១០. ឧដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា

៣៣៤. ឧដ្ឋហថាតិ ឧដ្ឋានសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ រត្តិំ ជេតវនវិហារេ វសិត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បាចីនទ្វារេន នគរា និក្ខមិត្វា មិគារមាតុបាសាទំ អគមាសិ ទិវាវិហារត្ថាយ. អាចិណ្ណំ កិរេតំ ភគវតោ រត្តិំ ជេតវនវិហារេ វសិត្វា មិគារមាតុបាសាទេ ទិវាវិហារូបគមនំ, រត្តិញ្ច មិគារមាតុបាសាទេ វសិត្វា ជេតវនេ ទិវាវិហារូបគមនំ. កស្មា? ទ្វិន្នំ កុលានំ អនុគ្គហត្ថាយ មហាបរិច្ចាគគុណបរិទីបនត្ថាយ ច. មិគារមាតុបាសាទស្ស ច ហេដ្ឋា បញ្ច កូដាគារគព្ភសតានិ ហោន្តិ, យេសុ បញ្ចសតា ភិក្ខូ វសន្តិ. តត្ថ យទា ភគវា ហេដ្ឋាបាសាទេ វសតិ, តទា ភិក្ខូ ភគវតោ គារវេន ឧបរិបាសាទំ នារុហន្តិ. តំ ទិវសំ បន ភគវា ឧបរិបាសាទេ កូដាគារគព្ភំ បាវិសិ, តេន ហេដ្ឋាបាសាទេ បញ្ចបិ គព្ភសតានិ បញ្ចសតា ភិក្ខូ បវិសិំសុ. តេ ច សព្ពេវ នវា ហោន្តិ អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ ឧទ្ធតា ឧន្នឡា បាកតិន្ទ្រិយា. តេ បវិសិត្វា ទិវាសេយ្យំ សុបិត្វា សាយំ ឧដ្ឋាយ មហាតលេ សន្និបតិត្វា ‘‘អជ្ជ ភត្តគ្គេ តុយ្ហំ កិំ អហោសិ, ត្វំ កត្ថ អគមាសិ, អហំ អាវុសោ កោសលរញ្ញោ ឃរំ, អហំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស, តត្ថ ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ច ភោជនវិធិ អហោសី’’តិ នានប្បការំ អាមិសកថំ កថេន្តា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អហេសុំ.

ភគវា តំ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥមេ មយា សទ្ធិំ វសន្តាបិ ឯវំ បមត្តា, អហោ អយុត្តការិនោ’’តិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស អាគមនំ ចិន្តេសិ. តាវទេវ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ ចិត្តំ ញត្វា ឥទ្ធិយា អាគម្ម បាទមូលេ វន្ទមានោយេវ អហោសិ. តតោ នំ ភគវា អាមន្តេសិ – ‘‘ឯតេ តេ, មោគ្គល្លាន, សព្រហ្មចារិនោ បមត្តា, សាធុ នេ សំវេជេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភន្តេ’’តិ ខោ សោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា តាវទេវ អាបោកសិណំ សមាបជ្ជិត្វា ករីសភូមិយំ ឋិតំ មហាបាសាទំ នាវំ វិយ មហាវាតោ បាទង្គុដ្ឋកេន កម្បេសិ សទ្ធិំ បតិដ្ឋិតបថវិប្បទេសេន. អថ តេ ភិក្ខូ ភីតា វិស្សរំ ករោន្តា សកសកចីវរានិ ឆឌ្ឌេត្វា ចតូហិ ទ្វារេហិ និក្ខមិំសុ. ភគវា តេសំ អត្តានំ ទស្សេន្តោ អញ្ញេន ទ្វារេន គន្ធកុដិំ បវិសន្តោ វិយ អហោសិ, តេ ភគវន្តំ ទិស្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. ភគវា ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, ភីតត្ថា’’តិ បុច្ឆិ, តេ ‘‘អយំ, ភន្តេ, មិគារមាតុបាសាទោ កម្បិតោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ជានាថ, ភិក្ខវេ, កេនា’’តិ? ‘‘ន ជានាម, ភន្តេ’’តិ. អថ ភគវា ‘‘តុម្ហាទិសានំ, ភិក្ខវេ, មុដ្ឋស្សតីនំ អសម្បជានានំ បមាទវិហារីនំ សំវេគជននត្ថំ មោគ្គល្លានេន កម្បិតោ’’តិ វត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ ឧដ្ឋហថាតិ អាសនា ឧដ្ឋហថ ឃដថ វាយមថ, មា កុសីតា ហោថ. និសីទថាតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា កម្មដ្ឋានានុយោគត្ថាយ និសីទថ. កោ អត្ថោ សុបិតេន វោតិ កោ តុម្ហាកំ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ បព្ពជិតានំ សុបិតេន អត្ថោ. ន ហិ សក្កា សុបន្តេន កោចិ អត្ថោ បាបុណិតុំ. អាតុរានញ្ហិ កា និទ្ទា, សល្លវិទ្ធាន រុប្បតន្តិ យត្រ ច នាម អប្បកេបិ សរីរប្បទេសេ ឧដ្ឋិតេន ចក្ខុរោគាទិនា រោគេន អាតុរានំ ឯកទ្វង្គុលមត្តម្បិ បវិដ្ឋេន អយសល្លអដ្ឋិសល្លទន្តសល្លវិសាណសល្លកដ្ឋសល្លានំ អញ្ញតរេន សល្លេន រុប្បមានានំ មនុស្សានំ និទ្ទា នត្ថិ, តត្ថ តុម្ហាកំ សកលចិត្តសរីរសន្តានំ ភញ្ជិត្វា ឧប្បន្នេហិ នានប្បការកិលេសរោគេហិ អាតុរានញ្ហិ កា និទ្ទា រាគសល្លាទីហិ ច បញ្ចហិ សល្លេហិ អន្តោហទយំ បវិសិយ វិទ្ធត្តា សល្លវិទ្ធានំ រុប្បតំ.

៣៣៥. ឯវំ វត្វា បុន ភគវា ភិយ្យោសោមត្តាយ តេ ភិក្ខូ ឧស្សាហេន្តោ សំវេជេន្តោ ច អាហ – ‘‘ឧដ្ឋហថ…បេ… វសានុគេ’’តិ. តត្រាយំ សាធិប្បាយយោជនា អត្ថវណ្ណនា – ឯវំ កិលេសសល្លវិទ្ធានញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, កាលោ បពុជ្ឈិតុំ. កិំ ការណំ? មណ្ឌបេយ្យមិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ, សត្ថា សម្មុខីភូតោ, ឥតោ បុព្ពេ បន វោ ទីឃរត្តំ សុត្តំ, គិរីសុ សុត្តំ, នទីសុ សុត្តំ, សមេសុ សុត្តំ, វិសមេសុ សុត្តំ, រុក្ខគ្គេសុបិ សុត្តំ អទស្សនា អរិយសច្ចានំ, តស្មា តស្សា និទ្ទាយ អន្តកិរិយត្ថំ ឧដ្ឋហថ និសីទថ ទឡ្ហំ សិក្ខថ សន្តិយា.

តត្ថ បុរិមបាទស្សត្ថោ វុត្តនយោ ឯវ. ទុតិយបាទេ បន សន្តីតិ តិស្សោ សន្តិយោ – អច្ចន្តសន្តិ, តទង្គសន្តិ, សម្មុតិសន្តីតិ, និព្ពានវិបស្សនាទិដ្ឋិគតានមេតំ អធិវចនំ. ឥធ បន អច្ចន្តសន្តិ និព្ពានមធិប្បេតំ, តស្មា និព្ពានត្ថំ ទឡ្ហំ សិក្ខថ, អសិថិលបរក្កមា ហុត្វា សិក្ខថាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ ការណំ? មា វោ បមត្តេ វិញ្ញាយ, មច្ចុរាជា អមោហយិត្ថ វសានុគេ, មា តុម្ហេ ‘‘បមត្តា ឯតេ’’តិ ឯវំ ញត្វា មច្ចុរាជបរិយាយនាមោ មារោ វសានុគេ អមោហយិត្ថ, យថា តស្ស វសំ គច្ឆថ, ឯវំ វសានុគេ ករោន្តោ មា អមោហយិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៣៦. យតោ តស្ស វសំ អនុបគច្ឆន្តា យាយ ទេវា មនុស្សា ច…បេ… សមប្បិតា, យាយ ទេវា ច មនុស្សា ច អត្ថិកា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពត្ថិកា, តំ រូបាទិំ សិតា និស្សិតា អល្លីនា ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, តរថ សមតិក្កមថ ឯតំ នានប្បការេសុ វិសយេសុ វិសដវិត្ថិណ្ណវិសាលត្តា វិសត្តិកំ ភវភោគតណ្ហំ. ខណោ វោ មា ឧបច្ចគា, អយំ តុម្ហាកំ សមណធម្មករណក្ខណោ មា អតិក្កមិ. យេសញ្ហិ អយមេវរូបោ ខណោ អតិក្កមតិ, យេ ច ឥមំ ខណំ អតិក្កមន្តិ, តេ ខណាតីតា ហិ សោចន្តិ និរយម្ហិ សមប្បិតា, និរស្សាទដ្ឋេន និរយសញ្ញិតេ ចតុព្ពិធេបិ អបាយេ បតិដ្ឋិតា ‘‘អកតំ វត នោ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា នយេន សោចន្តិ.

៣៣៧. ឯវំ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឧស្សាហេត្វា សំវេជេត្វា ច ឥទានិ តេសំ តំ បមាទវិហារំ វិគរហិត្វា សព្ពេវ តេ អប្បមាទេ និយោជេន្តោ ‘‘បមាទោ រជោ’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ បមាទោតិ សង្ខេបតោ សតិវិប្បវាសោ, សោ ចិត្តមលិនដ្ឋេន រជោ. តំ បមាទមនុបតិតោ បមាទានុបតិតោ, បមាទានុបតិតត្តា អបរាបរុប្បន្នោ បមាទោ ឯវ, សោបិ រជោ. ន ហិ កទាចិ បមាទោ នាម អរជោ អត្ថិ. តេន កិំ ទីបេតិ? មា តុម្ហេ ‘‘ទហរា តាវ មយំ បច្ឆា ជានិស្សាមា’’តិ វិស្សាសមាបជ្ជិត្ថ. ទហរកាលេបិ ហិ បមាទោ រជោ, មជ្ឈិមកាលេបិ ថេរកាលេបិ បមាទានុបតិតត្តា មហារជោ សង្ការកូដោ ឯវ ហោតិ, យថា ឃរេ ឯកទ្វេទិវសិកោ រជោ រជោ ឯវ, វឌ្ឍមានោ បន គណវស្សិកោ សង្ការកូដោ ឯវ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ បន បឋមវយេ ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណិត្វា ឥតរវយេសុ សមណធម្មំ ករោន្តោ, បឋមវយេ វា បរិយាបុណិត្វា មជ្ឈិមវយេ សុណិត្វា បច្ឆិមវយេ សមណធម្មំ ករោន្តោបិ ភិក្ខុ បមាទវិហារី ន ហោតិ អប្បមាទានុលោមបដិបទំ បដិបន្នត្តា. យោ បន សព្ពវយេសុ បមាទវិហារី ទិវាសេយ្យំ អាមិសកថញ្ច អនុយុត្តោ, សេយ្យថាបិ តុម្ហេ, តស្សេវ សោ បឋមវយេ បមាទោ រជោ, ឥតរវយេសុ បមាទានុបតិតោ មហាបមាទោ ច មហារជោ ឯវាតិ.

ឯវំ តេសំ បមាទវិហារំ វិគរហិត្វា អប្បមាទេ និយោជេន្តោ អាហ – ‘‘អប្បមាទេន វិជ្ជាយ, អព្ពហេ សល្លមត្តនោ’’តិ, តស្សត្ថោ – យស្មា ឯវមេសោ សព្ពទាបិ បមាទោ រជោ, តស្មា សតិអវិប្បវាសសង្ខាតេន អប្បមាទេន អាសវានំ ខយញាណសង្ខាតាយ ច វិជ្ជាយ បណ្ឌិតោ កុលបុត្តោ ឧទ្ធរេ អត្តនោ ហទយនិស្សិតំ រាគាទិបញ្ចវិធំ សល្លន្តិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ សមាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សំវេគមាបជ្ជិត្វា តមេវ ធម្មទេសនំ មនសិ ករិត្វា បច្ចវេក្ខមានា វិបស្សនំ អារភិត្វា បញ្ចសតាបិ តេ ភិក្ខូ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ឧដ្ឋានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.