១. រតនសុត្តវណ្ណនា

យានីធ ភូតានីតិ រតនសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អតីតេ កិរ វេសាលិយំ ទុព្ភិក្ខាទយោ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជិំសុ. តេសំ វូបសមនត្ថាយ លិច្ឆវយោ រាជគហំ គន្ត្វា, យាចិត្វា, ភគវន្តំ វេសាលិមានយិំសុ. ឯវំ អានីតោ ភគវា តេសំ ឧបទ្ទវានំ វូបសមនត្ថាយ ឥទំ សុត្តមភាសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. បោរាណា បនស្ស វេសាលិវត្ថុតោ បភុតិ ឧប្បត្តិំ វណ្ណយន្តិ. សា ឯវំ វេទិតព្ពា – ពារាណសិរញ្ញោ កិរ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ គព្ភោ សណ្ឋាសិ. សា តំ ញត្វា រញ្ញោ និវេទេសិ. រាជា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា សម្មា បរិហរិយមានគព្ភា គព្ភបរិបាកកាលេ វិជាយនឃរំ បាវិសិ. បុញ្ញវតីនំ បច្ចូសសមយេ គព្ភវុដ្ឋានំ ហោតិ, សា ច តាសំ អញ្ញតរា, តេន បច្ចូសសមយេ អលត្តកបដលពន្ធុជីវកបុប្ផសទិសំ មំសបេសិំ វិជាយិ. តតោ ‘‘អញ្ញា ទេវិយោ សុវណ្ណពិម្ពសទិសេ បុត្តេ វិជាយន្តិ, អគ្គមហេសី មំសបេសិន្តិ រញ្ញោ បុរតោ មម អវណ្ណោ ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា តេន អវណ្ណភយេន តំ មំសបេសិំ ឯកស្មិំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា អញ្ញេន បដិកុជ្ជិត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ឆេត្វា គង្គាយ សោតេ បក្ខិបាបេសិ. មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតមត្តេ ទេវតា អារក្ខំ សំវិទហិំសុ. សុវណ្ណបដ្ដិកញ្ចេត្ថ ជាតិហិង្គុលកេន ‘‘ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា បជា’’តិ លិខិត្វា ពន្ធិំសុ. តតោ តំ ភាជនំ ឩមិភយាទីហិ អនុបទ្ទុតំ គង្គាយ សោតេន បាយាសិ.

តេន ច សមយេន អញ្ញតរោ តាបសោ គោបាលកុលំ និស្សាយ គង្គាយ តីរេ វសតិ. សោ បាតោវគង្គំ ឱតិណ្ណោ តំ ភាជនំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា បំសុកូលសញ្ញាយ អគ្គហេសិ. តតោ តត្ថ តំ អក្ខរបដ្ដិកំ រាជមុទ្ទិកាលញ្ឆនញ្ច ទិស្វា មុញ្ចិត្វា តំ មំសបេសិំ អទ្ទស. ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សិយា គព្ភោ, តថា ហិស្ស ទុគ្គន្ធបូតិភាវោ នត្ថី’’តិ តំ អស្សមំ នេត្វា សុទ្ធេ ឱកាសេ ឋបេសិ. អថ អឌ្ឍមាសច្ចយេន ទ្វេ មំសបេសិយោ អហេសុំ. តាបសោ ទិស្វា សាធុកតរំ ឋបេសិ. តតោ បុន អទ្ធមាសច្ចយេន ឯកមេកិស្សា បេសិយា ហត្ថបាទសីសានមត្ថាយ បញ្ច បញ្ច បិឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. អថ តតោ អទ្ធមាសច្ចយេន ឯកា មំសបេសិ សុវណ្ណពិម្ពសទិសោ ទារកោ; ឯកា ទារិកា អហោសិ. តេសុ តាបសស្ស បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ, អង្គុដ្ឋតោ ចស្ស ខីរំ និព្ពត្តិ, តតោ បភុតិ ច ខីរភត្តំ លភតិ. សោ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ខីរំ ទារកានំ មុខេ អាសិញ្ចតិ. តេសំ យំ យំ ឧទរំ បវិសតិ, តំ សព្ពំ មណិភាជនគតំ វិយ ទិស្សតិ. ឯវំ និច្ឆវី អហេសុំ. អបរេ បន អាហុ – ‘‘សិព្ពិត្វា ឋបិតា វិយ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ លីនា ឆវិ អហោសី’’តិ. ឯវំ តេ និច្ឆវិតាយ វា លីនច្ឆវិតាយ វា លិច្ឆវីតិ បញ្ញាយិំសុ.

តាបសោ ទារកេ បោសេន្តោ ឧស្សូរេ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, អតិទិវា បដិក្កមតិ. តស្ស តំ ព្យាបារំ ញត្វា គោបាលកា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, បព្ពជិតានំ ទារកបោសនំ បលិពោធោ, អម្ហាកំ ទារកេ ទេថ, មយំ បោសេស្សាម, តុម្ហេ អត្តនោ កម្មំ ករោថា’’តិ. តាបសោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិ. គោបាលកា ទុតិយទិវសេ មគ្គំ សមំ កត្វា, បុប្ផេហិ ឱកិរិត្វា; ធជបដាកា ឧស្សាបេត្វា តូរិយេហិ វជ្ជមានេហិ អស្សមំ អាគតា. តាបសោ ‘‘មហាបុញ្ញា ទារកា, អប្បមាទេន វឌ្ឍេថ, វឌ្ឍេត្វា ច អញ្ញមញ្ញំ អាវាហវិវាហំ ករោថ, បញ្ចគោរសេន រាជានំ តោសេត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា នគរំ មាបេថ, តត្រ កុមារំ អភិសិញ្ចថា’’តិ វត្វា ទារកេ អទាសិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា ទារកេ នេត្វា បោសេសុំ.

ទារកា វឌ្ឍិមន្វាយ កីឡន្តា វិវាទដ្ឋានេសុ អញ្ញេ គោបាលទារកេ ហត្ថេនបិ បាទេនបិ បហរន្តិ, តេ រោទន្តិ. ‘‘កិស្ស រោទថា’’តិ ច មាតាបិតូហិ វុត្តា ‘‘ឥមេ និម្មាតាបិតិកា តាបសបោសិតា អម្ហេ អតីវ បហរន្តី’’តិ វទន្តិ. តតោ តេសំ មាតាបិតរោ ‘‘ឥមេ ទារកា អញ្ញេ ទារកេ វិហេឋេន្តិ ទុក្ខាបេន្តិ, ន ឥមេ សង្គហេតព្ពា, វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អាហំសុ. តតោ បភុតិ កិរ សោ បទេសោ ‘‘វជ្ជី’’តិ វុច្ចតិ យោជនសតំ បរិមាណេន. អថ តំ បទេសំ គោបាលកា រាជានំ តោសេត្វា អគ្គហេសុំ. តត្ថេវ នគរំ មាបេត្វា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ កុមារំ អភិសិញ្ចិត្វា រាជានំ អកំសុ. តាយ ចស្ស ទារិកាយ សទ្ធិំ វារេយ្យំ កត្វា កតិកំ អកំសុ – ‘‘ន ពាហិរតោ ទារិកា អានេតព្ពា, ឥតោ ទារិកា ន កស្សចិ ទាតព្ពា’’តិ. តេសំ បឋមសំវាសេន ទ្វេ ទារកា ជាតា ធីតា ច បុត្តោ ច, ឯវំ សោឡសក្ខត្តុំ ទ្វេ ទ្វេ ជាតា. តតោ តេសំ ទារកានំ យថាក្កមំ វឌ្ឍន្តានំ អារាមុយ្យាននិវាសនដ្ឋានបរិវារសម្បត្តិំ គហេតុំ អប្បហោន្តំ តំ នគរំ តិក្ខត្តុំ គាវុតន្តរេន គាវុតន្តរេន បាការេន បរិក្ខិបិំសុ. តស្ស បុនប្បុនំ វិសាលីកតត្តា វេសាលីត្វេវ នាមំ ជាតំ. ឥទំ វេសាលីវត្ថុ.

អយំ បន វេសាលី ភគវតោ ឧប្បន្នកាលេ ឥទ្ធា វេបុល្លប្បត្តា អហោសិ. តត្ថ ហិ រាជូនំយេវ សត្ត សហស្សានិ សត្ត ច សតានិ សត្ត ច រាជានោ អហេសុំ, តថា យុវរាជសេនាបតិភណ្ឌាគារិកប្បភុតីនំ. យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន វេសាលី ឥទ្ធា ចេវ ហោតិ ផីតា ច ពហុជនា អាកិណ្ណមនុស្សា សុភិក្ខា ច, សត្ត ច បាសាទសហស្សានិ, សត្ត ច បាសាទសតានិ, សត្ត ច បាសាទា, សត្ត ច កូដាគារសហស្សានិ, សត្ត ច កូដាគារសតានិ, សត្ត ច កូដាគារានិ, សត្ត ច អារាមសហស្សានិ, សត្ត ច អារាមសតានិ, សត្ត ច អារាមា, សត្ត ច បោក្ខរណិសហស្សានិ, សត្ត ច បោក្ខរណិសតានិ, សត្ត ច បោក្ខរណិយោ’’តិ (មហាវ. ៣២៦).

សា អបរេន សមយេន ទុព្ភិក្ខា អហោសិ ទុព្ពុដ្ឋិកា ទុស្សស្សា. បឋមំ ទុគ្គតមនុស្សា មរន្តិ, តេ ពហិទ្ធា ឆឌ្ឌេន្តិ. មតមនុស្សានំ កុណបគន្ធេន អមនុស្សា នគរំ បវិសិំសុ. តតោ ពហុតរា មីយន្តិ, តាយ បដិកូលតាយ ច សត្តានំ អហិវាតករោគោ ឧប្បជ្ជិ. ឥតិ តីហិ ទុព្ភិក្ខអមនុស្សរោគភយេហិ ឧបទ្ទុតាយ វេសាលិយា នគរវាសិនោ ឧបសង្កមិត្វា រាជានមាហំសុ – ‘‘មហារាជ, ឥមស្មិំ នគរេ តិវិធំ ភយមុប្បន្នំ, ឥតោ បុព្ពេ យាវ សត្តមា រាជកុលបរិវដ្ដា ឯវរូបំ អនុប្បន្នបុព្ពំ, តុម្ហាកំ មញ្ញេ អធម្មិកត្តេន ឯតរហិ ឧប្បន្ន’’ន្តិ. រាជា សព្ពេ សន្ថាគារេ សន្និបាតាបេត្វា, ‘‘មយ្ហំ អធម្មិកភាវំ វិចិនថា’’តិ អាហ. តេ សព្ពំ បវេណិំ វិចិនន្តា ន កិញ្ចិ អទ្ទសំសុ.

តតោ រញ្ញោ ទោសំ អទិស្វា ‘‘ឥទំ ភយំ អម្ហាកំ កថំ វូបសមេយ្យា’’តិ ចិន្តេសុំ. តត្ថ ឯកច្ចេ ឆ សត្ថារោ អបទិសិំសុ – ‘‘ឯតេហិ ឱក្កន្តមត្តេ វូបសមិស្សតី’’តិ. ឯកច្ចេ អាហំសុ – ‘‘ពុទ្ធោ កិរ លោកេ ឧប្បន្នោ, សោ ភគវា សព្ពសត្តហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, តេន ឱក្កន្តមត្តេ សព្ពភយានិ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. តេន តេ អត្តមនា ហុត្វា ‘‘កហំ បន សោ ភគវា ឯតរហិ វិហរតិ, អម្ហេហិ វា បេសិតេ អាគច្ឆេយ្យា’’តិ អាហំសុ. អថាបរេ អាហំសុ – ‘‘ពុទ្ធា នាម អនុកម្បកា, កិស្ស នាគច្ឆេយ្យុំ, សោ បន ភគវា ឯតរហិ រាជគហេ វិហរតិ, រាជា ច ពិម្ពិសារោ តំ ឧបដ្ឋហតិ, កទាចិ សោ អាគន្តុំ ន ទទេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា អានេស្សាមា’’តិ ទ្វេ លិច្ឆវិរាជានោ មហតា ពលកាយេន បហូតំ បណ្ណាការំ ទត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ បេសេសុំ – ‘‘ពិម្ពិសារំ សញ្ញាបេត្វា ភគវន្តំ អានេថា’’តិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា តំ បវត្តិំ និវេទេត្វា ‘‘មហារាជ, ភគវន្តំ អម្ហាកំ នគរំ បេសេហី’’តិ អាហំសុ. រាជា ន សម្បដិច្ឆិ – ‘‘តុម្ហេ ឯវ ជានាថា’’តិ អាហ. តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯវមាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ នគរេ តីណិ ភយានិ ឧប្បន្នានិ. សចេ ភគវា អាគច្ឆេយ្យ, សោត្ថិ នោ ភវេយ្យា’’តិ. ភគវា អាវជ្ជេត្វា ‘‘វេសាលិយំ រតនសុត្តេ វុត្តេ សា រក្ខា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានិ ផរិស្សតិ, សុត្តបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ អធិវាសេសិ. អថ រាជា ពិម្ពិសារោ ភគវតោ អធិវាសនំ សុត្វា ‘‘ភគវតា វេសាលិគមនំ អធិវាសិត’’ន្តិ នគរេ ឃោសនំ ការាបេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, សម្បដិច្ឆិត្ថ វេសាលិគមន’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អាគមេថ, យាវ មគ្គំ បដិយាទេមី’’តិ.

អថ ខោ រាជា ពិម្ពិសារោ រាជគហស្ស ច គង្គាយ ច អន្តរា បញ្ចយោជនំ ភូមិំ សមំ កត្វា, យោជនេ យោជនេ វិហារំ មាបេត្វា, ភគវតោ គមនកាលំ បដិវេទេសិ. ភគវា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ បរិវុតោ បាយាសិ. រាជា បញ្ចយោជនំ មគ្គំ បញ្ចវណ្ណេហិ បុប្ផេហិ ជាណុមត្តំ ឱកិរាបេត្វា ធជបដាកាបុណ្ណឃដកទលិអាទីនិ ឧស្សាបេត្វា ភគវតោ ទ្វេ សេតច្ឆត្តានិ, ឯកេកស្ស ច ភិក្ខុស្ស ឯកមេកំ ឧក្ខិបាបេត្វា សទ្ធិំ អត្តនោ បរិវារេន បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជំ ករោន្តោ ឯកេកស្មិំ វិហារេ ភគវន្តំ វសាបេត្វា មហាទានានិ ទត្វា បញ្ចហិ ទិវសេហិ គង្គាតីរំ នេសិ. តត្ថ សព្ពាលង្ការេហិ នាវំ អលង្ករោន្តោ វេសាលិកានំ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘អាគតោ ភគវា, មគ្គំ បដិយាទេត្វា សព្ពេ ភគវតោ បច្ចុគ្គមនំ ករោថា’’តិ. តេ ‘‘ទិគុណំ បូជំ ករិស្សាមា’’តិ វេសាលិយា ច គង្គាយ ច អន្តរា តិយោជនំ ភូមិំ សមំ កត្វា ភគវតោ ចត្តារិ, ឯកេកស្ស ច ភិក្ខុនោ ទ្វេ ទ្វេ សេតច្ឆត្តានិ សជ្ជេត្វា បូជំ កុរុមានា គង្គាតីរេ អាគន្ត្វា អដ្ឋំសុ.

ពិម្ពិសារោ ទ្វេ នាវាយោ សង្ឃាដេត្វា, មណ្ឌបំ កត្វា, បុប្ផទាមាទីហិ អលង្ករិត្វា តត្ថ សព្ពរតនមយំ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេសិ. ភគវា តស្មិំ និសីទិ. បញ្ចសតា ភិក្ខូបិ នាវំ អភិរុហិត្វា យថានុរូបំ និសីទិំសុ. រាជា ភគវន្តំ អនុគច្ឆន្តោ គលប្បមាណំ ឧទកំ ឱរោហិត្វា ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា អាគច្ឆតិ, តាវាហំ ឥធេវ គង្គាតីរេ វសិស្សាមី’’តិ វត្វា និវត្តោ. ឧបរិ ទេវតា យាវ អកនិដ្ឋភវនា បូជមកំសុ, ហេដ្ឋា គង្គានិវាសិនោ កម្ពលស្សតរាទយោ នាគា បូជមកំសុ. ឯវំ មហតិយា បូជាយ ភគវា យោជនមត្តំ អទ្ធានំ គង្គាយ គន្ត្វា វេសាលិកានំ សីមន្តរំ បវិដ្ឋោ.

តតោ លិច្ឆវិរាជានោ តេន ពិម្ពិសារេន កតបូជាយ ទិគុណំ ករោន្តា គលប្បមាណេ ឧទកេ ភគវន្តំ បច្ចុគ្គច្ឆិំសុ. តេនេវ ខណេន តេន មុហុត្តេន វិជ្ជុប្បភាវិនទ្ធន្ធការវិសដកូដោ គឡគឡាយន្តោ ចតូសុ ទិសាសុ មហាមេឃោ វុដ្ឋាសិ. អថ ភគវតា បឋមបាទេ គង្គាតីរេ និក្ខិត្តមត្តេ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. យេ តេមេតុកាមា, តេ ឯវ តេមេន្តិ, អតេមេតុកាមា ន តេមេន្តិ. សព្ពត្ថ ជាណុមត្តំ ឩរុមត្តំ កដិមត្តំ គលប្បមាណំ ឧទកំ វហតិ, សព្ពកុណបានិ ឧទកេន គង្គំ បវេសិតានិ បរិសុទ្ធោ ភូមិភាគោ អហោសិ.

លិច្ឆវិរាជានោ ភគវន្តំ អន្តរា យោជនេ យោជនេ វាសាបេត្វា មហាទានានិ ទត្វា តីហិ ទិវសេហិ ទិគុណំ បូជំ ករោន្តា វេសាលិំ នយិំសុ. វេសាលិំ សម្បត្តេ ភគវតិ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ អាគច្ឆិ, មហេសក្ខានំ ទេវានំ សន្និបាតេន អមនុស្សា យេភុយ្យេន បលាយិំសុ. ភគវា នគរទ្វារេ ឋត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ – ‘‘ឥមំ អានន្ទ, រតនសុត្តំ ឧគ្គហេត្វា ពលិកម្មូបករណានិ គហេត្វា លិច្ឆវិកុមារេហិ សទ្ធិំ វេសាលិយា តីសុ បាការន្តរេសុ វិចរន្តោ បរិត្តំ ករោហី’’តិ រតនសុត្តំ អភាសិ. ឯវំ ‘‘កេន បនេតំ សុត្តំ, កទា, កត្ថ, កស្មា ច វុត្ត’’ន្តិ ឯតេសំ បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនា វិត្ថារេន វេសាលិវត្ថុតោ បភុតិ បោរាណេហិ វណ្ណិយតិ.

ឯវំ ភគវតោ វេសាលិំ អនុប្បត្តទិវសេយេវ វេសាលិនគរទ្វារេ តេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិឃាតត្ថាយ វុត្តមិទំ រតនសុត្តំ ឧគ្គហេត្វា អាយស្មា អានន្ទោ បរិត្តត្ថាយ ភាសមានោ ភគវតោ បត្តេន ឧទកំ អាទាយ សព្ពនគរំ អព្ភុក្កិរន្តោ អនុវិចរិ. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ ច ថេរេន យេ បុព្ពេ អបលាតា សង្ការកូដភិត្តិប្បទេសាទិនិស្សិតា អមនុស្សា, តេ ចតូហិ ទ្វារេហិ បលាយិំសុ, ទ្វារានិ អនោកាសានិ អហេសុំ. តតោ ឯកច្ចេ ទ្វារេសុ ឱកាសំ អលភមានា បាការំ ភិន្ទិត្វា បលាតា. អមនុស្សេសុ គតមត្តេសុ មនុស្សានំ គត្តេសុ រោគោ វូបសន្តោ, តេ និក្ខមិត្វា សព្ពគន្ធបុប្ផាទីហិ ថេរំ បូជេសុំ. មហាជនោ នគរមជ្ឈេ សន្ថាគារំ សព្ពគន្ធេហិ លិម្បិត្វា វិតានំ កត្វា សព្ពាលង្ការេហិ អលង្ករិត្វា តត្ថ ពុទ្ធាសនំ បញ្ញាបេត្វា ភគវន្តំ អានេសិ.

ភគវា សន្ថាគារំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. ភិក្ខុសង្ឃោបិ ខោ រាជានោ មនុស្សា ច បតិរូបេ ឱកាសេ និសីទិំសុ. សក្កោបិ ទេវានមិន្ទោ ទ្វីសុ ទេវលោកេសុ ទេវបរិសាយ សទ្ធិំ ឧបនិសីទិ អញ្ញេ ច ទេវា. អានន្ទត្ថេរោបិ សព្ពំ វេសាលិំ អនុវិចរន្តោ អារក្ខំ កត្វា វេសាលិនគរវាសីហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. តត្ថ ភគវា សព្ពេសំ តទេវ រតនសុត្តំ អភាសីតិ.

២២៤. តត្ថ យានីធ ភូតានីតិ បឋមគាថាយំ យានីតិ យាទិសានិ អប្បេសក្ខានិ វា មហេសក្ខានិ វា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ បទេសេ, តស្មិំ ខណេ សន្និបតិតដ្ឋានំ សន្ធាយាហ. ភូតានីតិ កិញ្ចាបិ ភូតសទ្ទោ ‘‘ភូតស្មិំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៦៩) វិជ្ជមានេ, ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សថា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៤០១) ខន្ធបញ្ចកេ, ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខុ, មហាភូតា ហេតូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) ចតុព្ពិធេ បថវីធាត្វាទិរូបេ, ‘‘យោ ច កាលឃសោ ភូតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ១.២.១៩០) ខីណាសវេ, ‘‘សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.២២០) សព្ពសត្តេ, ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៩០) រុក្ខាទិកេ, ‘‘ភូតំ ភូតតោ សញ្ជានាតី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣) ចាតុមហារាជិកានំ ហេដ្ឋា សត្តនិកាយំ ឧបាទាយ វត្តតិ. ឥធ បន អវិសេសតោ អមនុស្សេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

សមាគតានីតិ សន្និបតិតានិ. ភុម្មានីតិ ភូមិយំ និព្ពត្តានិ. វាតិ វិកប្បនេ. តេន យានីធ ភុម្មានិ វា ភូតានិ សមាគតានីតិ ឥមមេកំ វិកប្បំ កត្វា បុន ទុតិយំ វិកប្បំ កាតុំ ‘‘យានិ វា អន្តលិក្ខេ’’តិ អាហ. អន្តលិក្ខេ វា យានិ ភូតានិ និព្ពត្តានិ, តានិ សព្ពានិ ឥធ សមាគតានីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យាមតោ យាវ អកនិដ្ឋំ, តាវ និព្ពត្តានិ ភូតានិ អាកាសេ បាតុភូតវិមានេសុ និព្ពត្តត្តា ‘‘អន្តលិក្ខេ ភូតានី’’តិ វេទិតព្ពានិ. តតោ ហេដ្ឋា សិនេរុតោ បភុតិ យាវ ភូមិយំ រុក្ខលតាទីសុ អធិវត្ថានិ បថវិយញ្ច និព្ពត្តានិ ភូតានិ, តានិ សព្ពានិ ភូមិយំ ភូមិបដិពទ្ធេសុ ច រុក្ខលតាបព្ពតាទីសុ និព្ពត្តត្តា ‘‘ភុម្មានិ ភូតានី’’តិ វេទិតព្ពានិ.

ឯវំ ភគវា សព្ពានេវ អមនុស្សភូតានិ ‘‘ភុម្មានិ វា យានិ វ អន្តលិក្ខេ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ វិកប្បេត្វា បុន ឯកេន បទេន បរិគ្គហេត្វា ‘‘សព្ពេវ ភូតា សុមនា ភវន្តូ’’តិ អាហ. សព្ពេតិ អនវសេសា. ឯវាតិ អវធារណេ, ឯកម្បិ អនបនេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ភូតាតិ អមនុស្សា. សុមនា ភវន្តូតិ សុខិតមនា, បីតិសោមនស្សជាតា ភវន្តូតិ អត្ថោ. អថោបីតិ កិច្ចន្តរសន្និយោជនត្ថំ វាក្យោបាទានេ និបាតទ្វយំ. សក្កច្ច សុណន្តុ ភាសិតន្តិ អដ្ឋិំ កត្វា, មនសិ កត្វា, សព្ពចេតសោ សមន្នាហរិត្វា ទិព្ពសម្បត្តិលោកុត្តរសុខាវហំ មម ទេសនំ សុណន្តុ.

ឯវមេត្ថ ភគវា ‘‘យានីធ ភូតានិ សមាគតានី’’តិ អនិយមិតវចនេន ភូតានិ បរិគ្គហេត្វា បុន ‘‘ភុម្មានិ វា យានិ វ អន្តលិក្ខេ’’តិ ទ្វិធា វិកប្បេត្វា តតោ ‘‘សព្ពេវ ភូតា’’តិ បុន ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘សុមនា ភវន្តូ’’តិ ឥមិនា វចនេន អាសយសម្បត្តិយំ និយោជេន្តោ ‘‘សក្កច្ច សុណន្តុ ភាសិត’’ន្តិ បយោគសម្បត្តិយំ, តថា យោនិសោមនសិការសម្បត្តិយំ បរតោឃោសសម្បត្តិយញ្ច, តថា អត្តសម្មាបណិធិសប្បុរិសូបនិស្សយសម្បត្តីសុ សមាធិបញ្ញាហេតុសម្បត្តីសុ ច និយោជេន្តោ គាថំ សមាបេសិ.

២២៥. តស្មា ហិ ភូតាតិ ទុតិយគាថា. តត្ថ តស្មាតិ ការណវចនំ. ភូតាតិ អាមន្តនវចនំ. និសាមេថាតិ សុណាថ. សព្ពេតិ អនវសេសា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មា តុម្ហេ ទិព្ពដ្ឋានានិ តត្ថ ឧបភោគសម្បទញ្ច បហាយ ធម្មស្សវនត្ថំ ឥធ សមាគតា, ន នដនច្ចនាទិទស្សនត្ថំ, តស្មា ហិ ភូតា និសាមេថ សព្ពេតិ. អថ វា ‘‘សុមនា ភវន្តុ សក្កច្ច សុណន្តូ’’តិ វចនេន តេសំ សុមនភាវំ សក្កច្ចំ សោតុកម្យតញ្ច ទិស្វា អាហ – យស្មា តុម្ហេ សុមនភាវេន អត្តសម្មាបណិធិយោនិសោមនសិការាសយសុទ្ធីហិ សក្កច្ចំ សោតុកម្យតាយ សប្បុរិសូបនិស្សយបរតោឃោសបទដ្ឋានតោ បយោគសុទ្ធីហិ ច យុត្តា, តស្មា ហិ ភូតា និសាមេថ សព្ពេតិ. អថ វា យំ បុរិមគាថាយ អន្តេ ‘‘ភាសិត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ការណភាវេន អបទិសន្តោ អាហ – ‘‘យស្មា មម ភាសិតំ នាម អតិទុល្លភំ អដ្ឋក្ខណបរិវជ្ជិតស្ស ខណស្ស ទុល្លភត្តា, អនេកានិសំសញ្ច បញ្ញាករុណាគុណេន បវត្តត្តា, តញ្ចាហំ វត្តុកាមោ ‘សុណន្តុ ភាសិត’ន្តិ អវោចំ. តស្មា ហិ ភូតា និសាមេថ សព្ពេ’’តិ ឥទំ ឥមិនា គាថាបទេន វុត្តំ ហោតិ.

ឯវមេតំ ការណំ និរោបេន្តោ អត្តនោ ភាសិតនិសាមនេ និយោជេត្វា និសាមេតព្ពំ វត្តុមារទ្ធោ ‘‘មេត្តំ ករោថ មានុសិយា បជាយា’’តិ. តស្សត្ថោ – យាយំ តីហិ ឧបទ្ទវេហិ ឧបទ្ទុតា មានុសី បជា, តស្សា មានុសិយា បជាយ មិត្តភាវំ ហិតជ្ឈាសយតំ បច្ចុបដ្ឋាបេថាតិ. កេចិ បន ‘‘មានុសិយំ បជ’’ន្តិ បឋន្តិ, តំ ភុម្មត្ថាសម្ភវា ន យុជ្ជតិ. យម្បិ ចញ្ញេ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ, សោបិ ន យុជ្ជតិ. អធិប្បាយោ បនេត្ថ – នាហំ ពុទ្ធោតិ ឥស្សរិយពលេន វទាមិ, អបិច បន តុម្ហាកញ្ច ឥមិស្សា ច មានុសិយា បជាយ ហិតត្ថំ វទាមិ – ‘‘មេត្តំ ករោថ មានុសិយា បជាយា’’តិ. ឯត្ថ ច –

‘‘យេ សត្តសណ្ឌំ បថវិំ វិជេត្វា, រាជិសយោ យជមានា អនុបរិយគា;

អស្សមេធំ បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ និរគ្គឡំ.

‘‘មេត្តស្ស ចិត្តស្ស សុភាវិតស្ស, កលម្បិ តេ នានុភវន្តិ សោឡសិំ.

‘‘ឯកម្បិ ចេ បាណមទុដ្ឋចិត្តោ, មេត្តាយតិ កុសលី តេន ហោតិ;

សព្ពេ ច បាណេ មនសានុកម្បី, បហូតមរិយោ បករោតិ បុញ្ញ’’ន្តិ. (អ. និ. ៨.១) –

ឯវមាទីនំ សុត្តានំ ឯកាទសានិសំសានញ្ច វសេន យេ មេត្តំ ករោន្តិ, តេសំ មេត្តា ហិតាតិ វេទិតព្ពា.

‘‘ទេវតានុកម្បិតោ បោសោ, សទា ភទ្រានិ បស្សតី’’តិ. (ទី. និ. ២.១៥៣; ឧទា. ៧៦; មហាវ. ២៨៦) –

ឯវមាទីនំ វសេន យេសុ ករីយតិ, តេសម្បិ ហិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ ឧភយេសម្បិ ហិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘មេត្តំ ករោថ មានុសិយា បជាយា’’តិ វត្វា ឥទានិ ឧបការម្បិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទិវា ច រត្តោ ច ហរន្តិ យេ ពលិំ, តស្មា ហិ នេ រក្ខថ អប្បមត្តា’’តិ. តស្សត្ថោ – យេ មនុស្សា ចិត្តកម្មកដ្ឋកម្មាទីហិបិ ទេវតា កត្វា ចេតិយរុក្ខាទីនិ ច ឧបសង្កមិត្វា ទេវតា ឧទ្ទិស្ស ទិវា ពលិំ ករោន្តិ, កាឡបក្ខាទីសុ ច រត្តិំ ពលិំ ករោន្តិ. សលាកភត្តាទីនិ វា ទត្វា អារក្ខទេវតា ឧបាទាយ យាវ ព្រហ្មទេវតានំ បត្តិទាននិយ្យាតនេន ទិវា ពលិំ ករោន្តិ, ឆត្តារោបនទីបមាលា សព្ពរត្តិកធម្មស្សវនាទីនិ ការាបេត្វា បត្តិទាននិយ្យាតនេន ច រត្តិំ ពលិំ ករោន្តិ, តេ កថំ ន រក្ខិតព្ពា. យតោ ឯវំ ទិវា ច រត្តោ ច តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស ករោន្តិ យេ ពលិំ, តស្មា ហិ នេ រក្ខថ. តស្មា ពលិកម្មការណាបិ តេ មនុស្សេ រក្ខថ គោបយថ, អហិតំ តេសំ អបនេថ, ហិតំ ឧបនេថ អប្បមត្តា ហុត្វា តំ កតញ្ញុភាវំ ហទយេ កត្វា និច្ចមនុស្សរន្តាតិ.

២២៦. ឯវំ ទេវតាសុ មនុស្សានំ ឧបការកភាវំ ទស្សេត្វា តេសំ ឧបទ្ទវវូបសមនត្ថំ ពុទ្ធាទិគុណប្បកាសនេន ច ទេវមនុស្សានំ ធម្មស្សវនត្ថំ ‘‘យំកិញ្ចិ វិត្ត’’ន្តិអាទិនា នយេន សច្ចវចនំ បយុជ្ជិតុមារទ្ធោ. តត្ថ យំកិញ្ចីតិ អនិយមិតវសេន អនវសេសំ បរិយាទិយតិ យំកិញ្ចិ តត្ថ តត្ថ វោហារូបគំ. វិត្តន្តិ ធនំ. តញ្ហិ វិត្តិំ ជនេតីតិ វិត្តំ. ឥធ វាតិ មនុស្សលោកំ និទ្ទិសតិ, ហុរំ វាតិ តតោ បរំ អវសេសលោកំ. តេន ច ឋបេត្វា មនុស្សេ សព្ពលោកគ្គហណេ បត្តេ ‘‘សគ្គេសុ វា’’តិ បរតោ វុត្តត្តា ឋបេត្វា មនុស្សេ ច សគ្គេ ច អវសេសានំ នាគសុបណ្ណាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ យំ មនុស្សានំ វោហារូបគំ អលង្ការបរិភោគូបគញ្ច ជាតរូបរជតមុត្តាមណិវេឡុរិយបវាឡលោហិតង្កមសារគល្លាទិកំ, យញ្ច មុត្តាមណិវាលុកត្ថតាយ ភូមិយា រតនមយវិមានេសុ អនេកយោជនសតវិត្ថតេសុ ភវនេសុ ឧប្បន្នានំ នាគសុបណ្ណាទីនំ វិត្តំ, តំ និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ.

សគ្គេសុ វាតិ កាមាវចររូបាវចរទេវលោកេសុ. តេ ហិ សោភនេន កម្មេន អជីយន្តិ គម្មន្តីតិ សគ្គា, សុដ្ឋុ វា អគ្គាតិបិ សគ្គា. យន្តិ យំ សស្សាមិកំ វា អស្សាមិកំ វា. រតនន្តិ រតិំ នយតិ, វហតិ, ជនយតិ, វឌ្ឍេតីតិ រតនំ, យំកិញ្ចិ ចិត្តីកតំ មហគ្ឃំ អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ អនោមសត្តបរិភោគញ្ច, តស្សេតំ អធិវចនំ. យថាហ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ.

បណីតន្តិ ឧត្តមំ, សេដ្ឋំ, អតប្បកំ. ឯវំ ឥមិនា គាថាបទេន យំ សគ្គេសុ អនេកយោជនសតប្បមាណសព្ពរតនមយវិមានេសុ សុធម្មវេជយន្តប្បភុតីសុ សស្សាមិកំ, យញ្ច ពុទ្ធុប្បាទវិរហេន អបាយមេវ បរិបូរេន្តេសុ សត្តេសុ សុញ្ញវិមានបដិពទ្ធំ អស្សាមិកំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ បថវីមហាសមុទ្ទហិមវន្តាទិនិស្សិតំ អស្សាមិកំ រតនំ, តំ និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ.

ន នោ សមំ អត្ថិ តថាគតេនាតិ ន-ឥតិ បដិសេធេ, នោ-ឥតិ អវធារណេ. សមន្តិ តុល្យំ. អត្ថីតិ វិជ្ជតិ. តថាគតេនាតិ ពុទ្ធេន. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យំ ឯតំ វិត្តញ្ច រតនញ្ច បកាសិតំ, ឯត្ថ ឯកម្បិ ពុទ្ធរតនេន សទិសំ រតនំ នេវត្ថិ. យម្បិ ហិ តំ ចិត្តីកតដ្ឋេន រតនំ, សេយ្យថិទំ – រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចក្ករតនំ មណិរតនញ្ច, យម្ហិ ឧប្បន្នេ មហាជនោ ន អញ្ញត្ថ ចិត្តីការំ ករោតិ, ន កោចិ បុប្ផគន្ធាទីនិ គហេត្វា យក្ខដ្ឋានំ វា ភូតដ្ឋានំ វា គច្ឆតិ, សព្ពោបិ ជនោ ចក្ករតនមណិរតនមេវ ចិត្តិំ ករោតិ បូជេតិ, តំ តំ វរំ បត្ថេតិ, បត្ថិតបត្ថិតញ្ចស្ស ឯកច្ចំ សមិជ្ឈតិ, តម្បិ រតនំ ពុទ្ធរតនេន សមំ នត្ថិ. យទិ ហិ ចិត្តីកតដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ. តថាគតេ ហិ ឧប្បន្នេ យេ កេចិ មហេសក្ខា ទេវមនុស្សា, ន តេ អញ្ញត្រ ចិត្តីការំ ករោន្តិ, ន កញ្ចិ អញ្ញំ បូជេន្តិ. តថា ហិ ព្រហ្មា សហម្បតិ សិនេរុមត្តេន រតនទាមេន តថាគតំ បូជេសិ, យថាពលញ្ច អញ្ញេ ទេវា មនុស្សា ច ពិម្ពិសារកោសលរាជអនាថបិណ្ឌិកាទយោ. បរិនិព្ពុតម្បិ ច ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស ឆន្នវុតិកោដិធនំ វិស្សជ្ជេត្វា អសោកមហារាជា សកលជម្ពុទីបេ ចតុរាសីតិ វិហារសហស្សានិ បតិដ្ឋាបេសិ, កោ បន វាទោ អញ្ញេសំ ចិត្តីការានំ. អបិច កស្សញ្ញស្ស បរិនិព្ពុតស្សាបិ ជាតិពោធិធម្មចក្កប្បវត្តនបរិនិព្ពានដ្ឋានានិ បដិមាចេតិយាទីនិ វា ឧទ្ទិស្ស ឯវំ ចិត្តីការគរុការោ វត្តតិ យថា ភគវតោ. ឯវំ ចិត្តីកតដ្ឋេនាបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ.

តថា យម្បិ តំ មហគ្ឃដ្ឋេន រតនំ, សេយ្យថិទំ – កាសិកំ វត្ថំ. យថាហ – ‘‘ជិណ្ណម្បិ, ភិក្ខវេ, កាសិកំ វត្ថំ វណ្ណវន្តញ្ចេវ ហោតិ សុខសម្ផស្សញ្ច មហគ្ឃញ្ចា’’តិ, តម្បិ ពុទ្ធរតនេន សមំ នត្ថិ. យទិ ហិ មហគ្ឃដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ. តថាគតោ ហិ យេសំ បំសុកម្បិ បដិគ្គណ្ហាតិ, តេសំ តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ, សេយ្យថាបិ អសោកស្ស រញ្ញោ. ឥទមស្ស មហគ្ឃតាយ. ឯវំ មហគ្ឃតាវចនេ ចេត្ថ ទោសាភាវសាធកំ ឥទំ តាវ សុត្តបទំ វេទិតព្ពំ –

‘‘យេសំ ខោ បន សោ បដិគ្គណ្ហាតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តេសំ តំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. ឥទមស្ស មហគ្ឃតាយ វទាមិ. សេយ្យថាបិ តំ, ភិក្ខវេ, កាសិកំ វត្ថំ មហគ្ឃំ, តថូបមាហំ, ភិក្ខវេ, ឥមំ បុគ្គលំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ៣.១០០).

ឯវំ មហគ្ឃដ្ឋេនាបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ.

តថា យម្បិ តំ អតុលដ្ឋេន រតនំ. សេយ្យថិទំ – រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចក្ករតនំ ឧប្បជ្ជតិ ឥន្ទនីលមណិមយនាភិ សត្តរតនមយសហស្សារំ បវាឡមយនេមិ, រត្តសុវណ្ណមយសន្ធិ, យស្ស ទសន្នំ ទសន្នំ អរានំ ឧបរិ ឯកំ មុណ្ឌារំ ហោតិ វាតំ គហេត្វា សទ្ទករណត្ថំ, យេន កតោ សទ្ទោ សុកុសលប្បតាឡិតបញ្ចង្គិកតូរិយសទ្ទោ វិយ ហោតិ. យស្ស នាភិយា ឧភោសុ បស្សេសុ ទ្វេ សីហមុខានិ ហោន្តិ, អព្ភន្តរំ សកដចក្កស្សេវ សុសិរំ, តស្ស កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ, កម្មបច្ចយេន ឧតុតោ សមុដ្ឋាតិ. យំ រាជា ទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តំ បូរេត្វា តទហុបោសថេ បន្នរសេ បុណ្ណមទិវសេ សីសំន្ហាតោ ឧបោសថិកោ ឧបរិបាសាទវរគតោ សីលានិ សោធេន្តោ និសិន្នោ បុណ្ណចន្ទំ វិយ សូរិយំ វិយ ច ឧដ្ឋេន្តំ បស្សតិ, យស្ស ទ្វាទសយោជនតោ សទ្ទោ សុយ្យតិ, យោជនតោ វណ្ណោ ទិស្សតិ, យំ មហាជនេន ‘‘ទុតិយោ មញ្ញេ ចន្ទោ សូរិយោ វា ឧដ្ឋិតោ’’តិ អតិវិយ កោតូហលជាតេន ទិស្សមានំ នគរស្ស ឧបរិ អាគន្ត្វា រញ្ញោ អន្តេបុរស្ស បាចីនបស្សេ នាតិឧច្ចំ នាតិនីចំ ហុត្វា មហាជនស្ស គន្ធបុប្ផាទីហិ បូជេតុំ យុត្តដ្ឋានេ អក្ខាហតំ វិយ តិដ្ឋតិ.

តទេវ អនុពន្ធមានំ ហត្ថិរតនំ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពសេតោ រត្តបាទោ សត្តប្បតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឧបោសថកុលា វា ឆទ្ទន្តកុលា វា អាគច្ឆតិ. ឧបោសថកុលា អាគច្ឆន្តោ ហិ សព្ពជេដ្ឋោ អាគច្ឆតិ, ឆទ្ទន្តកុលា សព្ពកនិដ្ឋោ សិក្ខិតសិក្ខោ ទមថូបេតោ. សោ ទ្វាទសយោជនំ បរិសំ គហេត្វា សកលជម្ពុទីបំ អនុសំយាយិត្វា បុរេបាតរាសមេវ សកំ រាជធានិំ អាគច្ឆតិ.

តម្បិ អនុពន្ធមានំ អស្សរតនំ ឧប្បជ្ជតិ, សព្ពសេតោ រត្តបាទោ កាកសីសោ មុញ្ជកេសោ វលាហកស្ស រាជកុលា អាគច្ឆតិ. សេសមេត្ថ ហត្ថិរតនសទិសមេវ.

តម្បិ អនុពន្ធមានំ មណិរតនំ ឧប្បជ្ជតិ. សោ ហោតិ មណិ វេឡុរិយោ សុភោ ជាតិមា អដ្ឋំសោ សុបរិកម្មកតោ អាយាមតោ ចក្កនាភិសទិសោ, វេបុល្លបព្ពតា អាគច្ឆតិ, សោ ចតុរង្គសមន្នាគតេបិ អន្ធការេ រញ្ញោ ធជគ្គតោ យោជនំ ឱភាសេតិ, យស្សោភាសេន មនុស្សា ‘‘ទិវា’’តិ មញ្ញមានា កម្មន្តេ បយោជេន្តិ, អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ បស្សន្តិ.

តម្បិ អនុពន្ធមានំ ឥត្ថិរតនំ ឧប្បជ្ជតិ. បកតិអគ្គមហេសី វា ហោតិ, ឧត្តរកុរុតោ វា អាគច្ឆតិ មទ្ទរាជកុលតោ វា, អតិទីឃាទិឆទោសវិវជ្ជិតា អតិក្កន្តា មានុសំ វណ្ណំ អប្បត្តា ទិព្ពំ វណ្ណំ, យស្សា រញ្ញោ សីតកាលេ ឧណ្ហានិ គត្តានិ ហោន្តិ, ឧណ្ហកាលេ សីតានិ, សតធា ផោដិតតូលបិចុនោ វិយ សម្ផស្សោ ហោតិ, កាយតោ ចន្ទនគន្ធោ វាយតិ, មុខតោ ឧប្បលគន្ធោ, បុព្ពុដ្ឋាយិតាទិអនេកគុណសមន្នាគតា ច ហោតិ.

តម្បិ អនុពន្ធមានំ គហបតិរតនំ ឧប្បជ្ជតិ រញ្ញោ បកតិកម្មករោ សេដ្ឋិ, យស្ស ចក្ករតនេ ឧប្បន្នមត្តេ ទិព្ពំ ចក្ខុ បាតុភវតិ, យេន សមន្តតោ យោជនមត្តេ និធិំ បស្សតិ សស្សាមិកម្បិ អស្សាមិកម្បិ. សោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បវារេតិ ‘‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ, ទេវ, ហោហិ, អហំ តេ ធនេន ធនករណីយំ ករិស្សាមី’’តិ.

តម្បិ អនុពន្ធមានំ បរិណាយករតនំ ឧប្បជ្ជតិ រញ្ញោ បកតិជេដ្ឋបុត្តោ, ចក្ករតនេ ឧប្បន្នមត្តេ អតិរេកបញ្ញាវេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ ហោតិ, ទ្វាទសយោជនាយ បរិសាយ ចេតសា ចិត្តំ បរិជានិត្វា និគ្គហបគ្គហសមត្ថោ ហោតិ. សោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បវារេតិ – ‘‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ, ទេវ, ហោហិ, អហំ តេ រជ្ជំ អនុសាសិស្សាមី’’តិ. យំ វា បនញ្ញម្បិ ឯវរូបំ អតុលដ្ឋេន រតនំ, យស្ស ន សក្កា តុលយិត្វា តីរយិត្វា អគ្ឃោ កាតុំ ‘‘សតំ វា សហស្សំ វា អគ្ឃតិ កោដិំ វា’’តិ. តត្ថ ឯករតនម្បិ ពុទ្ធរតនេន សមំ នត្ថិ. យទិ ហិ អតុលដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ. តថាគតោ ហិ ន សក្កា សីលតោ វា សមាធិតោ វា បញ្ញាទីនំ វា អញ្ញតរតោ កេនចិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា ‘‘ឯត្តកគុណោ វា ឥមិនា សមោ វា សប្បដិភាគោ វា’’តិ បរិច្ឆិន្ទិតុំ. ឯវំ អតុលដ្ឋេនាបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ.

តថា យម្បិ តំ ទុល្លភទស្សនដ្ឋេន រតនំ. សេយ្យថិទំ – ទុល្លភបាតុភាវោ រាជា ចក្កវត្តិ ចក្កាទីនិ ច តស្ស រតនានិ, តម្បិ ពុទ្ធរតនេន សមំ នត្ថិ. យទិ ហិ ទុល្លភទស្សនដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ, កុតោ ចក្កវត្តិអាទីនំ រតនត្តំ, យានិ ឯកស្មិំយេវ កប្បេ អនេកានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. យស្មា បន អសង្ខ្យេយ្យេបិ កប្បេ តថាគតសុញ្ញោ លោកោ ហោតិ, តស្មា តថាគតោ ឯវ កទាចិ ករហចិ ឧប្បជ្ជនតោ ទុល្លភទស្សនោ. វុត្តំ ចេតំ ភគវតា បរិនិព្ពានសមយេ –

‘‘ទេវតា, អានន្ទ, ឧជ្ឈាយន្តិ – ‘ទូរា ច វតម្ហ អាគតា តថាគតំ ទស្សនាយ, កទាចិ ករហចិ តថាគតា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, អជ្ជេវ រត្តិយា បច្ឆិមេ យាមេ តថាគតស្ស បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតិ, អយញ្ច មហេសក្ខោ ភិក្ខុ ភគវតោ បុរតោ ឋិតោ ឱវារេន្តោ, ន មយំ លភាម បច្ឆិមេ កាលេ តថាគតំ ទស្សនាយា’’’តិ (ទី. និ. ២.២០០).

ឯវំ ទុល្លភទស្សនដ្ឋេនបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ.

តថា យម្បិ តំ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេន រតនំ. សេយ្យថិទំ – រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចក្ករតនាទិ. តញ្ហិ កោដិសតសហស្សធនានម្បិ សត្តភូមិកបាសាទវរតលេ វសន្តានម្បិ ចណ្ឌាលវេននេសាទរថការបុក្កុសាទីនំ នីចកុលិកានំ ឱមកបុរិសានំ សុបិនន្តេបិ បរិភោគត្ថាយ ន និព្ពត្តតិ. ឧភតោ សុជាតស្ស បន រញ្ញោ ខត្តិយស្សេវ បរិបូរិតទសវិធចក្កវត្តិវត្តស្ស បរិភោគត្ថាយ និព្ពត្តនតោ អនោមសត្តបរិភោគំយេវ ហោតិ, តម្បិ ពុទ្ធរតនេន សមំ នត្ថិ. យទិ ហិ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ. តថាគតោ ហិ លោកេ អនោមសត្តសម្មតានម្បិ អនុបនិស្សយសម្បន្នានំ វិបរីតទស្សនានំ បូរណកស្សបាទីនំ ឆន្នំ សត្ថារានំ អញ្ញេសញ្ច ឯវរូបានំ សុបិនន្តេបិ អបរិភោគោ, ឧបនិស្សយសម្បន្នានំ បន ចតុប្បទាយបិ គាថាយ បរិយោសានេ អរហត្តមធិគន្តុំ សមត្ថានំ និព្ពេធិកញាណទស្សនានំ ពាហិយទារុចីរិយប្បភុតីនំ អញ្ញេសញ្ច មហាកុលប្បសុតានំ មហាសាវកានំ បរិភោគោ. តេ ហិ តំ ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយបារិចរិយានុត្តរិយាទីនិ សាធេន្តា តថា តថា បរិភុញ្ជន្តិ. ឯវំ អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេនាបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ.

យម្បិ តំ អវិសេសតោ រតិជននដ្ឋេន រតនំ. សេយ្យថិទំ – រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចក្ករតនំ. តញ្ហិ ទិស្វា រាជា ចក្កវត្តិ អត្តមនោ ហោតិ, ឯវម្បិ តំ រញ្ញោ រតិំ ជនេតិ. បុន ចបរំ រាជា ចក្កវត្តិ វាមេន ហត្ថេន សុវណ្ណភិង្ការំ គហេត្វា ទក្ខិណេន ហត្ថេន ចក្ករតនំ អព្ភុក្កិរតិ ‘‘បវត្តតុ ភវំ ចក្ករតនំ, អភិវិជិនាតុ ភវំ ចក្ករតន’’ន្តិ. តតោ ចក្ករតនំ បញ្ចង្គិកំ វិយ តូរិយំ មធុរស្សរំ និច្ឆរន្តំ អាកាសេន បុរត្ថិមំ ទិសំ គច្ឆតិ, អន្វទេវ រាជា ចក្កវត្តិ ចក្កានុភាវេន ទ្វាទសយោជនវិត្ថិណ្ណាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ នាតិឧច្ចំ នាតិនីចំ ឧច្ចរុក្ខានំ ហេដ្ឋាភាគេន, នីចរុក្ខានំ ឧបរិភាគេន, រុក្ខេសុ បុប្ផផលបល្លវាទិបណ្ណាការំ គហេត្វា អាគតានំ ហត្ថតោ បណ្ណាការញ្ច គណ្ហន្តោ ‘‘ឯហិ ខោ មហារាជា’’តិឯវមាទិនា បរមនិបច្ចការេន អាគតេ បដិរាជានោ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា នយេន អនុសាសន្តោ គច្ឆតិ. យត្ថ បន រាជា ភុញ្ជិតុកាមោ វា ទិវាសេយ្យំ វា កប្បេតុកាមោ ហោតិ, តត្ថ ចក្ករតនំ អាកាសា ឱតរិត្វា ឧទកាទិសព្ពកិច្ចក្ខមេ សមេ ភូមិភាគេ អក្ខាហតំ វិយ តិដ្ឋតិ. បុន រញ្ញោ គមនចិត្តេ ឧប្បន្នេ បុរិមនយេនេវ សទ្ទំ ករោន្តំ គច្ឆតិ, យំ សុត្វា ទ្វាទសយោជនិកាបិ បរិសា អាកាសេន គច្ឆតិ. ចក្ករតនំ អនុបុព្ពេន បុរត្ថិមំ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហតិ, តស្មិំ អជ្ឈោគាហន្តេ ឧទកំ យោជនប្បមាណំ អបគន្ត្វា ភិត្តីកតំ វិយ តិដ្ឋតិ. មហាជនោ យថាកាមំ សត្ត រតនានិ គណ្ហាតិ. បុន រាជា សុវណ្ណភិង្ការំ គហេត្វា ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ មម រជ្ជ’’ន្តិ ឧទកេន អព្ភុក្កិរិត្វា និវត្តតិ. សេនា បុរតោ ហោតិ, ចក្ករតនំ បច្ឆតោ, រាជា មជ្ឈេ. ចក្ករតនស្ស ឱសក្កិតោសក្កិតដ្ឋានំ ឧទកំ បរិបូរតិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន ទក្ខិណបច្ឆិមឧត្តរេបិ សមុទ្ទេ គច្ឆតិ.

ឯវំ ចតុទ្ទិសំ អនុសំយាយិត្វា ចក្ករតនំ តិយោជនប្បមាណំ អាកាសំ អារោហតិ. តត្ថ ឋិតោ រាជា ចក្ករតនានុភាវេន វិជិតំ បញ្ចសតបរិត្តទីបបដិមណ្ឌិតំ សត្តយោជនសហស្សបរិមណ្ឌលំ បុព្ពវិទេហំ, តថា អដ្ឋយោជនសហស្សបរិមណ្ឌលំ ឧត្តរកុរុំ, សត្តយោជនសហស្សបរិមណ្ឌលំយេវ អបរគោយានំ, ទសយោជនសហស្សបរិមណ្ឌលំ ជម្ពុទីបញ្ចាតិ ឯវំ ចតុមហាទីបទ្វិសហស្សបរិត្តទីបបដិមណ្ឌិតំ ឯកំ ចក្កវាឡំ សុផុល្លបុណ្ឌរីកវនំ វិយ ឱលោកេតិ. ឯវំ ឱលោកយតោ ចស្ស អនប្បិកា រតិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ តំ ចក្ករតនំ រញ្ញោ រតិំ ជនេតិ, តម្បិ ពុទ្ធរតនសមំ នត្ថិ. យទិ ហិ រតិជននដ្ឋេន រតនំ, តថាគតោវ រតនំ. កិំ ករិស្សតិ ឯតំ ចក្ករតនំ? តថាគតោ ហិ យស្សា ទិព្ពាយ រតិយា ចក្ករតនាទីហិ សព្ពេហិបិ ជនិតា ចក្កវត្តិរតិ សង្ខម្បិ កលម្បិ កលភាគម្បិ ន ឧបេតិ, តតោបិ រតិតោ ឧត្តរិតរញ្ច បណីតតរញ្ច អត្តនោ ឱវាទប្បតិករានំ អសង្ខ្យេយ្យានម្បិ ទេវមនុស្សានំ បឋមជ្ឈានរតិំ, ទុតិយតតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានរតិំ, អាកាសានញ្ចាយតនរតិំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនអាកិញ្ចញ្ញាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនរតិំ, សោតាបត្តិមគ្គរតិំ, សោតាបត្តិផលរតិំ, សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គផលរតិញ្ច ជនេតិ. ឯវំ រតិជននដ្ឋេនាបិ តថាគតសមំ រតនំ នត្ថីតិ.

អបិច រតនំ នាមេតំ ទុវិធំ ហោតិ សវិញ្ញាណកំ អវិញ្ញាណកញ្ច. តត្ថ អវិញ្ញាណកំ ចក្ករតនំ មណិរតនំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ សុវណ្ណរជតាទិ, សវិញ្ញាណកំ ហត្ថិរតនាទិ បរិណាយករតនបរិយោសានំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ ឯវរូបំ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ. ឯវំ ទុវិធេ ចេត្ថ សវិញ្ញាណករតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? យស្មា អវិញ្ញាណកំ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិរតនំ, សវិញ្ញាណកានំ ហត្ថិរតនាទីនំ អលង្ការត្ថាយ ឧបនីយតិ.

សវិញ្ញាណករតនម្បិ ទុវិធំ តិរច្ឆានគតរតនំ, មនុស្សរតនញ្ច. តត្ថ មនុស្សរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? យស្មា តិរច្ឆានគតរតនំ មនុស្សរតនស្ស ឱបវយ្ហំ ហោតិ. មនុស្សរតនម្បិ ទុវិធំ ឥត្ថិរតនំ, បុរិសរតនញ្ច. តត្ថ បុរិសរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? យស្មា ឥត្ថិរតនំ បុរិសរតនស្ស បរិចារិកត្តំ អាបជ្ជតិ. បុរិសរតនម្បិ ទុវិធំ អគារិករតនំ, អនគារិករតនញ្ច. តត្ថ អនគារិករតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? យស្មា អគារិករតនេសុ អគ្គោ ចក្កវត្តីបិ សីលាទិគុណយុត្តំ អនគារិករតនំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឧបដ្ឋហិត្វា បយិរុបាសិត្វា ច ទិព្ពមានុសិកា សម្បត្តិយោ បាបុណិត្វា អន្តេ និព្ពានសម្បត្តិំ បាបុណាតិ.

ឯវំ អនគារិករតនម្បិ ទុវិធំ – អរិយបុថុជ្ជនវសេន. អរិយរតនម្បិ ទុវិធំ សេក្ខាសេក្ខវសេន. អសេក្ខរតនម្បិ ទុវិធំ សុក្ខវិបស្សកសមថយានិកវសេន, សមថយានិករតនម្បិ ទុវិធំ សាវកបារមិប្បត្តំ, អប្បត្តញ្ច. តត្ថ សាវកបារមិប្បត្តំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? គុណមហន្តតាយ. សាវកបារមិប្បត្តរតនតោបិ បច្ចេកពុទ្ធរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? គុណមហន្តតាយ. សារិបុត្តមោគ្គល្លានសទិសាបិ ហិ អនេកសតា សាវកា ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស គុណានំ សតភាគម្បិ ន ឧបេន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធរតនតោបិ សម្មាសម្ពុទ្ធរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា? គុណមហន្តតាយ. សកលម្បិ ហិ ជម្ពុទីបំ បូរេត្វា បល្លង្កេន បល្លង្កំ ឃដ្ដេន្តា និសិន្នា បច្ចេកពុទ្ធា ឯកស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស គុណានំ នេវ សង្ខំ ន កលំ ន កលភាគំ ឧបេន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា – ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១៣៩; អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០). ឯវំ កេនចិបិ បរិយាយេន តថាគតសមំ រតនំ នត្ថិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ន នោ សមំ អត្ថិ តថាគតេនា’’តិ.

ឯវំ ភគវា ពុទ្ធរតនស្ស អញ្ញេហិ រតនេហិ អសមតំ វត្វា ឥទានិ តេសំ សត្តានំ ឧប្បន្នឧបទ្ទវវូបសមនត្ថំ នេវ ជាតិំ ន គោត្តំ ន កោលបុត្តិយំ ន វណ្ណបោក្ខរតាទិំ និស្សាយ, អបិច ខោ អវីចិមុបាទាយ ភវគ្គបរិយន្តេ លោកេ សីលសមាធិក្ខន្ធាទីហិ គុណេហិ ពុទ្ធរតនស្ស អសទិសភាវំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ, ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ.

តស្សត្ថោ – ឥទម្បិ ឥធ វា ហុរំ វា សគ្គេសុ វា យំកិញ្ចិ អត្ថិ វិត្តំ វា រតនំ វា, តេន សទ្ធិំ តេហិ តេហិ គុណេហិ អសមត្តា ពុទ្ធរតនំ បណីតំ. យទិ ឯតំ សច្ចំ, ឯតេន សច្ចេន ឥមេសំ បាណីនំ សោត្ថិ ហោតុ, សោភនានំ អត្ថិតា ហោតុ, អរោគតា និរុបទ្ទវតាតិ. ឯត្ថ ច យថា ‘‘ចក្ខុំ ខោ, អានន្ទ, សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.៨៥) អត្តភាវេន វា អត្តនិយភាវេន វាតិ អត្ថោ. ឥតរថា ហិ ចក្ខុ អត្តា វា អត្តនិយំ វាតិ អប្បដិសិទ្ធមេវ សិយា. ឯវំ រតនំ បណីតន្តិ រតនត្តំ បណីតំ, រតនភាវោ បណីតោតិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតរថា ហិ ពុទ្ធោ នេវ រតនន្តិ សិជ្ឈេយ្យ. ន ហិ យត្ថ រតនំ អត្ថិ, តំ រតនន្តិ សិជ្ឈតិ. យត្ថ បន ចិត្តីកតាទិអត្ថសង្ខាតំ យេន វា តេន វា វិធិនា សម្ពន្ធគតំ រតនត្តំ អត្ថិ, យស្មា តំ រតនត្តមុបាទាយ រតនន្តិ បញ្ញាបីយតិ, តស្មា តស្ស រតនត្តស្ស អត្ថិតាយ រតនន្តិ សិជ្ឈតិ. អថ វា ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនន្តិ ឥមិនាបិ ការណេន ពុទ្ធោវ រតនន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វុត្តមត្តាយ ច ភគវតា ឥមាយ គាថាយ រាជកុលស្ស សោត្ថិ ជាតា, ភយំ វូបសន្តំ. ឥមិស្សា គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២២៧. ឯវំ ពុទ្ធគុណេន សច្ចំ វត្វា ឥទានិ និព្ពានធម្មគុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘ខយំ វិរាគ’’ន្តិ. តត្ថ យស្មា និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ រាគាទយោ ខីណា ហោន្តិ បរិក្ខីណា, យស្មា វា តំ តេសំ អនុប្បាទនិរោធក្ខយមត្តំ, យស្មា ច តំ រាគាទិវិយុត្តំ សម្បយោគតោ ច អារម្មណតោ ច, យស្មា វា តម្ហិ សច្ឆិកតេ រាគាទយោ អច្ចន្តំ វិរត្តា ហោន្តិ វិគតា វិទ្ធស្តា, តស្មា ‘‘ខយ’’ន្តិ ច ‘‘វិរាគ’’ន្តិ ច វុច្ចតិ. យស្មា បនស្ស ន ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, ន វយោ ន ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ, តស្មា តំ ន ជាយតិ ន ជីយតិ ន មីយតីតិ កត្វា ‘‘អមត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឧត្តមដ្ឋេន បន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតន្តិ. យទជ្ឈគាតិ យំ អជ្ឈគា វិន្ទិ, បដិលភិ, អត្តនោ ញាណពលេន សច្ឆាកាសិ. សក្យមុនីតិ សក្យកុលប្បសុតត្តា សក្យោ, មោនេយ្យធម្មសមន្នាគតត្តា មុនិ, សក្យោ ឯវ មុនិ សក្យមុនិ. សមាហិតោតិ អរិយមគ្គសមាធិនា សមាហិតចិត្តោ. ន តេន ធម្មេន សមត្ថិ កិញ្ចីតិ តេន ខយាទិនាមកេន សក្យមុនិនា អធិគតេន ធម្មេន សមំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ នត្ថិ. តស្មា សុត្តន្តរេបិ វុត្តំ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

ឯវំ ភគវា និព្ពានធម្មស្ស អញ្ញេហិ ធម្មេហិ អសមតំ វត្វា ឥទានិ តេសំ សត្តានំ ឧប្បន្នឧបទ្ទវវូបសមនត្ថំ ខយវិរាគាមតបណីតតាគុណេហិ និព្ពានធម្មរតនស្ស អសទិសភាវំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ ធម្មេ រតនំ បណីតំ ឯតេន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. តស្សត្ថោ បុរិមគាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២២៨. ឯវំ និព្ពានធម្មគុណេន សច្ចំ វត្វា ឥទានិ មគ្គធម្មគុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘យំ ពុទ្ធសេដ្ឋោ’’តិ. តត្ថ ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានី’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២) នយេន ពុទ្ធោ, ឧត្តមោ បសំសនីយោ ចាតិ សេដ្ឋោ, ពុទ្ធោ ច សោ សេដ្ឋោ ចាតិ ពុទ្ធសេដ្ឋោ. អនុពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសង្ខាតេសុ វា ពុទ្ធេសុ សេដ្ឋោតិ ពុទ្ធសេដ្ឋោ. សោ ពុទ្ធសេដ្ឋោ យំ បរិវណ្ណយី, ‘‘អដ្ឋង្គិកោ ច មគ្គានំ, ខេមំ និព្ពានប្បត្តិយា’’តិ (ម. និ. ២.២១៥) ច ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ សឧបនិសំ សបរិក្ខារ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១៣៦) ច ឯវមាទិនា នយេន តត្ថ តត្ថ បសំសិ បកាសយិ. សុចិន្តិ កិលេសមលសមុច្ឆេទករណតោ អច្ចន្តវោទានំ. សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូតិ យញ្ច អត្តនោ បវត្តិសមនន្តរំ និយមេនេវ ផលទានតោ ‘‘អានន្តរិកសមាធី’’តិ អាហុ. ន ហិ មគ្គសមាធិញ្ហិ ឧប្បន្នេ តស្ស ផលុប្បត្តិនិសេធកោ កោចិ អន្តរាយោ អត្ថិ. យថាហ –

‘‘អយញ្ច បុគ្គលោ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ អស្ស, កប្បស្ស ច ឧឌ្ឌយ្ហនវេលា អស្ស, នេវ តាវ កប្បោ ឧឌ្ឌយ្ហេយ្យ, យាវាយំ បុគ្គលោ ន សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិករោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឋិតកប្បី. សព្ពេបិ មគ្គសមង្គិនោ បុគ្គលា ឋិតកប្បិនោ’’តិ (បុ. ប. ១៧).

សមាធិនា តេន សមោ ន វិជ្ជតីតិ តេន ពុទ្ធសេដ្ឋបរិវណ្ណិតេន សុចិនា អានន្តរិកសមាធិនា សមោ រូបាវចរសមាធិ វា អរូបាវចរសមាធិ វា កោចិ ន វិជ្ជតិ. កស្មា? តេសំ ភាវិតត្តា តត្ថ តត្ថ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នស្សាបិ បុន និរយាទីសុ ឧប្បត្តិសម្ភវតោ, ឥមស្ស ច អរហត្តសមាធិស្ស ភាវិតត្តា អរិយបុគ្គលស្ស សព្ពុប្បត្តិសមុគ្ឃាតសម្ភវតោ. តស្មា សុត្តន្តរេបិ វុត្តំ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិអាទិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

ឯវំ ភគវា អានន្តរិកសមាធិស្ស អញ្ញេហិ សមាធីហិ អសមតំ វត្វា ឥទានិ បុរិមនយេនេវ មគ្គធម្មរតនស្ស អសទិសភាវំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ ធម្មេ…បេ… ហោតូ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២២៩. ឯវំ មគ្គធម្មគុណេនាបិ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ សង្ឃគុណេនាបិ វត្តុមារទ្ធោ ‘‘យេ បុគ្គលា’’តិ. តត្ថ យេតិ អនិយមេត្វា ឧទ្ទេសោ. បុគ្គលាតិ សត្តា. អដ្ឋាតិ តេសំ គណនបរិច្ឆេទោ. តេ ហិ ចត្តារោ ច បដិបន្នា ចត្តារោ ច ផលេ ឋិតាតិ អដ្ឋ ហោន្តិ. សតំ បសត្ថាតិ សប្បុរិសេហិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ អញ្ញេហិ ច ទេវមនុស្សេហិ បសត្ថា. កស្មា? សហជាតសីលាទិគុណយោគា. តេសញ្ហិ ចម្បកវកុលកុសុមាទីនំ សហជាតវណ្ណគន្ធាទយោ វិយ សហជាតសីលសមាធិអាទយោ គុណា. តេន តេ វណ្ណគន្ធាទិសម្បន្នានិ វិយ បុប្ផានិ ទេវមនុស្សានំ សតំ បិយា មនាបា បសំសនីយា ច ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘យេ បុគ្គលា អដ្ឋសតំ បសត្ថា’’តិ.

អថ វា យេតិ អនិយមេត្វា ឧទ្ទេសោ. បុគ្គលាតិ សត្តា. អដ្ឋសតន្តិ តេសំ គណនបរិច្ឆេទោ. តេ ហិ ឯកពីជី កោលំកោលោ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ តយោ សោតាបន្នា, កាមរូបារូបភវេសុ អធិគតប្ផលា តយោ សកទាគាមិនោ, តេ សព្ពេបិ ចតុន្នំ បដិបទានំ វសេន ចតុវីសតិ, អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ, អវិហេសុ បញ្ច, តថា អតប្បសុទស្សសុទស្សីសុ. អកនិដ្ឋេសុ បន ឧទ្ធំសោតវជ្ជា ចត្តារោតិ ចតុវីសតិ អនាគាមិនោ, សុក្ខវិបស្សកោ សមថយានិកោតិ ទ្វេ អរហន្តោ, ចត្តារោ មគ្គដ្ឋាតិ ចតុបញ្ញាស. តេ សព្ពេបិ សទ្ធាធុរបញ្ញាធុរានំ វសេន ទិគុណា ហុត្វា អដ្ឋសតំ ហោន្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ចត្តារិ ឯតានិ យុគានិ ហោន្តីតិ តេ សព្ពេបិ អដ្ឋ វា អដ្ឋសតំ វាតិ វិត្ថារវសេន ឧទ្ទិដ្ឋបុគ្គលា, សង្ខេបវសេន សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ យុគំ, ឯវំ យាវ អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ យុគន្តិ ចត្តារិ យុគានិ ហោន្តិ. តេ ទក្ខិណេយ្យាតិ ឯត្ថ តេតិ បុព្ពេ អនិយមេត្វា ឧទ្ទិដ្ឋានំ និយមេត្វា និទ្ទេសោ. យេ បុគ្គលា វិត្ថារវសេន អដ្ឋ វា អដ្ឋសតំ វា, សង្ខេបវសេន ចត្តារិ យុគានិ ហោន្តីតិ វុត្តា, សព្ពេបិ តេ ទក្ខិណំ អរហន្តីតិ ទក្ខិណេយ្យា. ទក្ខិណា នាម កម្មញ្ច កម្មវិបាកញ្ច សទ្ទហិត្វា ‘‘ឯស មេ ឥទំ វេជ្ជកម្មំ វា ជង្ឃបេសនិកំ វា ករិស្សតី’’តិ ឯវមាទីនិ អនបេក្ខិត្វា ទីយមានោ ទេយ្យធម្មោ, តំ អរហន្តិ នាម សីលាទិគុណយុត្តា បុគ្គលា. ឥមេ ច តាទិសា, តេន វុច្ចន្តិ តេ ‘‘ទក្ខិណេយ្យា’’តិ.

សុគតស្ស សាវកាតិ ភគវា សោភនេន គមនេន យុត្តត្តា, សោភនញ្ច ឋានំ គតត្តា, សុដ្ឋុ ច គតត្តា សុដ្ឋុ ឯវ ច គទត្តា សុគតោ, តស្ស សុគតស្ស. សព្ពេបិ តេ វចនំ សុណន្តីតិ សាវកា. កាមញ្ច អញ្ញេបិ សុណន្តិ, ន បន សុត្វា កត្តព្ពកិច្ចំ ករោន្តិ. ឥមេ បន សុត្វា កត្តព្ពំ ធម្មានុធម្មបដិបត្តិំ កត្វា មគ្គផលានិ បត្តា, តស្មា ‘‘សាវកា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯតេសុ ទិន្នានិ មហប្ផលានីតិ ឯតេសុ សុគតសាវកេសុ អប្បកានិបិ ទានានិ ទិន្នានិ បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិភាវំ ឧបគតត្តា មហប្ផលានិ ហោន្តិ. តស្មា សុត្តន្តរេបិ វុត្តំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សង្ឃា វា គណា វា, តថាគតសាវកសង្ឃោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ…បេ… អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០).

ឯវំ ភគវា សព្ពេសម្បិ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋានំ វសេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣០. ឯវំ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋានំ វសេន សង្ឃគុណេន សច្ចំ វត្វា ឥទានិ តតោ ឯកច្ចិយានំ ផលសមាបត្តិសុខមនុភវន្តានំ ខីណាសវបុគ្គលានំយេវ គុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘យេ សុប្បយុត្តា’’តិ. តត្ថ យេតិ អនិយមិតុទ្ទេសវចនំ. សុប្បយុត្តាតិ សុដ្ឋុ បយុត្តា, អនេកវិហិតំ អនេសនំ បហាយ សុទ្ធាជីវិតំ និស្សាយ វិបស្សនាយ អត្តានំ បយុញ្ជិតុមារទ្ធាតិ អត្ថោ. អថ វា សុប្បយុត្តាតិ បរិសុទ្ធកាយវចីបយោគសមន្នាគតា. តេន តេសំ សីលក្ខន្ធំ ទស្សេតិ. មនសា ទឡ្ហេនាតិ ទឡ្ហេន មនសា, ថិរសមាធិយុត្តេន ចេតសាតិ អត្ថោ. តេន តេសំ សមាធិក្ខន្ធំ ទស្សេតិ. និក្កាមិនោតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខា ហុត្វា បញ្ញាធុរេន វីរិយេន សព្ពកិលេសេហិ កតនិក្កមនា. តេន តេសំ វីរិយសម្បន្នំ បញ្ញាក្ខន្ធំ ទស្សេតិ.

គោតមសាសនម្ហីតិ គោត្តតោ គោតមស្ស តថាគតស្សេវ សាសនម្ហិ. តេន ឥតោ ពហិទ្ធា នានប្បការម្បិ អមរតបំ ករោន្តានំ សុប្បយោគាទិគុណាភាវតោ កិលេសេហិ និក្កមនាភាវំ ទីបេតិ. តេតិ បុព្ពេ ឧទ្ទិដ្ឋានំ និទ្ទេសវចនំ. បត្តិបត្តាតិ ឯត្ថ បត្តព្ពាតិ បត្តិ, បត្តព្ពា នាម បត្តុំ អរហា, យំ បត្វា អច្ចន្តយោគក្ខេមិនោ ហោន្តិ, អរហត្តផលស្សេតំ អធិវចនំ, តំ បត្តិំ បត្តាតិ បត្តិបត្តា. អមតន្តិ និព្ពានំ. វិគយ្ហាតិ អារម្មណវសេន វិគាហិត្វា. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មុធាតិ អព្យយេន កាកណិកមត្តម្បិ ព្យយំ អកត្វា. និព្ពុតិន្តិ បដិប្បស្សទ្ធកិលេសទរថំ ផលសមាបត្តិំ. ភុញ្ជមានាតិ អនុភវមានា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេ ឥមស្មិំ គោតមសាសនម្ហិ សីលសម្បន្នត្តា សុប្បយុត្តា, សមាធិសម្បន្នត្តា មនសា ទឡ្ហេន, បញ្ញាសម្បន្នត្តា និក្កាមិនោ, តេ ឥមាយ សម្មាបដិបទាយ អមតំ វិគយ្ហ មុធា លទ្ធា ផលសមាបត្តិសញ្ញិតំ និព្ពុតិំ ភុញ្ជមានា បត្តិបត្តា នាម ហោន្តីតិ.

ឯវំ ភគវា ផលសមាបត្តិសុខមនុភវន្តានំ ខីណាសវបុគ្គលានំយេវ វសេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣១. ឯវំ ខីណាសវបុគ្គលានំ គុណេន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ ពហុជនបច្ចក្ខេន សោតាបន្នស្សេវ គុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘យថិន្ទខីលោ’’តិ. តត្ថ យថាតិ ឧបមាវចនំ. ឥន្ទខីលោតិ នគរទ្វារនិវារណត្ថំ ឧម្មារព្ភន្តរេ អដ្ឋ វា ទស វា ហត្ថេ បថវិំ ខណិត្វា អាកោដិតស្ស សារទារុមយថម្ភស្សេតំ អធិវចនំ. បថវិន្តិ ភូមិំ. សិតោតិ អន្តោ បវិសិត្វា និស្សិតោ. សិយាតិ ភវេយ្យ. ចតុព្ភិ វាតេហីតិ ចតូហិ ទិសាហិ អាគតវាតេហិ. អសម្បកម្បិយោតិ កម្បេតុំ វា ចាលេតុំ វា អសក្កុណេយ្យោ. តថូបមន្តិ តថាវិធំ. សប្បុរិសន្តិ ឧត្តមបុរិសំ. វទាមីតិ ភណាមិ. យោ អរិយសច្ចានិ អវេច្ច បស្សតីតិ យោ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ បញ្ញាយ អជ្ឈោគាហេត្វា បស្សតិ. តត្ថ អរិយសច្ចានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា ហិ ឥន្ទខីលោ គម្ភីរនេមតាយ បថវិស្សិតោ ចតុព្ភិ វាតេហិ អសម្បកម្បិយោ សិយា, ឥមម្បិ សប្បុរិសំ តថូបមមេវ វទាមិ, យោ អរិយសច្ចានិ អវេច្ច បស្សតិ. កស្មា? យស្មា សោបិ ឥន្ទខីលោ វិយ ចតូហិ វាតេហិ សព្ពតិត្ថិយវាទវាតេហិ អសម្បកម្បិយោ ហោតិ, តម្ហា ទស្សនា កេនចិ កម្បេតុំ វា ចាលេតុំ វា អសក្កុណេយ្យោ. តស្មា សុត្តន្តរេបិ វុត្តំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយោខីលោ វា ឥន្ទខីលោ វា គម្ភីរនេមោ សុនិខាតោ អចលោ អសម្បកម្បី, បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ អាគច្ឆេយ្យ ភុសា វាតវុដ្ឋិ, នេវ នំ សង្កម្បេយ្យ ន សម្បកម្បេយ្យ ន សម្បចាលេយ្យ. បច្ឆិមាយ…បេ… ទក្ខិណាយ… ឧត្តរាយ ចេបិ…បេ… ន សម្បចាលេយ្យ. តំ កិស្ស ហេតុ? គម្ភីរត្តា, ភិក្ខវេ, នេមស្ស សុនិខាតត្តា ឥន្ទខីលស្ស. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យេ ច ខោ កេចិ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា ‘ឥទំ ទុក្ខន្តិ…បេ… បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានន្តិ, តេ ន អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា មុខំ ឱលោកេន្តិ ‘អយំ នូន ភវំ ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតី’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សុទិដ្ឋត្តា, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អរិយសច្ចាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១១០៩).

ឯវំ ភគវា ពហុជនបច្ចក្ខស្ស សោតាបន្នស្សេវ វសេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣២. ឯវំ អវិសេសតោ សោតាបន្នស្ស គុណេន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ យេ តេ តយោ សោតាបន្នា ឯកពីជី កោលំកោលោ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ. យថាហ –

‘‘ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ…បេ… សោ ឯកំយេវ ភវំ និព្ពត្តិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ ឯកពីជី. តថា ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានិ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ កោលំកោលោ. តថា សត្តក្ខត្តុំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ (បុ. ប. ៣១-៣៣).

តេសំ សព្ពកនិដ្ឋស្ស សត្តក្ខត្តុបរមស្ស គុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘យេ អរិយសច្ចានី’’តិ. តត្ថ យេ អរិយសច្ចានីតិ ឯតំ វុត្តនយមេវ. វិភាវយន្តីតិ បញ្ញាឱភាសេន សច្ចបដិច្ឆាទកំ កិលេសន្ធការំ វិធមិត្វា អត្តនោ បកាសានិ បាកដានិ ករោន្តិ. គម្ភីរបញ្ញេនាតិ អប្បមេយ្យបញ្ញតាយ សទេវកស្សបិ លោកស្ស ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋបញ្ញេន, សព្ពញ្ញុនាតិ វុត្តំ ហោតិ. សុទេសិតានីតិ សមាសព្យាសសាកល្យវេកល្យាទីហិ តេហិ តេហិ នយេហិ សុដ្ឋុ ទេសិតានិ. កិញ្ចាបិ តេ ហោន្តិ ភុសំ បមត្តាតិ តេ វិភាវិតអរិយសច្ចា បុគ្គលា កិញ្ចាបិ ទេវរជ្ជចក្កវត្តិរជ្ជាទិប្បមាទដ្ឋានំ អាគម្ម ភុសំ បមត្តា ហោន្តិ, តថាបិ សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធា ឋបេត្វា សត្ត ភវេ អនមតគ្គេ សំសារេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, តេសំ និរុទ្ធត្តា អត្ថង្គតត្តា ន អដ្ឋមំ ភវំ អាទិយន្តិ, សត្តមភវេ ឯវ បន វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បាបុណន្តីតិ.

ឯវំ ភគវា សត្តក្ខត្តុបរមវសេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣៣. ឯវំ សត្តក្ខត្តុបរមស្ស អដ្ឋមំ ភវំ អនាទិយនគុណេន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ តស្សេវ សត្ត ភវេ អាទិយតោបិ អញ្ញេហិ អប្បហីនភវាទានេហិ បុគ្គលេហិ វិសិដ្ឋេន គុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘សហាវស្សា’’តិ. តត្ថ សហាវាតិ សទ្ធិំយេវ. អស្សាតិ ‘‘ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ វុត្តេសុ អញ្ញតរស្ស. ទស្សនសម្បទាយាតិ សោតាបត្តិមគ្គសម្បត្តិយា. សោតាបត្តិមគ្គោ ហិ និព្ពានំ ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចសម្បទាយ សព្ពបឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ‘‘ទស្សន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្ស អត្តនិ បាតុភាវោ ទស្សនសម្បទា, តាយ ទស្សនសម្បទាយ សហ ឯវ. តយស្សុ ធម្មា ជហិតា ភវន្តីតិ ឯត្ថ សុឥតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. ‘‘ឥទំសុ មេ, សារិបុត្ត, មហាវិកដភោជនស្មិំ ហោតី’’តិឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.១៥៦) វិយ. យតោ សហាវស្ស ទស្សនសម្បទាយ តយោ ធម្មា ជហិតា ភវន្តិ បហីនា ភវន្តីតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ.

ឥទានិ ជហិតធម្មទស្សនត្ថំ អាហ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋី វិចិកិច្ឆិតញ្ច, សីលព្ពតំ វាបិ យទត្ថិ កិញ្ចី’’តិ. តត្ថ សតិ កាយេ វិជ្ជមានេ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ វីសតិវត្ថុកា ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, សតី វា តត្ថ កាយេ ទិដ្ឋីតិបិ សក្កាយទិដ្ឋិ, យថាវុត្តប្បការេ កាយេ វិជ្ជមានា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. សតិយេវ វា កាយេ ទិដ្ឋីតិបិ សក្កាយទិដ្ឋិ, យថាវុត្តប្បការេ កាយេ វិជ្ជមានេ រូបាទិសង្ខាតោ អត្តាតិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. តស្សា ច បហីនត្តា សព្ពទិដ្ឋិគតានិ បហីនានិយេវ ហោន្តិ. សា ហិ នេសំ មូលំ. សព្ពកិលេសព្យាធិវូបសមនតោ បញ្ញា ‘‘ចិកិច្ឆិត’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ បញ្ញាចិកិច្ឆិតំ ឥតោ វិគតំ, តតោ វា បញ្ញាចិកិច្ឆិតា ឥទំ វិគតន្តិ វិចិកិច្ឆិតំ, ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១០០៨; វិភ. ៩១៥) នយេន វុត្តាយ អដ្ឋវត្ថុកាយ វិមតិយា ឯតំ អធិវចនំ. តស្សា បហីនត្តា សព្ពវិចិកិច្ឆិតានិ បហីនានិ ហោន្តិ. តញ្ហិ នេសំ មូលំ. ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិឯវមាទីសុ (ធ. ស. ១២២២; វិភ. ៩៣៨) អាគតំ គោសីលកុក្កុរសីលាទិកំ សីលំ គោវតកុក្កុរវតាទិកញ្ច វតំ ‘‘សីលព្ពត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្ស បហីនត្តា សព្ពម្បិ នគ្គិយមុណ្ឌិកាទិ អមរតបំ បហីនំ ហោតិ. តញ្ហិ តស្ស មូលំ. តេន សព្ពាវសានេ វុត្តំ ‘‘យទត្ថិ កិញ្ចី’’តិ. ទុក្ខទស្សនសម្បទាយ ចេត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិ, សមុទយទស្សនសម្បទាយ វិចិកិច្ឆិតំ, មគ្គទស្សននិព្ពានទស្សនសម្បទាយ សីលព្ពតំ បហីយតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ.

២៣៤. ឯវមស្ស កិលេសវដ្ដប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្មិំ កិលេសវដ្ដេ សតិ យេន វិបាកវដ្ដេន ភវិតព្ពំ, តប្បហានា តស្សាបិ បហានំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘ចតូហបាយេហិ ច វិប្បមុត្តោ’’តិ. តត្ថ ចត្តារោ អបាយា នាម និរយតិរច្ឆានបេត្តិវិសយអសុរកាយា, តេហិ ឯស សត្ត ភវេ ឧបាទិយន្តោបិ វិប្បមុត្តោតិ អត្ថោ.

ឯវមស្ស វិបាកវដ្ដប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ ឥមស្ស វិបាកវដ្ដស្ស មូលភូតំ កម្មវដ្ដំ, តស្សាបិ បហានំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆច្ចាភិឋានានិ អភព្ព កាតុ’’ន្តិ. តត្ថ អភិឋានានីតិ ឱឡារិកដ្ឋានានិ, តានិ ឯស ឆ អភព្ពោ កាតុំ. តានិ ច ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ មាតរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិអាទិនា (អ. និ. ១.២៧១; ម. និ. ៣.១២៨; វិភ. ៨០៩) នយេន ឯកកនិបាតេ វុត្តានិ មាតុឃាតបិតុឃាតអរហន្តឃាតលោហិតុប្បាទសង្ឃភេទអញ្ញសត្ថារុទ្ទេសកម្មានិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ហិ កិញ្ចាបិ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ អរិយសាវកោ កុន្ថកិបិល្លិកម្បិ ជីវិតា ន វោរោបេតិ, អបិច ខោ បន បុថុជ្ជនភាវស្ស វិគរហណត្ថំ វុត្តានិ. បុថុជ្ជនោ ហិ អទិដ្ឋិសម្បន្នត្តា ឯវំមហាសាវជ្ជានិ អភិឋានានិបិ ករោតិ, ទស្សនសម្បន្នោ បន អភព្ពោ តានិ កាតុន្តិ. អភព្ពគ្គហណញ្ចេត្ថ ភវន្តរេបិ អករណទស្សនត្ថំ. ភវន្តរេបិ ហិ ឯស អត្តនោ អរិយសាវកភាវំ អជានន្តោបិ ធម្មតាយ ឯវ ឯតានិ វា ឆ, បកតិបាណាតិបាតាទីនិ វា បញ្ច វេរានិ អញ្ញសត្ថារុទ្ទេសេន សហ ឆ ឋានានិ ន ករោតិ, យានិ សន្ធាយ ឯកច្ចេ ‘‘ឆឆាភិឋានានី’’តិ បឋន្តិ. មតមច្ឆគ្គាហាទយោ ចេត្ថ អរិយសាវកគាមទារកានំ និទស្សនំ.

ឯវំ ភគវា សត្ត ភវេ អាទិយតោបិ អរិយសាវកស្ស អញ្ញេហិ អប្បហីនភវាទានេហិ បុគ្គលេហិ វិសិដ្ឋគុណវសេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣៥. ឯវំ សត្ត ភវេ អាទិយតោបិ អញ្ញេហិ អប្បហីនភវាទានេហិ បុគ្គលេហិ វិសិដ្ឋគុណវសេន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ ‘‘ន កេវលំ ទស្សនសម្បន្នោ ឆ អភិឋានានិ អភព្ពោ កាតុំ, កិំ បន អប្បមត្តកម្បិ បាបំ កម្មំ កត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនាយបិ អភព្ពោ’’តិ បមាទវិហារិនោបិ ទស្សនសម្បន្នស្ស កតបដិច្ឆាទនាភាវគុណេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘កិញ្ចាបិ សោ កម្មំ ករោតិ បាបក’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សោ ទស្សនសម្បន្នោ កិញ្ចាបិ សតិសម្មោសេន បមាទវិហារំ អាគម្ម យំ តំ ភគវតា លោកវជ្ជសញ្ចិច្ចានតិក្កមនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៥; អ. និ. ៨.១៩; ឧទា. ៤៥), តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ កុដិការសហសេយ្យាទិំ វា បណ្ណត្តិវជ្ជវីតិក្កមសង្ខាតំ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ កាយេន បាបកម្មំ ករោតិ, បទសោធម្មឧត្តរិឆប្បញ្ចវាចាធម្មទេសនាសម្ផប្បលាបផរុសវចនាទិំ វា វាចាយ, ឧទ ចេតសា វា កត្ថចិ លោភទោសុប្បាទនជាតរូបាទិសាទិយនំ ចីវរាទិបរិភោគេសុ អបច្ចវេក្ខណាទិំ វា បាបកម្មំ ករោតិ. អភព្ពោ សោ តស្ស បដិច្ឆទាយ, ន សោ តំ ‘‘ឥទំ អកប្បិយមករណីយ’’ន្តិ ជានិត្វា មុហុត្តម្បិ បដិច្ឆាទេតិ, តង្ខណញ្ញេវ បន សត្ថរិ វា វិញ្ញូសុ វា សព្រហ្មចារីសុ អាវិ កត្វា យថាធម្មំ បដិករោតិ, ‘‘ន បុន ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ សំវរិតព្ពំ វា សំវរតិ. កស្មា? យស្មា អភព្ពតា ទិដ្ឋបទស្ស វុត្តា, ឯវរូបំ បាបកម្មំ កត្វា តស្ស បដិច្ឆាទាយ ទិដ្ឋនិព្ពានបទស្ស ទស្សនសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស អភព្ពតា វុត្តាតិ អត្ថោ.

កថំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទហរោ កុមារោ មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកោ ហត្ថេន វា បាទេន វា អង្គារំ អក្កមិត្វា ខិប្បមេវ បដិសំហរតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឃម្មតា ឯសា ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស, កិញ្ចាបិ តថារូបិំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, យថារូបាយ អាបត្តិយា វុដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, អថ ខោ នំ ខិប្បមេវ សត្ថរិ វា វិញ្ញូសុ វា សព្រហ្មចារីសុ ទេសេតិ វិវរតិ ឧត្តានីករោតិ, ទេសេត្វា វិវរិត្វា ឧត្តានីកត្វា អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៩៦).

ឯវំ ភគវា បមាទវិហារិនោបិ ទស្សនសម្បន្នស្ស កតបដិច្ឆាទនាភាវគុណេន សង្ឃរតនស្ស គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣៦. ឯវំ សង្ឃបរិយាបន្នានំ បុគ្គលានំ តេន តេន គុណប្បការេន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ យ្វាយំ ភគវតា រតនត្តយគុណំ ទីបេន្តេន ឥធ សង្ខេបេន អញ្ញត្រ ច វិត្ថារេន បរិយត្តិធម្មោ ទេសិតោ, តម្បិ និស្សាយ បុន ពុទ្ធាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្តុមារទ្ធោ ‘‘វនប្បគុម្ពេ យថ ផុស្សិតគ្គេ’’តិ. តត្ថ អាសន្នសន្និវេសវវត្ថិតានំ រុក្ខានំ សមូហោ វនំ, មូលសារផេគ្គុតចសាខាបលាសេហិ បវុឌ្ឍោ គុម្ពោ បគុម្ពោ, វនេ បគុម្ពោ វនប្បគុម្ពោ, ស្វាយំ ‘‘វនប្បគុម្ពេ’’តិ វុត្តោ. ឯវម្បិ ហិ វត្តុំ លព្ភតិ ‘‘អត្ថិ សវិតក្កសវិចារេ, អត្ថិ អវិតក្កវិចារមត្តេ, សុខេ ទុក្ខេ ជីវេ’’តិអាទីសុ វិយ. យថាតិ ឱបម្មវចនំ. ផុស្សិតានិ អគ្គានិ អស្សាតិ ផុស្សិតគ្គោ, សព្ពសាខាបសាខាសុ សញ្ជាតបុប្ផោតិ អត្ថោ. សោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ‘‘ផុស្សិតគ្គេ’’តិ វុត្តោ. គិម្ហាន មាសេ បឋមស្មិំ គិម្ហេតិ យេ ចត្តារោ គិម្ហមាសា, តេសំ ចតុន្នំ គិម្ហានំ ឯកស្មិំ មាសេ. កតមស្មិំ មាសេ ឥតិ ចេ? បឋមស្មិំ គិម្ហេ, ចិត្រមាសេតិ អត្ថោ. សោ ហិ ‘‘បឋមគិម្ហោ’’តិ ច ‘‘ពាលវសន្តោ’’តិ ច វុច្ចតិ. តតោ បរំ បទត្ថតោ បាកដមេវ.

អយំ បនេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ – យថា បឋមគិម្ហនាមកេ ពាលវសន្តេ នានាវិធរុក្ខគហនេ វនេ សុបុប្ផិតគ្គសាខោ តរុណរុក្ខគច្ឆបរិយាយនាមោ បគុម្ពោ អតិវិយ សស្សិរិកោ ហោតិ, ឯវមេវំ ខន្ធាយតនាទីហិ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានាទីហិ សីលសមាធិក្ខន្ធាទីហិ វា នានប្បការេហិ អត្ថប្បភេទបុប្ផេហិ អតិវិយ សស្សិរិកត្តា តថូបមំ និព្ពានគាមិមគ្គទីបនតោ និព្ពានគាមិំ បរិយត្តិធម្មវរំ នេវ លាភហេតុ ន សក្ការាទិហេតុ, កេវលញ្ហិ មហាករុណាយ អព្ភុស្សាហិតហទយោ សត្តានំ បរមំហិតាយ អទេសយីតិ. បរមំហិតាយាតិ ឯត្ថ ច គាថាពន្ធសុខត្ថំ អនុនាសិកោ, អយំ បនត្ថោ ‘‘បរមហិតាយ និព្ពានាយ អទេសយី’’តិ.

ឯវំ ភគវា ឥមំ សុបុប្ផិតគ្គវនប្បគុម្ពសទិសំ បរិយត្តិធម្មំ វត្វា ឥទានិ តមេវ និស្សាយ ពុទ្ធាធិដ្ឋានំ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ ពុទ្ធេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ, កេវលំ បន ឥទម្បិ យថាវុត្តប្បការបរិយត្តិធម្មសង្ខាតំ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣៧. ឯវំ ភគវា បរិយត្តិធម្មេន ពុទ្ធាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ លោកុត្តរធម្មេន វត្តុមារទ្ធោ ‘‘វរោ វរញ្ញូ’’តិ. តត្ថ វរោតិ បណីតាធិមុត្តិកេហិ ឥច្ឆិតោ ‘‘អហោ វត មយម្បិ ឯវរូបា អស្សាមា’’តិ, វរគុណយោគតោ វា វរោ, ឧត្តមោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. វរញ្ញូតិ និព្ពានញ្ញូ. និព្ពានញ្ហិ សព្ពធម្មានំ ឧត្តមដ្ឋេន វរំ, តញ្ចេស ពោធិមូលេ សយំ បដិវិជ្ឈិត្វា អញ្ញាសិ. វរទោតិ បញ្ចវគ្គិយភទ្ទវគ្គិយជដិលាទីនំ អញ្ញេសញ្ច ទេវមនុស្សានំ និព្ពេធភាគិយវាសនាភាគិយវរធម្មទាយីតិ អត្ថោ. វរាហរោតិ វរស្ស មគ្គស្ស អាហដត្តា វរាហរោតិ វុច្ចតិ. សោ ហិ ភគវា ទីបង្ករតោ បភុតិ សមតិំស បារមិយោ បូរេន្តោ បុព្ពកេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ អនុយាតំ បុរាណំ មគ្គវរំ អាហរិ, តេន វរាហរោតិ វុច្ចតិ. អបិច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបដិលាភេន វរោ, និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ វរញ្ញូ, សត្តានំ វិមុត្តិសុខទានេន វរទោ, ឧត្តមបដិបទាហរណេន វរាហរោ, ឯតេហិ លោកុត្តរគុណេហិ អធិកស្ស កស្សចិ អភាវតោ អនុត្តរោ.

អបរោ នយោ – វរោ ឧបសមាធិដ្ឋានបរិបូរណេន, វរញ្ញូ បញ្ញាធិដ្ឋានបរិបូរណេន, វរទោ ចាគាធិដ្ឋានបរិបូរណេន, វរាហរោ សច្ចាធិដ្ឋានបរិបូរណេន, វរំ មគ្គសច្ចមាហរីតិ. តថា វរោ បុញ្ញុស្សយេន, វរញ្ញូ បញ្ញុស្សយេន, វរទោ ពុទ្ធភាវត្ថិកានំ តទុបាយសម្បទានេន, វរាហរោ បច្ចេកពុទ្ធភាវត្ថិកានំ តទុបាយាហរណេន, អនុត្តរោ តត្ថ តត្ថ អសទិសតាយ, អត្តនា វា អនាចរិយកោ ហុត្វា បរេសំ អាចរិយភាវេន, ធម្មវរំ អទេសយិ សាវកភាវត្ថិកានំ តទត្ថាយ ស្វាខាតតាទិគុណយុត្តស្ស វរធម្មស្ស ទេសនតោ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ឯវំ ភគវា នវវិធេន លោកុត្តរធម្មេន អត្តនោ គុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ ពុទ្ធាធិដ្ឋានំ សច្ចវចនំ បយុញ្ជតិ ‘‘ឥទម្បិ ពុទ្ធេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេវលំ បន យំ វរំ នវលោកុត្តរធម្មំ ឯស អញ្ញាសិ, យញ្ច អទាសិ, យញ្ច អាហរិ, យញ្ច អទេសយិ, ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតន្តិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

២៣៨. ឯវំ ភគវា បរិយត្តិធម្មំ លោកុត្តរធម្មញ្ច និស្សាយ ទ្វីហិ គាថាហិ ពុទ្ធាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្វា ឥទានិ យេ តំ បរិយត្តិធម្មំ អស្សោសុំ សុតានុសារេន ច បដិបជ្ជិត្វា នវប្បការម្បិ លោកុត្តរធម្មំ អធិគមិំសុ, តេសំ អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិគុណំ និស្សាយ បុន សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចំ វត្តុមារទ្ធោ ‘‘ខីណំ បុរាណ’’ន្តិ. តត្ថ ខីណន្តិ សមុច្ឆិន្នំ. បុរាណន្តិ បុរាតនំ. នវន្តិ សម្បតិ វត្តមានំ. នត្ថិសម្ភវន្តិ អវិជ្ជមានបាតុភាវំ. វិរត្តចិត្តាតិ វិគតរាគចិត្តា. អាយតិកេ ភវស្មិន្តិ អនាគតមទ្ធានំ បុនព្ភវេ. តេតិ យេសំ ខីណំ បុរាណំ នវំ នត្ថិសម្ភវំ, យេ ច អាយតិកេ ភវស្មិំ វិរត្តចិត្តា, តេ ខីណាសវា ភិក្ខូ. ខីណពីជាតិ ឧច្ឆិន្នពីជា. អវិរូឡ្ហិឆន្ទាតិ វិរូឡ្ហិឆន្ទវិរហិតា. និព្ពន្តីតិ វិជ្ឈាយន្តិ. ធីរាតិ ធិតិសម្បន្នា. យថាយំ បទីបោតិ អយំ បទីបោ វិយ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? យំ តំ សត្តានំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធម្បិ បុរាណំ អតីតកាលិកំ កម្មំ តណ្ហាសិនេហស្ស អប្បហីនត្តា បដិសន្ធិអាហរណសមត្ថតាយ អខីណំយេវ ហោតិ, តំ បុរាណំ កម្មំ យេសំ អរហត្តមគ្គេន តណ្ហាសិនេហស្ស សោសិតត្តា អគ្គិនា ទឌ្ឍពីជមិវ អាយតិំ វិបាកទានាសមត្ថតាយ ខីណំ. យញ្ច នេសំ ពុទ្ធបូជាទិវសេន ឥទានិ បវត្តមានំ កម្មំ នវន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច តណ្ហាបហានេនេវ ឆិន្នមូលបាទបបុប្ផមិវ អាយតិំ ផលទានាសមត្ថតាយ យេសំ នត្ថិសម្ភវំ, យេ ច តណ្ហាបហានេនេវ អាយតិកេ ភវស្មិំ វិរត្តចិត្តា, តេ ខីណាសវា ភិក្ខូ ‘‘កម្មំ ខេត្តំ វិញ្ញាណំ ពីជ’’ន្តិ (អ. និ. ៣.៧៧) ឯត្ថ វុត្តស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស កម្មក្ខយេនេវ ខីណត្តា ខីណពីជា. យោបិ បុព្ពេ បុនព្ភវសង្ខាតាយ វិរូឡ្ហិយា ឆន្ទោ អហោសិ, តស្សាបិ សមុទយប្បហានេនេវ បហីនត្តា បុព្ពេ វិយ ចុតិកាលេ អសម្ភវេន អវិរូឡ្ហិឆន្ទា ធិតិសម្បន្នត្តា ធីរា ចរិមវិញ្ញាណនិរោធេន យថាយំ បទីបោ និព្ពុតោ, ឯវំ និព្ពន្តិ, បុន ‘‘រូបិនោ វា អរូបិនោ វា’’តិ ឯវមាទិំ បញ្ញត្តិបថំ អច្ចេន្តីតិ. តស្មិំ កិរ សមយេ នគរទេវតានំ បូជនត្ថាយ ជាលិតេសុ បទីបេសុ ឯកោ បទីបោ វិជ្ឈាយិ, តំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘យថាយំ បទីបោ’’តិ.

ឯវំ ភគវា យេ តំ បុរិមាហិ ទ្វីហិ គាថាហិ វុត្តំ បរិយត្តិធម្មំ អស្សោសុំ, សុតានុសារេនេវ បដិបជ្ជិត្វា នវប្បការម្បិ លោកុត្តរធម្មំ អធិគមិំសុ, តេសំ អនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិគុណំ វត្វា ឥទានិ តមេវ គុណំ និស្សាយ សង្ឃាធិដ្ឋានំ សច្ចវចនំ បយុញ្ជន្តោ ទេសនំ សមាបេសិ ‘‘ឥទម្បិ សង្ឃេ’’តិ. តស្សត្ថោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ, កេវលំ បន ឥទម្បិ យថាវុត្តេន បការេន ខីណាសវភិក្ខូនំ និព្ពានសង្ខាតំ សង្ឃេ រតនំ បណីតន្តិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ អាណា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡេសុ អមនុស្សេហិ បដិគ្គហិតាតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ រាជកុលស្ស សោត្ថិ អហោសិ, សព្ពូបទ្ទវា វូបសមិំសុ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

២៣៩-២៤១. អថ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ‘‘ភគវតា រតនត្តយគុណំ និស្សាយ សច្ចវចនំ បយុញ្ជមានេន នាគរស្ស សោត្ថិ កតា, មយាបិ នាគរស្ស សោត្ថិត្ថំ រតនត្តយគុណំ និស្សាយ កិញ្ចិ វត្តព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អវសានេ គាថាត្តយំ អភាសិ ‘‘យានីធ ភូតានី’’តិ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធោ យថា លោកហិតត្ថាយ ឧស្សុក្កំ អាបន្នេហិ អាគន្តព្ពំ, តថា អាគតតោ, យថា ច ឯតេហិ គន្តព្ពំ, តថា គតតោ, យថា វា ឯតេហិ អាជានិតព្ពំ, តថា អាជាននតោ, យថា ច ជានិតព្ពំ, តថា ជាននតោ, យញ្ច តថេវ ហោតិ, តស្ស គទនតោ ច ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា ច សោ ទេវមនុស្សេហិ បុប្ផគន្ធាទិនា ពហិនិព្ពត្តេន ឧបករណេន, ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តាទិនា ច អត្តនិ និព្ពត្តេន អតិវិយ បូជិតោ, តស្មា សក្កោ ទេវានមិន្ទោ សព្ពទេវបរិសំ អត្តនា សទ្ធិំ សម្បិណ្ឌេត្វា អាហ ‘‘តថាគតំ ទេវមនុស្សបូជិតំ, ពុទ្ធំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ.

យស្មា បន ធម្មេ មគ្គធម្មោ យថា យុគនន្ធ សមថវិបស្សនាពលេន គន្តព្ពំ កិលេសបក្ខំ សមុច្ឆិន្ទន្តេន, តថា គតោតិ តថាគតោ. និព្ពានធម្មោបិ យថា គតោ បញ្ញាយ បដិវិទ្ធោ សព្ពទុក្ខវិឃាតាយ សម្បជ្ជតិ, ពុទ្ធាទីហិ តថា អវគតោ, តស្មា ‘‘តថាគតោ’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា ច សង្ឃោបិ យថា អត្តហិតាយ បដិបន្នេហិ គន្តព្ពំ តេន តេន មគ្គេន, តថា គតោ, តស្មា ‘‘តថាគតោ’’ ត្វេវ វុច្ចតិ. តស្មា អវសេសគាថាទ្វយេបិ តថាគតំ ធម្មំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតុ, តថាគតំ សង្ឃំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតូតិ វុត្តំ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ឯវំ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ឥមំ គាថាត្តយំ ភាសិត្វា ភគវន្តំ បទក្ខិណំ កត្វា ទេវបុរមេវ គតោ សទ្ធិំ ទេវបរិសាយ. ភគវា បន តទេវ រតនសុត្តំ ទុតិយទិវសេបិ ទេសេសិ, បុន ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ឯវំ ភគវា យាវ សត្តមំ ទិវសំ ទេសេសិ, ទិវសេ ទិវសេ តថេវ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ភគវា អឌ្ឍមាសមេវ វេសាលិយំ វិហរិត្វា រាជូនំ ‘‘គច្ឆាមា’’តិ បដិវេទេសិ. តតោ រាជានោ ទិគុណេន សក្ការេន បុន តីហិ ទិវសេហិ ភគវន្តំ គង្គាតីរំ នយិំសុ. គង្គាយំ និព្ពត្តា នាគរាជានោ ចិន្តេសុំ – ‘‘មនុស្សា តថាគតស្ស សក្ការំ ករោន្តិ, មយំ កិំ ន ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណរជតមណិមយា នាវាយោ មាបេត្វា សុវណ្ណរជតមណិមយេ ឯវ បល្លង្កេ បញ្ញាបេត្វា បញ្ចវណ្ណបទុមសញ្ឆន្នំ ឧទកំ ករិត្វា ‘‘អម្ហាកំ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ ភគវន្តំ ឧបគតា. ភគវា អធិវាសេត្វា រតននាវមារូឡ្ហោ បញ្ច ច ភិក្ខុសតានិ សកំ សកំ នាវំ. នាគរាជានោ ភគវន្តំ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន នាគភវនំ បវេសេសុំ. តត្រ សុទំ ភគវា សព្ពរត្តិំ នាគបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ. ទុតិយទិវសេ ទិព្ពេហិ ខាទនីយភោជនីយេហិ មហាទានំ អទំសុ. ភគវា អនុមោទិត្វា នាគភវនា និក្ខមិ.

ភូមដ្ឋា ទេវា ‘‘មនុស្សា ច នាគា ច តថាគតស្ស សក្ការំ ករោន្តិ, មយំ កិំ ន ករិស្សាមា’’តិ ចិន្តេត្វា វនគុម្ពរុក្ខបព្ពតាទីសុ ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧក្ខិបិំសុ. ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មភវនំ, តាវ មហាសក្ការវិសេសោ និព្ពត្តិ. ពិម្ពិសារោបិ លិច្ឆវីហិ អាគតកាលេ កតសក្ការតោ ទិគុណមកាសិ, បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បញ្ចហិ ទិវសេហិ ភគវន្តំ រាជគហំ អានេសិ.

រាជគហមនុប្បត្តេ ភគវតិ បច្ឆាភត្តំ មណ្ឌលមាឡេ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ អយមន្តរកថា ឧទបាទិ – ‘‘អហោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អានុភាវោ, យំ ឧទ្ទិស្ស គង្គាយ ឱរតោ ច បារតោ ច អដ្ឋយោជនោ ភូមិភាគោ និន្នញ្ច ថលញ្ច សមំ កត្វា វាលុកាយ ឱកិរិត្វា បុប្ផេហិ សញ្ឆន្នោ, យោជនប្បមាណំ គង្គាយ ឧទកំ នានាវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នំ, យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឆត្តាតិឆត្តានិ ឧស្សិតានី’’តិ. ភគវា តំ បវត្តិំ ញត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន គន្ត្វា មណ្ឌលមាឡេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ? ភិក្ខូ សព្ពំ អារោចេសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អយំ បូជាវិសេសោ មយ្ហំ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន, អបិច ខោ បុព្ពេ អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ. ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘ន មយំ, ភន្តេ, តំ អប្បមត្តកំ បរិច្ចាគំ ជានាម, សាធុ នោ ភគវា តថា កថេតុ, យថា មយំ តំ ជានេយ្យាមា’’តិ.

ភគវា អាហ – ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, តក្កសិលាយំ សង្ខោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. តស្ស បុត្តោ សុសីមោ នាម មាណវោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោ វយេន, សោ ឯកទិវសំ បិតរំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. តំ បិតា អាហ – ‘‘កិំ, តាត សុសីមា’’តិ? សោ អាហ – ‘‘ឥច្ឆាមហំ, តាត, ពារាណសិំ គន្ត្វា សិប្បំ ឧគ្គហេតុ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, តាត សុសីម, អសុកោ នាម ព្រាហ្មណោ មម សហាយកោ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឧគ្គណ្ហាហី’’តិ កហាបណសហស្សំ អទាសិ. សោ តំ គហេត្វា មាតាបិតរោ អភិវាទេត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ គន្ត្វា ឧបចារយុត្តេន វិធិនា អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា អត្តានំ និវេទេសិ. អាចរិយោ ‘‘មម សហាយកស្ស បុត្តោ’’តិ មាណវំ សម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ បាហុនេយ្យមកាសិ. សោ អទ្ធានកិលមថំ បដិវិនោទេត្វា តំ កហាបណសហស្សំ អាចរិយស្ស បាទមូលេ ឋបេត្វា សិប្បំ ឧគ្គហេតុំ ឱកាសំ យាចិ. អាចរិយោ ឱកាសំ កត្វា ឧគ្គណ្ហាបេសិ.

សោ លហុញ្ច គណ្ហន្តោ ពហុញ្ច គណ្ហន្តោ គហិតគហិតញ្ច សុវណ្ណភាជនេ បក្ខិត្តមិវ សីហតេលំ អវិនស្សមានំ ធារេន្តោ ទ្វាទសវស្សិកំ សិប្បំ កតិបយមាសេនេវ បរិយោសាបេសិ. សោ សជ្ឈាយំ ករោន្តោ អាទិមជ្ឈំយេវ បស្សតិ, នោ បរិយោសានំ. អថ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ឥមស្ស សិប្បស្ស អាទិមជ្ឈមេវ បស្សាមិ, បរិយោសានំ ន បស្សាមី’’តិ. អាចរិយោ អាហ – ‘‘អហម្បិ, តាត, ឯវមេវា’’តិ. ‘‘អថ កោ, អាចរិយ, ឥមស្ស សិប្បស្ស បរិយោសានំ ជានាតី’’តិ? ‘‘ឥសិបតនេ, តាត, ឥសយោ អត្ថិ, តេ ជានេយ្យុ’’ន្តិ. តេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘បុច្ឆាមិ, អាចរិយា’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, តាត, យថាសុខ’’ន្តិ. សោ ឥសិបតនំ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធេ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ ជានាថា’’តិ? ‘‘អាមាវុសោ, ជានាមា’’តិ. ‘‘តំ មម្បិ សិក្ខាបេថា’’តិ. ‘‘តេន, ហាវុសោ, បព្ពជាហិ, ន សក្កា អបព្ពជិតេន សិក្ខិតុ’’ន្តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, បព្ពាជេថ វា មំ, យំ វា ឥច្ឆថ, តំ កត្វា បរិយោសានំ ជានាបេថា’’តិ. តេ តំ បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេតុំ អសមត្ថា ‘‘ឯវំ តេ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន អាភិសមាចារិកំ សិក្ខាបេសុំ. សោ តត្ថ សិក្ខន្តោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា ន ចិរេនេវ បច្ចេកពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ. សកលពារាណសិយំ ‘‘សុសីមបច្ចេកពុទ្ធោ’’តិ បាកដោ អហោសិ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ សម្បន្នបរិវារោ. សោ អប្បាយុកសំវត្តនិកស្ស កម្មស្ស កតត្តា ន ចិរេនេវ បរិនិព្ពាយិ. តស្ស បច្ចេកពុទ្ធា ច មហាជនកាយោ ច សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុតោ គហេត្វា នគរទ្វារេ ថូបំ បតិដ្ឋាបេសុំ.

អថ ខោ សង្ខោ ព្រាហ្មណោ ‘‘បុត្តោ មេ ចិរគតោ, ន ចស្ស បវត្តិំ ជានាមី’’តិ បុត្តំ ទដ្ឋុកាមោ តក្កសិលាយ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ បត្វា មហាជនកាយំ សន្និបតិតំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធា ពហូសុ ឯកោបិ មេ បុត្តស្ស បវត្តិំ ជានិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ – ‘‘សុសីមោ នាម មាណវោ ឥធ អាគតោ អត្ថិ, អបិ នុ តស្ស បវត្តិំ ជានាថា’’តិ? តេ ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ជានាម, អស្មិំ នគរេ ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ ហុត្វា បច្ចេកពុទ្ធានំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, អយមស្ស ថូបោ បតិដ្ឋាបិតោ’’តិ អាហំសុ. សោ ភូមិំ ហត្ថេន បហរិត្វា, រោទិត្វា ច បរិទេវិត្វា ច តំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា តិណានិ ឧទ្ធរិត្វា ឧត្តរសាដកេន វាលុកំ អានេត្វា, បច្ចេកពុទ្ធចេតិយង្គណេ អាកិរិត្វា, កមណ្ឌលុតោ ឧទកេន សមន្តតោ ភូមិំ បរិប្ផោសិត្វា វនបុប្ផេហិ បូជំ កត្វា ឧត្តរសាដកេន បដាកំ អារោបេត្វា ថូបស្ស ឧបរិ អត្តនោ ឆត្តំ ពន្ធិត្វា បក្កាមីតិ.

ឯវំ អតីតំ ទស្សេត្វា តំ ជាតកំ បច្ចុប្បន្នេន អនុសន្ធេន្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មកថំ កថេសិ – ‘‘សិយា ខោ បន វោ, ភិក្ខវេ, ឯវមស្ស អញ្ញោ នូន តេន សមយេន សង្ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសី’’តិ, ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ, អហំ តេន សមយេន សង្ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ, មយា សុសីមស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ចេតិយង្គណេ តិណានិ ឧទ្ធដានិ, តស្ស មេ កម្មស្ស និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គំ វិគតខាណុកណ្ដកំ កត្វា សមំ សុទ្ធមកំសុ, មយា តត្ថ វាលុកា ឱកិណ្ណា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន អដ្ឋយោជនមគ្គេ វាលុកំ ឱកិរិំសុ. មយា តត្ថ វនកុសុមេហិ បូជា កតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន នវយោជនមគ្គេ ថលេ ច ឧទកេ ច នានាបុប្ផេហិ បុប្ផសន្ថរំ អកំសុ. មយា តត្ថ កមណ្ឌលុទកេន ភូមិ បរិប្ផោសិតា, តស្ស មេ និស្សន្ទេន វេសាលិយំ បោក្ខរវស្សំ វស្សិ. មយា តស្មិំ ចេតិយេ បដាកា អារោបិតា, ឆត្តញ្ច ពទ្ធំ, តស្ស មេ និស្សន្ទេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា បដាកា ច អារោបិតា, ឆត្តាតិឆត្តានិ ច ឧស្សិតានិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អយំ មយ្ហំ បូជាវិសេសោ នេវ ពុទ្ធានុភាវេន និព្ពត្តោ, ន នាគទេវព្រហ្មានុភាវេន, អបិច ខោ អប្បមត្តកបរិច្ចាគានុភាវេន និព្ពត្តោ’’តិ. ធម្មកថាបរិយោសានេ ឥមំ គាថមភាសិ –

‘‘មត្តាសុខបរិច្ចាគា, បស្សេ ចេ វិបុលំ សុខំ;

ចជេ មត្តាសុខំ ធីរោ, សម្បស្សំ វិបុលំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ២៩០);

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ រតនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.