១១. រាហុលសុត្តវណ្ណនា

៣៣៨. កច្ចិ អភិណ្ហសំវាសាតិ រាហុលសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ពោធិមណ្ឌតោ អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា តត្ថ រាហុលកុមារេន ‘‘ទាយជ្ជំ មេ សមណ ទេហី’’តិ ទាយជ្ជំ យាចិតោ សារិបុត្តត្ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘រាហុលកុមារំ បព្ពាជេហី’’តិ. តំ សព្ពំ ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៥) វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. ឯវំ បព្ពជិតំ បន រាហុលកុមារំ វុឌ្ឍិប្បត្តំ សារិបុត្តត្ថេរោវ ឧបសម្បាទេសិ, មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ អស្ស កម្មវាចាចរិយោ អហោសិ. តំ ភគវា ‘‘អយំ កុមារោ ជាតិអាទិសម្បន្នោ, សោ ជាតិគោត្តកុលវណ្ណបោក្ខរតាទីនិ និស្សាយ មានំ វា មទំ វា មា អកាសី’’តិ ទហរកាលតោ បភុតិ យាវ ន អរិយភូមិំ បាបុណិ, តាវ ឱវទន្តោ អភិណ្ហំ ឥមំ សុត្តមភាសិ. តស្មា ចេតំ សុត្តបរិយោសានេបិ វុត្តំ ‘‘ឥត្ថំ សុទំ ភគវា អាយស្មន្តំ រាហុលំ ឥមាហិ គាថាហិ អភិណ្ហំ ឱវទតី’’តិ. តត្ថ បឋមគាថាយំ អយំ សង្ខេបត្ថោ ‘‘កច្ចិ ត្វំ, រាហុល, អភិណ្ហំ សំវាសហេតុ ជាតិអាទីនំ អញ្ញតរេន វត្ថុនា ន បរិភវសិ បណ្ឌិតំ, ញាណបទីបស្ស ធម្មទេសនាបទីបស្ស ច ធារណតោ ឧក្កាធារោ មនុស្សានំ កច្ចិ អបចិតោ តយា, កច្ចិ និច្ចំ បូជិតោ តយា’’តិ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ សន្ធាយ ភណតិ.

៣៣៩. ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា រាហុលោ ‘‘នាហំ ភគវា នីចបុរិសោ វិយ សំវាសហេតុ មានំ វា មទំ វា ករោមី’’តិ ទីបេន្តោ ឥមំ បដិគាថមាហ ‘‘នាហំ អភិណ្ហសំវាសា’’តិ. សា ឧត្តានត្ថា ឯវ.

៣៤០. តតោ នំ ភគវា ឧត្តរិំ ឱវទន្តោ បញ្ច កាមគុណេតិអាទិកា អវសេសគាថាយោ អាហ. តត្ថ យស្មា បញ្ច កាមគុណា សត្តានំ បិយរូបា បិយជាតិកា អតិវិយ សត្តេហិ ឥច្ឆិតា បត្ថិតា, មនោ ច នេសំ រមយន្តិ, តេ ចាយស្មា រាហុលោ ហិត្វា សទ្ធាយ ឃរា និក្ខន្តោ, ន រាជាភិនីតោ, ន ចោរាភិនីតោ, ន ឥណដ្ដោ, ន ភយដ្ដោ, ន ជីវិកាបកតោ, តស្មា នំ ភគវា ‘‘បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា, បិយរូបេ មនោរមេ, សទ្ធាយ ឃរា និក្ខម្មា’’តិ សមុត្តេជេត្វា ឥមស្ស នេក្ខម្មស្ស បតិរូបាយ បដិបត្តិយា និយោជេន្តោ អាហ – ‘‘ទុក្ខស្សន្តករោ ភវា’’តិ.

តត្ថ សិយា ‘‘ននុ ចាយស្មា ទាយជ្ជំ បត្ថេន្តោ ពលក្ការេន បព្ពាជិតោ, អថ កស្មា ភគវា អាហ – ‘សទ្ធាយ ឃរា និក្ខម្មា’’’តិ វុច្ចតេ – នេក្ខម្មាធិមុត្តត្តា. អយញ្ហិ អាយស្មា ទីឃរត្តំ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុត្តំ ឧបរេវតំ នាម សាមណេរំ ទិស្វា សង្ខោ នាម នាគរាជា ហុត្វា សត្ត ទិវសេ ទានំ ទត្វា តថាភាវំ បត្ថេត្វា តតោ បភុតិ បត្ថនាសម្បន្នោ អភិនីហារសម្បន្នោ សតសហស្សកប្បេ បារមិយោ បូរេត្វា អន្តិមភវំ ឧបបន្នោ. ឯវំ នេក្ខម្មាធិមុត្តតញ្ចស្ស ភគវា ជានាតិ. តថាគតពលញ្ញតរញ្ហិ ឯតំ ញាណំ. តស្មា អាហ – ‘‘សទ្ធាយ ឃរា និក្ខម្មា’’តិ. អថ វា ទីឃរត្តំ សទ្ធាយេវ ឃរា និក្ខម្ម ឥទានិ ទុក្ខស្សន្តករោ ភវាតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

៣៤១. ឥទានិស្ស អាទិតោ បភុតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘មិត្តេ ភជស្សុ កល្យាណេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលាទីហិ អធិកា កល្យាណមិត្តា នាម, តេ ភជន្តោ ហិមវន្តំ និស្សាយ មហាសាលា មូលាទីហិ វិយ សីលាទីហិ វឌ្ឍតិ. តេនាហ – ‘‘មិត្តេ ភជស្សុ កល្យាណេ’’តិ. បន្តញ្ច សយនាសនំ, វិវិត្តំ អប្បនិគ្ឃោសន្តិ យញ្ច សយនាសនំ បន្តំ ទូរំ វិវិត្តំ អប្បាកិណ្ណំ អប្បនិគ្ឃោសំ, យត្ថ មិគសូករាទិសទ្ទេន អរញ្ញសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តថារូបំ សយនាសនញ្ច ភជស្សុ. មត្តញ្ញូ ហោហិ ភោជនេតិ បមាណញ្ញូ ហោហិ, បដិគ្គហណមត្តំ បរិភោគមត្តញ្ច ជានាហីតិ អត្ថោ. តត្ថ បដិគ្គហណមត្តញ្ញុនា ទេយ្យធម្មេបិ អប្បេ ទាយកេបិ អប្បំ ទាតុកាមេ អប្បមេវ គហេតព្ពំ, ទេយ្យធម្មេ អប្បេ ទាយកេ បន ពហុំ ទាតុកាមេបិ អប្បមេវ គហេតព្ពំ, ទេយ្យធម្មេ បន ពហុតរេ ទាយកេបិ អប្បំ ទាតុកាមេ អប្បមេវ គហេតព្ពំ, ទេយ្យធម្មេបិ ពហុតរេ ទាយកេបិ ពហុំ ទាតុកាមេ អត្តនោ ពលំ ជានិត្វា គហេតព្ពំ. អបិច មត្តាយេវ វណ្ណិតា ភគវតាតិ បរិភោគមត្តញ្ញុនា បុត្តមំសំ វិយ អក្ខព្ភញ្ជនមិវ ច យោនិសោ មនសិ ករិត្វា ភោជនំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ.

៣៤២. ឯវមិមាយ គាថាយ ព្រហ្មចរិយស្ស ឧបការភូតាយ កល្យាណមិត្តសេវនាយ និយោជេត្វា សេនាសនភោជនមុខេន ច បច្ចយបរិភោគបារិសុទ្ធិសីលេ សមាទបេត្វា ឥទានិ យស្មា ចីវរាទីសុ តណ្ហាយ មិច្ឆាអាជីវោ ហោតិ, តស្មា តំ បដិសេធេត្វា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលេ សមាទបេន្តោ ‘‘ចីវរេ បិណ្ឌបាតេ ចា’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ បច្ចយេតិ គិលានប្បច្ចយេ. ឯតេសូតិ ឯតេសុ ចតូសុ ចីវរាទីសុ ភិក្ខូនំ តណ្ហុប្បាទវត្ថូសុ. តណ្ហំ មាកាសីតិ ‘‘ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនាទិអត្ថមេវ តេ ចត្តារោ បច្ចយា និច្ចាតុរានំ បុរិសានំ បដិការភូតា ជជ្ជរឃរស្សេវិមស្ស អតិទុព្ពលស្ស កាយស្ស ឧបត្ថម្ភភូតា’’តិអាទិនា នយេន អាទីនវំ បស្សន្តោ តណ្ហំ មា ជនេសិ, អជនេន្តោ អនុប្បាទេន្តោ វិហរាហីតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ ការណំ? មា លោកំ បុនរាគមិ. ឯតេសុ ហិ តណ្ហំ ករោន្តោ តណ្ហាយ អាកឌ្ឍិយមានោ បុនបិ ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតិ. សោ ត្វំ ឯតេសុ តណ្ហំ មាកាសិ, ឯវំ សន្តេ ន បុន ឥមំ លោកំ អាគមិស្សសីតិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា រាហុលោ ‘‘ចីវរេ តណ្ហំ មាកាសីតិ មំ ភគវា អាហា’’តិ ចីវរបដិសំយុត្តានិ ទ្វេ ធុតង្គានិ សមាទិយិ បំសុកូលិកង្គញ្ច, តេចីវរិកង្គញ្ច. ‘‘បិណ្ឌបាតេ តណ្ហំ មាកាសីតិ មំ ភគវា អាហា’’តិ បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តានិ បញ្ច ធុតង្គានិ សមាទិយិ – បិណ្ឌបាតិកង្គំ, សបទានចារិកង្គំ, ឯកាសនិកង្គំ, បត្តបិណ្ឌិកង្គំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គន្តិ. ‘‘សេនាសនេ តណ្ហំ មាកាសីតិ មំ ភគវា អាហា’’តិ សេនាសនបដិសំយុត្តានិ ឆ ធុតង្គានិ សមាទិយិ – អារញ្ញិកង្គំ, អព្ភោកាសិកង្គំ, រុក្ខមូលិកង្គំ, យថាសន្ថតិកង្គំ, សោសានិកង្គំ, នេសជ្ជិកង្គន្តិ. ‘‘គិលានប្បច្ចយេ តណ្ហំ មាកាសីតិ មំ ភគវា អាហា’’តិ សព្ពប្បច្ចយេសុ យថាលាភំ យថាពលំ យថាសារុប្បន្តិ តីហិ សន្តោសេហិ សន្តុដ្ឋោ អហោសិ, យថា តំ សុព្ពចោ កុលបុត្តោ បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិន្តិ.

៣៤៣. ឯវំ ភគវា អាយស្មន្តំ រាហុលំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលេ សមាទបេត្វា ឥទានិ អវសេសសីលេ សមថវិបស្សនាសុ ច សមាទបេតុំ ‘‘សំវុតោ បាតិមោក្ខស្មិ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សំវុតោ បាតិមោក្ខស្មិន្តិ ឯត្ថ ភវស្សូតិ បាឋសេសោ. ភវាតិ អន្តិមបទេន វា សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, តថា ទុតិយបទេ. ឯវមេតេហិ ទ្វីហិ វចនេហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ, ឥន្ទ្រិយសំវរសីលេ ច សមាទបេសិ. បាកដវសេន ចេត្ថ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ វុត្តានិ. លក្ខណតោ បន ឆដ្ឋម្បិ វុត្តំយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. សតិ កាយគតា ត្យត្ថូតិ ឯវំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋិតស្ស តុយ្ហំ ចតុធាតុវវត្ថានចតុព្ពិធសម្បជញ្ញានាបានស្សតិអាហារេបដិកូលសញ្ញាភាវនាទិភេទា កាយគតា សតិ អត្ថុ ភវតុ, ភាវេហិ នន្តិ អត្ថោ. និព្ពិទាពហុលោ ភវាតិ សំសារវដ្ដេ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញី ហោហីតិ អត្ថោ.

៣៤៤. ឯត្តាវតា និព្ពេធភាគិយំ ឧបចារភូមិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អប្បនាភូមិំ ទស្សេន្តោ ‘‘និមិត្តំ បរិវជ្ជេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និមិត្តន្តិ រាគដ្ឋានិយំ សុភនិមិត្តំ. តេនេវ នំ បរតោ វិសេសេន្តោ អាហ – ‘‘សុភំ រាគូបសញ្ហិត’’ន្តិ. បរិវជ្ជេហីតិ អមនសិការេន បរិច្ចជាហិ. អសុភាយ ចិត្តំ ភាវេហីតិ យថា សវិញ្ញាណកេ អវិញ្ញាណកេ វា កាយេ អសុភភាវនា សម្បជ្ជតិ, ឯវំ ចិត្តំ ភាវេហិ. ឯកគ្គំ សុសមាហិតន្តិ ឧបចារសមាធិនា ឯកគ្គំ, អប្បនាសមាធិនា សុសមាហិតំ. យថា តេ ឦទិសំ ចិត្តំ ហោតិ, តថា នំ ភាវេហីតិ អត្ថោ.

៣៤៥. ឯវមស្ស អប្បនាភូមិំ ទស្សេត្វា វិបស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិមិត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនិមិត្តញ្ច ភាវេហីតិ ឯវំ និព្ពេធភាគិយេន សមាធិនា សមាហិតចិត្តោ វិបស្សនំ ភាវេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបស្សនា ហិ ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាញាណំ និច្ចនិមិត្តតោ វិមុច្ចតីតិ អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ’’តិអាទិនា នយេន រាគនិមិត្តាទីនំ វា អគ្គហណេន អនិមិត្តវោហារំ លភតិ. យថាហ –

‘‘សោ ខ្វាហំ, អាវុសោ, សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អនិមិត្តំ ចេតោសមាធិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ. តស្ស មយ្ហំ, អាវុសោ, ឥមិនា វិហារេន វិហរតោ និមិត្តានុសារិ វិញ្ញាណំ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៤០).

មានានុសយមុជ្ជហាតិ ឥមាយ អនិមិត្តភាវនាយ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិត្វា ‘‘អនិច្ចសញ្ញិនោ, មេឃិយ, អនត្តសញ្ញា សណ្ឋាតិ, អនត្តសញ្ញី អស្មិមានសមុគ្ឃាតំ បាបុណាតី’’តិ ឯវមាទិនា (អ. និ. ៩.៣; ឧទា. ៣១) អនុក្កមេន មានានុសយំ ឧជ្ជហ បជហ បរិច្ចជាហីតិ អត្ថោ. តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសីតិ អថេវំ អរិយមគ្គេន មានស្ស អភិសមយា ខយា វយា បហានា បដិនិស្សគ្គា ឧបសន្តោ និព្ពុតោ សីតិភូតោ សព្ពទរថបរិឡាហវិរហិតោ យាវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាសិ, តាវ សុញ្ញតានិមិត្តាប្បណិហិតានំ អញ្ញតរញ្ញតរេន ផលសមាបត្តិវិហារេន ចរិស្សសិ វិហរិស្សសីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

តតោ បរំ ‘‘ឥត្ថំ សុទំ ភគវា’’តិអាទិ សង្គីតិការកានំ វចនំ. តត្ថ ឥត្ថំ សុទន្តិ ឥត្ថំ សុ ឥទំ, ឯវមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ឯវំ ឱវទិយមានោ ចាយស្មា រាហុលោ បរិបាកគតេសុ វិមុត្តិបរិបាចនិយេសុ ធម្មេសុ ចូឡរាហុលោវាទសុត្តបរិយោសានេ អនេកេហិ ទេវតាសហស្សេហិ សទ្ធិំ អរហត្តេ បតិដ្ឋាសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ រាហុលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.