោ, អយំ មណិបព្ពតោ’’តិ នានប្បការេ បព្ពតេ ទស្សេត្វា កុណាលទហេ មនោសិលាតលេ បច្ចុដ្ឋាសិ. តតោ ‘‘ហិមវន្តេ សព្ពេ ចតុប្បទពហុប្បទាទិភេទា តិរច្ឆានគតា បាណា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេសញ្ច បច្ឆតោ កុណាលសកុណោ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. អាគច្ឆន្តេ ច តេ ជាតិនាមនិរុត្តិវសេន វណ្ណេន្តោ ‘‘ឯតេ, ភិក្ខវេ, ហំសា, ឯតេ កោញ្ចា, ឯតេ ចក្កវាកា, ករវីកា, ហត្ថិសោណ្ឌកា, បោក្ខរសាតកា’’តិ តេសំ ទស្សេសិ.

តេ វិម្ហិតហទយា បស្សន្តា សព្ពបច្ឆតោ អាគច្ឆន្តំ ទ្វីហិ ទិជកញ្ញាហិ មុខតុណ្ឌកេន ឌំសិត្វា គហិតកដ្ឋវេមជ្ឈេ និសិន្នំ សហស្សទិជកញ្ញាបរិវារំ កុណាលសកុណំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ភគវន្តំ អាហំសុ – ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ភគវាបិ ឥធ កុណាលរាជា ភូតបុព្ពោ’’តិ? ‘‘អាម, ភិក្ខវេ, មយាវេស កុណាលវំសោ កតោ. អតីតេ ហិ មយំ ចត្តារោ ជនា ឥធ វសិម្ហា – នារទោ ទេវិលោ ឥសិ, អានន្ទោ គិជ្ឈរាជា, បុណ្ណមុខោ ផុស្សកោកិលោ, អហំ កុណាលោ សកុណោ’’តិ សព្ពំ មហាកុណាលជាតកំ កថេសិ. តំ សុត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ បុរាណទុតិយិកាយោ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនភិរតិ វូបសន្តា. តតោ តេសំ ភគវា សច្ចកថំ កថេសិ, កថាបរិយោសានេ សព្ពបច្ឆិមកោ សោតាបន្នោ, សព្ពឧបរិមោ អនាគាមី អហោសិ, ឯកោបិ បុថុជ្ជនោ វា អរហា វា នត្ថិ. តតោ ភគវា តេ អាទាយ បុនទេវ មហាវនេ ឱរុហិ. អាគច្ឆមានា ច តេ ភិក្ខូ អត្តនោវ ឥទ្ធិយា អាគច្ឆិំសុ.

អថ នេសំ ភគវា ឧបរិមគ្គត្ថាយ បុន ធម្មំ ទេសេសិ. តេ បញ្ចសតាបិ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ. បឋមំ បត្តោ បឋមមេវ អគមាសិ ‘‘ភគវតោ អារោចេស្សាមី’’តិ. អាគន្ត្វា ច ‘‘អភិរមាមហំ ភគវា, ន ឧក្កណ្ឋាមី’’តិ វត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯវំ តេ សព្ពេបិ អនុក្កមេន អាគន្ត្វា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ ជេដ្ឋមាសឧបោសថទិវសេ សាយន្ហសមយេ. តតោ បញ្ចសតខីណាសវបរិវុតំ វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នំ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អសញ្ញសត្តេ ច អរូបព្រហ្មានោ ច សកលទសសហស្សចក្កវាឡេ អវសេសទេវតាទយោ មង្គលសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តនយេន សុខុមត្តភាវេ និម្មិនិត្វា សម្បរិវារេសុំ ‘‘វិចិត្របដិភានំ ធម្មទេសនំ សោស្សាមា’’តិ. តត្ថ ចត្តារោ ខីណាសវព្រហ្មានោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ព្រហ្មគណំ អបស្សន្តា ‘‘កុហិំ គតា’’តិ អាវជ្ជេត្វា តមត្ថំ ញត្វា បច្ឆា អាគន្ត្វា ឱកាសំ អលភមានា ចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឋត្វា បច្ចេកគាថាយោ អភាសិំសុ. យថាហ –

‘‘អថ ខោ ចតុន្នំ សុទ្ធាវាសកាយិកានំ ទេវតានំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ, ខោ, ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ មហាវនេ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សព្ពេហេវ អរហន្តេហិ. ទសហិ ច លោកធាតូហិ ទេវតា យេភុយ្យេន សន្និបតិតា ហោន្តិ ភគវន្តំ ទស្សនាយ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. យំនូន មយម្បិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមេយ្យាម, ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បច្ចេកំ គាថំ ភាសេយ្យាមា’’’តិ (ទី. និ. ២.៣៣១; សំ. និ. ១.៣៧).

សព្ពំ សគាថាវគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវំ គន្ត្វា ច តត្ថ ឯកោ ព្រហ្មា បុរត្ថិមចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឱកាសំ លភិត្វា តត្ថ ឋិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘មហាសមយោ បវនស្មិំ…បេ…

ទក្ខិតាយេ អបរាជិតសង្ឃ’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

ឥមញ្ចស្ស គាថំ ភាសមានស្ស បច្ឆិមចក្កវាឡបព្ពតេ ឋិតោ សទ្ទំ អស្សោសិ.

ទុតិយោ បច្ឆិមចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឱកាសំ លភិត្វា តត្ថ ឋិតោ តំ គាថំ សុត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘តត្រ ភិក្ខវោ សមាទហំសុ…បេ…

ឥន្ទ្រិយានិ រក្ខន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

តតិយោ ទក្ខិណចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឱកាសំ លភិត្វា តត្ថ ឋិតោ តំ គាថំ សុត្វា ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឆេត្វា ខីលំ ឆេត្វា បលិឃំ…បេ… សុសុនាគា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

ចតុត្ថោ ឧត្តរចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឱកាសំ លភិត្វា តត្ថ ឋិតោ តំ គាថំ សុត្វា ឥមំ គាថមភាសិ –

‘‘យេ កេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ…បេ…

ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

តស្សបិ តំ សទ្ទំ ទក្ខិណចក្កវាឡមុទ្ធនិ ឋិតោ អស្សោសិ. ឯវំ តទា ឥមេ ចត្តារោ ព្រហ្មានោ បរិសំ ថោមេត្វា ឋិតា អហេសុំ, មហាព្រហ្មានោ ឯកចក្កវាឡំ ឆាទេត្វា អដ្ឋំសុ.

អថ ភគវា ទេវបរិសំ ឱលោកេត្វា ភិក្ខូនំ អារោចេសិ – ‘‘យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសម្បិ ភគវន្តានំ ឯតប្បរមាយេវ ទេវតា សន្និបតិតា អហេសុំ. សេយ្យថាបិ មយ្ហំ ឯតរហិ, យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសម្បិ ភគវន្តានំ ឯតប្បរមាយេវ ទេវតា សន្និបតិតា ភវិស្សន្តិ សេយ្យថាបិ មយ្ហំ ឯតរហី’’តិ. តតោ តំ ទេវបរិសំ ភព្ពាភព្ពវសេន ទ្វិធា វិភជិ ‘‘ឯត្តកា ភព្ពា, ឯត្តកា អភព្ពា’’តិ. តត្ថ ‘‘អភព្ពបរិសា ពុទ្ធសតេបិ ធម្មំ ទេសេន្តេ ន ពុជ្ឈតិ, ភព្ពបរិសា សក្កា ពោធេតុ’’ន្តិ ញត្វា បុន ភព្ពបុគ្គលេ ចរិយវសេន ឆធា វិភជិ ‘‘ឯត្តកា រាគចរិតា, ឯត្តកា ទោស-មោហ-វិតក្ក-សទ្ធា-ពុទ្ធិចរិតា’’តិ. ឯវំ ចរិយវសេន បរិគ្គហេត្វា ‘‘អស្សា បរិសាយ កីទិសា ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ ធម្មកថំ វិចិនិត្វា បុន តំ បរិសំ មនសាកាសិ – ‘‘អត្តជ្ឈាសយេន នុ ខោ ជានេយ្យ, បរជ្ឈាសយេន, អដ្ឋុប្បត្តិវសេន, បុច្ឆាវសេនា’’តិ. តតោ ‘‘បុច្ឆាវសេន ជានេយ្យា’’តិ ញត្វា ‘‘បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ សមត្ថោ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ បុន សកលបរិសំ អាវជ្ជេត្វា ‘‘នត្ថិ កោចី’’តិ ញត្វា ‘‘សចេ អហមេវ បុច្ឆិត្វា អហមេវ វិស្សជ្ជេយ្យំ, ឯវមស្សា បរិសាយ សប្បាយំ ន ហោតិ. យំនូនាហំ និម្មិតពុទ្ធំ មាបេយ្យន្តិ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ មនោមយិទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា និម្មិតពុទ្ធំ មាបេសិ. សព្ពង្គបច្ចង្គី លក្ខណសម្បន្នោ បត្តចីវរធរោ អាលោកិតវិលោកិតាទិសម្បន្នោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋានចិត្តេន សហ បាតុរហោសិ. សោ បាចីនលោកធាតុតោ អាគន្ត្វា ភគវតោ សមសមេ អាសនេ និសិន្នោ ឯវំ អាគន្ត្វា យានិ ភគវតា ឥមម្ហិ សមាគមេ ចរិយវសេន ឆ សុត្តានិ (សុ. និ. ៨៥៤ អាទយោ, ៨៦៨ អាទយោ, ៨៨៤ អាទយោ, ៩០១ អាទយោ, ៩២១ អាទយោ) កថិតានិ. សេយ្យថិទំ – បុរាភេទសុត្តំ កលហវិវាទសុត្តំ ចូឡព្យូហំ មហាព្យូហំ តុវដកំ ឥទមេវ សម្មាបរិព្ពាជនីយន្តិ. តេសុ រាគចរិតទេវតានំ សប្បាយវសេន កថេតព្ពស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស បវត្តនត្ថំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ‘‘បុច្ឆាមិ មុនិំ បហូតបញ្ញ’’ន្តិ ឥមំ គាថមាហ.

តត្ថ បហូតបញ្ញន្តិ មហាបញ្ញំ. តិណ្ណន្តិ ចតុរោឃតិណ្ណំ. បារង្គតន្តិ និព្ពានប្បត្តំ. បរិនិព្ពុតន្តិ សឧបាទិសេសនិព្ពានវសេន បរិនិព្ពុតំ. ឋិតត្តន្តិ លោកធម្មេហិ អកម្បនីយចិត្តំ. និក្ខម្ម ឃរា បនុជ្ជ កាមេតិ វត្ថុកាមេ បនុទិត្វា ឃរាវាសា និក្ខម្ម. កថំ ភិក្ខុ សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យាតិ សោ ភិក្ខុ កថំ លោកេ សម្មា បរិព្ពជេយ្យ វិហរេយ្យ អនុបលិត្តោ លោកេន ហុត្វា, លោកំ អតិក្កមេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

៣៦៣. អថ ភគវា យស្មា អាសវក្ខយំ អប្បត្វា លោកេ សម្មា បរិព្ពជន្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា តស្មិំ រាគចរិតាទិវសេន បរិគ្គហិតេ សព្ពបុគ្គលសមូហេ តំ តំ តេសំ តេសំ សមានទោសានំ ទេវតាគណានំ អាចិណ្ណទោសប្បហានត្ថំ ‘‘យស្ស មង្គលា’’តិ អារភិត្វា អរហត្តនិកូដេនេវ ខីណាសវបដិបទំ បកាសេន្តោ បន្នរស គាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ មង្គលាតិ មង្គលសុត្តេ វុត្តានំ ទិដ្ឋមង្គលាទីនមេតំ អធិវចនំ. សមូហតាតិ សុដ្ឋុ ឩហតា បញ្ញាសត្ថេន សមុច្ឆិន្នា. ឧប្បាតាតិ ‘‘ឧក្កាបាតទិសាឌាហាទយោ ឯវំ វិបាកា ហោន្តី’’តិ ឯវំ បវត្តា ឧប្បាតាភិនិវេសា. សុបិនាតិ ‘‘បុព្ពណ្ហសមយេ សុបិនំ ទិស្វា ឥទំ នាម ហោតិ, មជ្ឈន្ហិកាទីសុ ឥទំ, វាមបស្សេន សយតា ទិដ្ឋេ ឥទំ នាម ហោតិ, ទក្ខិណបស្សាទីហិ ឥទំ, សុបិនន្តេ ចន្ទំ ទិស្វា ឥទំ នាម ហោតិ, សូរិយាទយោ ទិស្វា ឥទ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា សុបិនាភិនិវេសា. លក្ខណាតិ ទណ្ឌលក្ខណវត្ថលក្ខណាទិបាឋំ បឋិត្វា ‘‘ឥមិនា ឥទំ នាម ហោតី’’តិ ឯវំ បវត្តា លក្ខណាភិនិវេសា. តេ សព្ពេបិ ព្រហ្មជាលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. សោ មង្គលទោសវិប្បហីនោតិ អដ្ឋតិំស មហាមង្គលានិ ឋបេត្វា អវសេសា មង្គលទោសា នាម. យស្ស បនេតេ មង្គលាទយោ សមូហតា, សោ មង្គលទោសវិប្បហីនោ ហោតិ. អថ វា មង្គលានញ្ច ឧប្បាតាទិទោសានញ្ច បហីនត្តា មង្គលទោសវិប្បហីនោ ហោតិ, ន មង្គលាទីហិ សុទ្ធិំ បច្ចេតិ អរិយមគ្គស្ស អធិគតត្តា. តស្មា សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យ, សោ ខីណាសវោ សម្មា លោកេ បរិព្ពជេយ្យ អនុបលិត្តោ លោកេនាតិ.

៣៦៤. ទុតិយគាថាយ រាគំ វិនយេថ មានុសេសុ, ទិព្ពេសុ កាមេសុ ចាបិ ភិក្ខូតិ មានុសេសុ ច ទិព្ពេសុ ច កាមគុណេសុ អនាគាមិមគ្គេន អនុប្បត្តិធម្មតំ នេន្តោ រាគំ វិនយេថ. អតិក្កម្ម ភវំ សមេច្ច ធម្មន្តិ ឯវំ រាគំ វិនេត្វា តតោ បរំ អរហត្តមគ្គេន សព្ពប្បការតោ បរិញ្ញាភិសមយាទយោ សាធេន្តោ ចតុសច្ចភេទម្បិ សមេច្ច ធម្មំ ឥមាយ បដិបទាយ តិវិធម្បិ អតិក្កម្ម ភវំ. សម្មា សោតិ សោបិ ភិក្ខុ សម្មា លោកេ បរិព្ពជេយ្យ.

៣៦៥. តតិយគាថាយ ‘‘អនុរោធវិរោធវិប្បហីនោ’’តិ សព្ពវត្ថូសុ បហីនរាគទោសោ. សេសំ វុត្តនយមេវ សព្ពគាថាសុ ច ‘‘សោបិ ភិក្ខុ សម្មា លោកេ បរិព្ពជេយ្យា’’តិ យោជេតព្ពំ. ឥតោ បរញ្ហិ យោជនម្បិ អវត្វា អវុត្តនយមេវ វណ្ណយិស្សាម.

៣៦៦. ចតុត្ថគាថាយ សត្តសង្ខារវសេន ទុវិធំ បិយញ្ច អប្បិយញ្ច វេទិតព្ពំ, តត្ថ ឆន្ទរាគបដិឃប្បហានេន ហិត្វា. អនុបាទាយាតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ កញ្ចិ ធម្មំ អគ្គហេត្វា. អនិស្សិតោ កុហិញ្ចីតិ អដ្ឋសតភេទេន តណ្ហានិស្សយេន ទ្វាសដ្ឋិភេទេន ទិដ្ឋិនិស្សយេន ច កុហិញ្ចិ រូបាទិធម្មេ ភវេ វា អនិស្សិតោ. សំយោជនិយេហិ វិប្បមុត្តោតិ សព្ពេបិ តេភូមកធម្មា ទសវិធសំយោជនស្ស វិសយត្តា សំយោជនិយា, តេហិ សព្ពប្បការតោ មគ្គភាវនាយ បរិញ្ញាតត្តា ច វិប្បមុត្តោតិ អត្ថោ. បឋមបាទេន ចេត្ថ រាគទោសប្បហានំ វុត្តំ, ទុតិយេន ឧបាទាននិស្សយាភាវោ, តតិយេន សេសាកុសលេហិ អកុសលវត្ថូហិ ច វិប្បមោក្ខោ. បឋមេន វា រាគទោសប្បហានំ, ទុតិយេន តទុបាយោ, តតិយេន តេសំ បហីនត្តា សំយោជនិយេហិ វិប្បមោក្ខោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៦៧. បញ្ចមគាថាយ ឧបធីសូតិ ខន្ធុបធីសុ. អាទានន្តិ អាទាតព្ពដ្ឋេន តេយេវ វុច្ចន្តិ. អនញ្ញនេយ្យោតិ អនិច្ចាទីនំ សុទិដ្ឋត្តា ‘‘ឥទំ សេយ្យោ’’តិ កេនចិ អនេតព្ពោ. សេសំ ឧត្តានបទត្ថមេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អាទានេសុ ចតុត្ថមគ្គេន សព្ពសោ ឆន្ទរាគំ វិនេត្វា សោ វិនីតឆន្ទរាគោ, តេសុ ឧបធីសុ ន សារមេតិ, សព្ពេ ឧបធី អសារកត្តេនេវ បស្សតិ. តតោ តេសុ ទុវិធេនបិ និស្សយេន អនិស្សិតោ អញ្ញេន វា កេនចិ ‘‘ឥទំ សេយ្យោ’’តិ អនេតព្ពោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យ.

៣៦៨. ឆដ្ឋគាថាយ អវិរុទ្ធោតិ ឯតេសំ តិណ្ណំ ទុច្ចរិតានំ បហីនត្តា សុចរិតេហិ សទ្ធិំ អវិរុទ្ធោ. វិទិត្វា ធម្មន្តិ មគ្គេន ចតុសច្ចធម្មំ ញត្វា. និព្ពានបទាភិបត្ថយានោតិ អនុបាទិសេសំ ខន្ធបរិនិព្ពានបទំ បត្ថយមានោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៦៩. សត្តមគាថាយ អក្កុដ្ឋោតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អភិសត្តោ. ន សន្ធិយេថាតិ ន ឧបនយ្ហេថ ន កុប្បេយ្យ. លទ្ធា បរភោជនំ ន មជ្ជេតិ បរេហិ ទិន្នំ សទ្ធាទេយ្យំ លភិត្វា ‘‘អហំ ញាតោ យសស្សី លាភី’’តិ ន មជ្ជេយ្យ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៧០. អដ្ឋមគាថាយ លោភន្តិ វិសមលោភំ. ភវន្តិ កាមភវាទិភវំ. ឯវំ ទ្វីហិ បទេហិ ភវភោគតណ្ហា វុត្តា. បុរិមេន វា សព្ពាបិ តណ្ហា, បច្ឆិមេន កម្មភវោ. វិរតោ ឆេទនពន្ធនា ចាតិ ឯវមេតេសំ កម្មកិលេសានំ បហីនត្តា បរសត្តឆេទនពន្ធនា ច វិរតោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣៧១. នវមគាថាយ សារុប្បំ អត្តនោ វិទិត្វាតិ អត្តនោ ភិក្ខុភាវស្ស បតិរូបំ អនេសនាទិំ បហាយ សម្មាឯសនាទិអាជីវសុទ្ធិំ អញ្ញញ្ច សម្មាបដិបត្តិំ តត្ថ បតិដ្ឋហនេន វិទិត្វា. ន ហិ ញាតមត្តេនេវ កិញ្ចិ ហោតិ. យថាតថិយន្តិ យថាតថំ យថាភូតំ. ធម្មន្តិ ខន្ធាយតនាទិភេទំ យថាភូតញាណេន, ចតុសច្ចធម្មំ វា មគ្គេន វិទិត្វា. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៧២. ទសមគាថាយ សោ និរាសោ អនាសិសានោតិ យស្ស អរិយមគ្គេន វិនាសិតត្តា អនុសយា ច ន សន្តិ, អកុសលមូលា ច សមូហតា, សោ និរាសោ និត្តណ្ហោ ហោតិ. តតោ អាសាយ អភាវេន កញ្ចិ រូបាទិធម្មំ នាសីសតិ. តេនាហ ‘‘និរាសោ អនាសិសានោ’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣៧៣. ឯកាទសមគាថាយ អាសវខីណោតិ ខីណចតុរាសវោ. បហីនមានោតិ បហីននវវិធមានោ. រាគបថន្តិ រាគវិសយភូតំ តេភូមកធម្មជាតំ. ឧបាតិវត្តោតិ បរិញ្ញាបហានេហិ អតិក្កន្តោ. ទន្តោតិ សព្ពទ្វារវិសេវនំ ហិត្វា អរិយេន ទមថេន ទន្តភូមិំ បត្តោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសគ្គិវូបសមេន សីតិភូតោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣៧៤. ទ្វាទសមគាថាយ សទ្ធោតិ ពុទ្ធាទិគុណេសុ បរប្បច្ចយវិរហិតត្តា សព្ពាការសម្បន្នេន អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ បដិបត្តិយំ គមនភាវេន. យថាហ – ‘‘ន ខ្វាហំ ឯត្ថ ភន្តេ ភគវតោ សទ្ធាយ គច្ឆាមី’’តិ (អ. និ. ៥.៣៤). សុតវាតិ វោសិតសុតកិច្ចត្តា បរមត្ថិកសុតសមន្នាគតោ. និយាមទស្សីតិ សំសារកន្តារមូឡ្ហេ លោកេ អមតបុរគាមិនោ សម្មត្តនិយាមភូតស្ស មគ្គស្ស ទស្សាវី, ទិដ្ឋមគ្គោតិ វុត្តំ ហោតិ. វគ្គគតេសុ ន វគ្គសារីតិ វគ្គគតា នាម ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតិកា អញ្ញមញ្ញំ បដិលោមត្តា, ឯវំ វគ្គាហិ ទិដ្ឋីហិ គតេសុ សត្តេសុ ន វគ្គសារី – ‘‘ឥទំ ឧច្ឆិជ្ជិស្សតិ, ឥទំ តថេវ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋិវសេន អគមនតោ. បដិឃន្តិ បដិឃាតកំ, ចិត្តវិឃាតកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទោសវិសេសនមេវេតំ. វិនេយ្យាតិ វិនេត្វា. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣៧៥. តេរសមគាថាយ សំសុទ្ធជិនោតិ សំសុទ្ធេន អរហត្តមគ្គេន វិជិតកិលេសោ. វិវដ្ដច្ឆទោតិ វិវដរាគទោសមោហឆទនោ. ធម្មេសុ វសីតិ ចតុសច្ចធម្មេសុ វសិប្បត្តោ. ន ហិស្ស សក្កា តេ ធម្មា យថា ញាតា កេនចិ អញ្ញថា កាតុំ, តេន ខីណាសវោ ‘‘ធម្មេសុ វសី’’តិ វុច្ចតិ. បារគូតិ បារំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តំ គតោ, សឧបាទិសេសវសេន អធិគតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនេជោតិ អបគតតណ្ហាចលនោ. សង្ខារនិរោធញាណកុសលោតិ សង្ខារនិរោធោ វុច្ចតិ និព្ពានំ, តម្ហិ ញាណំ អរិយមគ្គបញ្ញា, តត្ថ កុសលោ, ចតុក្ខត្តុំ ភាវិតត្តា ឆេកោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៧៦. ចុទ្ទសមគាថាយ អតីតេសូតិ បវត្តិំ បត្វា អតិក្កន្តេសុ បញ្ចក្ខន្ធេសុ. អនាគតេសូតិ បវត្តិំ អប្បត្តេសុ បញ្ចក្ខន្ធេសុ ឯវ. កប្បាតីតោតិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ កប្បនំ សព្ពម្បិ វា តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បំ អតីតោ. អតិច្ច សុទ្ធិបញ្ញោតិ អតីវ សុទ្ធិបញ្ញោ, អតិក្កមិត្វា វា សុទ្ធិបញ្ញោ. កិំ អតិក្កមិត្វា? អទ្ធត្តយំ. អរហា ហិ យ្វាយំ អវិជ្ជាសង្ខារសង្ខាតោ អតីតោ អទ្ធា, ជាតិជរាមរណសង្ខាតោ អនាគតោ អទ្ធា, វិញ្ញាណាទិភវបរិយន្តោ បច្ចុប្បន្នោ ច អទ្ធា, តំ សព្ពម្បិ អតិក្កម្ម កង្ខំ វិតរិត្វា បរមសុទ្ធិប្បត្តបញ្ញោ ហុត្វា ឋិតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘អតិច្ច សុទ្ធិបញ្ញោ’’តិ. សព្ពាយតនេហីតិ ទ្វាទសហាយតនេហិ. អរហា ហិ ឯវំ កប្បាតីតោ. កប្បាតីតត្តា អតិច្ច សុទ្ធិបញ្ញត្តា ច អាយតិំ ន កិញ្ចិ អាយតនំ ឧបេតិ. តេនាហ – ‘‘សព្ពាយតនេហិ វិប្បមុត្តោ’’តិ.

៣៧៧. បន្នរសមគាថាយ អញ្ញាយ បទន្តិ យេ តេ ‘‘សច្ចានំ ចតុរោ បទា’’តិ វុត្តា, តេសុ ឯកេកបទំ បុព្ពភាគសច្ចវវត្ថាបនបញ្ញាយ ញត្វា. សមេច្ច ធម្មន្តិ តតោ បរំ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ចតុសច្ចធម្មំ សមេច្ច. វិវដំ ទិស្វាន បហានមាសវានន្តិ អថ បច្ចវេក្ខណញាណេន អាសវក្ខយសញ្ញិតំ និព្ពានំ វិវដំ បាកដមនាវដំ ទិស្វា. សព្ពុបធីនំ បរិក្ខយាតិ សព្ពេសំ ខន្ធកាមគុណកិលេសាភិសង្ខារភេទានំ ឧបធីនំ បរិក្ខីណត្តា កត្ថចិ អសជ្ជមានោ ភិក្ខុ សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យ វិហរេយ្យ, អនល្លីយន្តោ លោកំ គច្ឆេយ្យាតិ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

៣៧៨. តតោ សោ និម្មិតោ ធម្មទេសនំ ថោមេន្តោ ‘‘អទ្ធា ហិ ភគវា’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ យោ សោ ឯវំ វិហារីតិ យោ សោ មង្គលាទីនិ សមូហនិត្វា សព្ពមង្គលទោសប្បហានវិហារី, យោបិ សោ ទិព្ពមានុសកេសុ កាមេសុ រាគំ វិនេយ្យ ភវាតិក្កម្ម ធម្មាភិសមយវិហារីតិ ឯវំ តាយ តាយ គាថាយ និទ្ទិដ្ឋភិក្ខុំ ទស្សេន្តោ អាហ. សេសំ ឧត្តានមេវ. អយំ បន យោជនា – អទ្ធា ហិ ភគវា តថេវ ឯតំ យំ ត្វំ ‘‘យស្ស មង្គលា សមូហតា’’តិអាទីនិ វត្វា តស្សា តស្សា គាថាយ បរិយោសានេ ‘‘សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យា’’តិ អវច. កិំ ការណំ? យោ សោ ឯវំវិហារី ភិក្ខុ, សោ ឧត្តមេន ទមថេន ទន្តោ, សព្ពានិ ច ទសបិ សំយោជនានិ ចតុរោ ច យោគេ វីតិវត្តោ ហោតិ. តស្មា សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យ, នត្ថិ មេ ឯត្ថ វិចិកិច្ឆាតិ ឥតិ ទេសនាថោមនគាថម្បិ វត្វា អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. សុត្តបរិយោសានេ កោដិសតសហស្សទេវតានំ អគ្គផលប្បត្តិ អហោសិ, សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលប្បត្តា បន គណនតោ អសង្ខ្យេយ្យាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តវណ្ណនា

និដ្ឋិតា.