៩. ហេមវតសុត្តវណ្ណនា

អជ្ជ បន្នរសោតិ ហេមវតសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? បុច្ឆាវសិកា ឧប្បត្តិ. ហេមវតេន ហិ បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ’’តិអាទីនិ អភាសិ. តត្ថ ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ’’តិអាទិ សាតាគិរេន វុត្តំ, ‘‘ឥតិ សាតាគិរោ’’តិអាទិ សង្គីតិការេហិ, ‘‘កច្ចិមនោ’’តិអាទិ ហេមវតេន, ‘‘ឆសុ លោកោ’’តិអាទិ ភគវតា, តំ សព្ពម្បិ សមោធានេត្វា ‘‘ហេមវតសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សាតាគិរិសុត្ត’’ន្តិ ឯកច្ចេហិ.

តត្ថ យាយំ ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ’’តិអាទិ គាថា. តស្សា ឧប្បត្តិ – ឥមស្មិំយេវ ភទ្ទកប្បេ វីសតិវស្សសហស្សាយុកេសុ បុរិសេសុ ឧប្បជ្ជិត្វា សោឡសវស្សសហស្សាយុកានិ ឋត្វា បរិនិព្ពុតស្ស ភគវតោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មហតិយា បូជាយ សរីរកិច្ចំ អកំសុ. តស្ស ធាតុយោ អវិកិរិត្វា សុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា អដ្ឋំសុ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ ឯសា ធម្មតា. អប្បាយុកពុទ្ធា បន យស្មា ពហុតរេន ជនេន អទិដ្ឋា ឯវ បរិនិព្ពាយន្តិ, តស្មា ធាតុបូជម្បិ កត្វា ‘‘តត្ថ តត្ថ ជនា បុញ្ញំ បសវិស្សន្តី’’តិ អនុកម្បាយ ‘‘ធាតុយោ វិកិរន្តូ’’តិ អធិដ្ឋហន្តិ. តេន តេសំ សុវណ្ណចុណ្ណានិ វិយ ធាតុយោ វិកិរន្តិ, សេយ្យថាបិ អម្ហាកំ ភគវតោ.

មនុស្សា តស្ស ភគវតោ ឯកំយេវ ធាតុឃរំ កត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេសុំ យោជនំ ឧព្ពេធេន បរិក្ខេបេន ច. តស្ស ឯកេកគាវុតន្តរានិ ចត្តារិ ទ្វារានិ អហេសុំ. ឯកំ ទ្វារំ កិកី រាជា អគ្គហេសិ; ឯកំ តស្សេវ បុត្តោ បថវិន្ធរោ នាម; ឯកំ សេនាបតិបមុខា អមច្ចា; ឯកំ សេដ្ឋិបមុខា ជានបទា រត្តសុវណ្ណមយា ឯកគ្ឃនា សុវណ្ណរសបដិភាគា ច នានារតនមយា ឥដ្ឋកា អហេសុំ ឯកេកា សតសហស្សគ្ឃនិកា. តេ ហរិតាលមនោសិលាហិ មត្តិកាកិច្ចំ សុរភិតេលេន ឧទកកិច្ចញ្ច កត្វា តំ ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេសុំ.

ឯវំ បតិដ្ឋិតេ ចេតិយេ ទ្វេ កុលបុត្តា សហាយកា និក្ខមិត្វា សម្មុខសាវកានំ ថេរានំ សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ សម្មុខសាវកាយេវ បព្ពាជេន្តិ, ឧបសម្បាទេន្តិ, និស្សយំ ទេន្តិ, ឥតរេ ន លភន្តិ. តតោ តេ កុលបុត្តា ‘‘សាសនេ, ភន្តេ, កតិ ធុរានី’’តិ បុច្ឆិំសុ. ថេរា ‘‘ទ្វេ ធុរានី’’តិ កថេសុំ – ‘‘វាសធុរំ, បរិយត្តិធុរញ្ចា’’តិ. តត្ថ បព្ពជិតេន កុលបុត្តេន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ បញ្ច វស្សានិ វសិត្វា, វត្តបដិវត្តំ បូរេត្វា, បាតិមោក្ខំ ទ្វេ តីណិ ភាណវារសុត្តន្តានិ ច បគុណំ កត្វា, កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា, កុលេ វា គណេ វា និរាលយេន អរញ្ញំ បវិសិត្វា, អរហត្តសច្ឆិកិរិយាយ ឃដិតព្ពំ វាយមិតព្ពំ, ឯតំ វាសធុរំ. អត្តនោ ថាមេន បន ឯកំ វា និកាយំ បរិយាបុណិត្វា ទ្វេ វា បញ្ច វា និកាយេ បរិយត្តិតោ ច អត្ថតោ ច សុវិសទំ សាសនំ អនុយុញ្ជិតព្ពំ, ឯតំ បរិយត្តិធុរន្តិ. អថ តេ កុលបុត្តា ‘‘ទ្វិន្នំ ធុរានំ វាសធុរមេវ សេដ្ឋ’’ន្តិ វត្វា ‘‘មយំ បនម្ហា ទហរា, វុឌ្ឍកាលេ វាសធុរំ បរិបូរេស្សាម, បរិយត្តិធុរំ តាវ បូរេមា’’តិ បរិយត្តិំ អារភិំសុ. តេ បកតិយាវ បញ្ញវន្តោ នចិរស្សេវ សកលេ ពុទ្ធវចនេ បកតញ្ញនោ វិនយេ ច អតិវិយ វិនិច្ឆយកុសលា អហេសុំ. តេសំ បរិយត្តិំ និស្សាយ បរិវារោ ឧប្បជ្ជិ, បរិវារំ និស្សាយ លាភោ, ឯកមេកស្ស បញ្ចសតបញ្ចសតា ភិក្ខូ បរិវារា អហេសុំ. តេ សត្ថុសាសនំ ទីបេន្តា វិហរិំសុ, បុន ពុទ្ធកាលោ វិយ អហោសិ.

តទា ទ្វេ ភិក្ខូ គាមកាវាសេ វិហរន្តិ ធម្មវាទី ច អធម្មវាទី ច. អធម្មវាទី ចណ្ឌោ ហោតិ ផរុសោ, មុខរោ, តស្ស អជ្ឈាចារោ ឥតរស្ស បាកដោ ហោតិ. តតោ នំ ‘‘ឥទំ តេ, អាវុសោ, កម្មំ សាសនស្ស អប្បតិរូប’’ន្តិ ចោទេសិ. សោ ‘‘កិំ តេ ទិដ្ឋំ, កិំ សុត’’ន្តិ វិក្ខិបតិ. ឥតរោ ‘‘វិនយធរា ជានិស្សន្តី’’តិ អាហ. តតោ អធម្មវាទី ‘‘សចេ ឥមំ វត្ថុំ វិនយធរា វិនិច្ឆិនិស្សន្តិ, អទ្ធា មេ សាសនេ បតិដ្ឋា ន ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា អត្តនោ បក្ខំ កាតុកាមោ តាវទេវ បរិក្ខារេ អាទាយ តេ ទ្វេ ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា សមណបរិក្ខារេ ទត្វា តេសំ និស្សយេន វិហរិតុមារទ្ធោ. សព្ពញ្ច នេសំ ឧបដ្ឋានំ ករោន្តោ សក្កច្ចំ វត្តបដិវត្តំ បូរេតុកាមោ វិយ អកាសិ. តតោ ឯកទិវសំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា តេហិ វិស្សជ្ជិយមានោបិ អដ្ឋាសិយេវ. ថេរា ‘‘កិញ្ចិ វត្តព្ពមត្ថី’’តិ តំ បុច្ឆិំសុ. សោ ‘‘អាម, ភន្តេ, ឯកេន មេ ភិក្ខុនា សហ អជ្ឈាចារំ បដិច្ច វិវាទោ អត្ថិ. សោ យទិ តំ វត្ថុំ ឥធាគន្ត្វា អារោចេតិ, យថាវិនិច្ឆយំ ន វិនិច្ឆិនិតព្ព’’ន្តិ. ថេរា ‘‘ឱសដំ វត្ថុំ យថាវិនិច្ឆយំ ន វិនិច្ឆិនិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘ឯវំ ករិយមានេ, ភន្តេ, មម សាសនេ បតិដ្ឋា នត្ថិ, មយ្ហេតំ បាបំ ហោតុ, មា តុម្ហេ វិនិច្ឆិនថា’’តិ. តេ តេន និប្បីឡិយមានា សម្បដិច្ឆិំសុ. សោ តេសំ បដិញ្ញំ គហេត្វា បុន តំ អាវាសំ គន្ត្វា ‘‘សព្ពំ វិនយធរានំ សន្តិកេ និដ្ឋិត’’ន្តិ តំ ធម្មវាទិំ សុដ្ឋុតរំ អវមញ្ញន្តោ ផរុសេន សមុទាចរតិ. ធម្មវាទី ‘‘និស្សង្កោ អយំ ជាតោ’’តិ តាវទេវ និក្ខមិត្វា ថេរានំ បរិវារំ ភិក្ខុសហស្សំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘ននុ, អាវុសោ, ឱសដំ វត្ថុ យថាធម្មំ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ, អនោសរាបេត្វា ឯវ វា អញ្ញមញ្ញំ អច្ចយំ ទេសាបេត្វា សាមគ្គី កាតព្ពា. ឥមេ បន ថេរា នេវ វត្ថុំ វិនិច្ឆិនិំសុ, ន សាមគ្គិំ អកំសុ. កិំ នាមេត’’ន្តិ? តេបិ សុត្វា តុណ្ហី អហេសុំ – ‘‘នូន កិញ្ចិ អាចរិយេហិ ញាត’’ន្តិ. តតោ អធម្មវាទី ឱកាសំ លភិត្វា ‘‘ត្វំ បុព្ពេ ‘វិនយធរា ជានិស្សន្តី’តិ ភណសិ. ឥទានិ តេសំ វិនយធរានំ អារោចេហិ តំ វត្ថុ’’ន្តិ ធម្មវាទិំ បីឡេត្វា ‘‘អជ្ជតគ្គេ បរាជិតោ ត្វំ, មា តំ អាវាសំ អាគច្ឆី’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តតោ ធម្មវាទី ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហេ សាសនំ អនបេក្ខិត្វា ‘អម្ហេ ឧបដ្ឋេសិ បរិតោសេសី’តិ បុគ្គលមេវ អបេក្ខិត្ថ, សាសនំ អរក្ខិត្វា បុគ្គលំ រក្ខិត្ថ, អជ្ជតគ្គេ ទានិ តុម្ហាកំ វិនិច្ឆយំ វិនិច្ឆិនិតុំ ន វដ្ដតិ, អជ្ជ បរិនិព្ពុតោ កស្សបោ ភគវា’’តិ មហាសទ្ទេន កន្ទិត្វា ‘‘នដ្ឋំ សត្ថុ សាសន’’ន្តិ បរិទេវមានោ បក្កាមិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ សំវិគ្គមានសា ‘‘មយំ បុគ្គលមនុរក្ខន្តា សាសនរតនំ សោព្ភេ បក្ខិបិម្ហា’’តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេសុំ. តេ តេនេវ កុក្កុច្ចេន ឧបហតាសយត្តា កាលំ កត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិតុមសក្កោន្តា ឯកាចរិយោ ហិមវតិ ហេមវតេ បព្ពតេ និព្ពត្តិ ហេមវតោ យក្ខោតិ នាមេន. ទុតិយាចរិយោ មជ្ឈិមទេសេ សាតបព្ពតេ សាតាគិរោតិ នាមេន. តេបិ នេសំ បរិវារា ភិក្ខូ តេសំយេវ អនុវត្តិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិតុមសក្កោន្តា តេសំ បរិវារា យក្ខាវ ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តេសំ បន បច្ចយទាយកា គហដ្ឋា ទេវលោកេ និព្ពតិំសុ. ហេមវតសាតាគិរា អដ្ឋវីសតិយក្ខសេនាបតីនមព្ភន្តរា មហានុភាវា យក្ខរាជានោ អហេសុំ.

យក្ខសេនាបតីនញ្ច អយំ ធម្មតា – មាសេ មាសេ អដ្ឋ ទិវសានិ ធម្មវិនិច្ឆយត្ថំ ហិមវតិ មនោសិលាតលេ នាគវតិមណ្ឌបេ ទេវតានំ សន្និបាតោ ហោតិ, តត្ថ សន្និបតិតព្ពន្តិ. អថ សាតាគិរហេមវតា តស្មិំ សមាគមេ អញ្ញមញ្ញំ ទិស្វា សញ្ជានិំសុ – ‘‘ត្វំ, សម្ម, កុហិំ ឧប្បន្នោ, ត្វំ កុហិ’’ន្តិ អត្តនោ អត្តនោ ឧប្បត្តិដ្ឋានញ្ច បុច្ឆិត្វា វិប្បដិសារិនោ អហេសុំ. ‘‘នដ្ឋា មយំ, សម្ម, បុព្ពេ វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា ឯកំ បាបសហាយំ និស្សាយ យក្ខយោនិយំ ឧប្បន្នា, អម្ហាកំ បន បច្ចយទាយកា កាមាវចរទេវេសុ និព្ពត្តា’’តិ. អថ សាតាគិរោ អាហ – ‘‘មារិស, ហិមវា នាម អច្ឆរិយព្ភុតសម្មតោ, កិញ្ចិ អច្ឆរិយំ ទិស្វា វា សុត្វា វា មមាបិ អារោចេយ្យាសី’’តិ. ហេមវតោបិ អាហ – ‘‘មារិស, មជ្ឈិមទេសោ នាម អច្ឆរិយព្ភុតសម្មតោ, កិញ្ចិ អច្ឆរិយំ ទិស្វា វា សុត្វា វា មមាបិ អារោចេយ្យាសី’’តិ. ឯវំ តេសុ ទ្វីសុ សហាយេសុ អញ្ញមញ្ញំ កតិកំ កត្វា, តមេវ ឧប្បត្តិំ អវិវជ្ជេត្វា វសមានេសុ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ វីតិវត្តំ, មហាបថវី ឯកយោជនតិគាវុតមត្តំ ឧស្សទា.

អថម្ហាកំ ពោធិសត្តោ ទីបង្ករបាទមូលេ កតបណិធានោ យាវ វេស្សន្តរជាតកំ, តាវ បារមិយោ បូរេត្វា, តុសិតភវនេ ឧប្បជ្ជិត្វា, តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា, ធម្មបទនិទានេ វុត្តនយេន ទេវតាហិ អាយាចិតោ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា, ទេវតានំ អារោចេត្វា, ទ្វត្តិំសាយ បុព្ពនិមិត្តេសុ វត្តមានេសុ ឥធ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេត្វា. តានិ ទិស្វាបិ ឥមេ រាជយក្ខា ‘‘ឥមិនា ការណេន និព្ពត្តានី’’តិ ន ជានិំសុ. ‘‘ខិឌ្ឌាបសុតត្តា នេវាទ្ទសំសូ’’តិ ឯកេ. ឯស នយោ ជាតិយំ អភិនិក្ខមនេ ពោធិយញ្ច. ធម្មចក្កប្បវត្តនេ បន បញ្ចវគ្គិយេ អាមន្តេត្វា ភគវតិ តិបរិវដ្ដំ ទ្វាទសាការំ វរធម្មចក្កំ បវត្តេន្តេ មហាភូមិចាលំ បុព្ពនិមិត្តំ បាដិហារិយានិ ច ឯតេសំ ឯកោ សាតាគិរោយេវ បឋមំ អទ្ទស. និព្ពត្តិការណញ្ច តេសំ ញត្វា សបរិសោ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម ធម្មទេសនំ អស្សោសិ, ន ច កិញ្ចិ វិសេសំ អធិគច្ឆិ. កស្មា? សោ ហិ ធម្មំ សុណន្តោ ហេមវតំ អនុស្សរិត្វា ‘‘អាគតោ នុ ខោ មេ សហាយកោ, នោ’’តិ បរិសំ ឱលោកេត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘វញ្ចិតោ មេ សហាយោ, យោ ឯវំ វិចិត្របដិភានំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ ន សុណាតី’’តិ វិក្ខិត្តចិត្តោ អហោសិ. ភគវា ច អត្ថង្គតេបិ ច សូរិយេ ទេសនំ ន និដ្ឋាបេសិ.

អថ សាតាគិរោ ‘‘សហាយំ គហេត្វា តេន សហាគម្ម ធម្មទេសនំ សោស្សាមី’’តិ ហត្ថិយានអស្សយានគរុឡយានាទីនិ មាបេត្វា បញ្ចហិ យក្ខសតេហិ បរិវុតោ ហិមវន្តាភិមុខោ បាយាសិ, តទា ហេមវតោបិ. យស្មា បដិសន្ធិជាតិ-អភិនិក្ខមន-ពោធិបរិនិព្ពានេស្វេវ ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ ហុត្វាវ បតិវិគច្ឆន្តិ, ន ចិរដ្ឋិតិកានិ ហោន្តិ, ធម្មចក្កបវត្តនេ បន តានិ សវិសេសានិ ហុត្វា, ចិរតរំ ឋត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា ហិមវតិ តំ អច្ឆរិយបាតុភាវំ ទិស្វា ‘‘យតោ អហំ ជាតោ, ន កទាចិ អយំ បព្ពតោ ឯវំ អភិរាមោ ភូតបុព្ពោ, ហន្ទ ទានិ មម សហាយំ គហេត្វា អាគម្ម តេន សហ ឥមំ បុប្ផសិរិំ អនុភវិស្សាមី’’តិ តថេវ មជ្ឈិមទេសាភិមុខោ អាគច្ឆតិ. តេ ឧភោបិ រាជគហស្ស ឧបរិ សមាគន្ត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស អាគមនការណំ បុច្ឆិំសុ. ហេមវតោ អាហ – ‘‘យតោ អហំ, មារិស, ជាតោ, នាយំ បព្ពតោ ឯវំ អកាលកុសុមិតេហិ រុក្ខេហិ អភិរាមោ ភូតបុព្ពោ, តស្មា ឯតំ បុប្ផសិរិំ តយា សទ្ធិំ អនុភវិស្សាមីតិ អាគតោម្ហី’’តិ. សាតាគិរោ អាហ – ‘‘ជានាសិ, បន, ត្វំ មារិស, យេន ការណេន ឥមំ អកាលបុប្ផបាដិហារិយំ ជាត’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមិ, មារិសា’’តិ. ‘‘ឥមំ, មារិស, បាដិហារិយំ ន កេវល ហិមវន្តេយេវ, អបិច ខោ បន ទសសហស្សិលោកធាតូសុ និព្ពត្តំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, អជ្ជ ធម្មចក្កំ បវត្តេសិ, តេន ការណេនា’’តិ. ឯវំ សាតាគិរោ ហេមវតស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា, តំ ភគវតោ សន្តិកំ អានេតុកាមោ ឥមំ គាថមាហ. កេចិ បន គោតមកេ ចេតិយេ វិហរន្តេ ភគវតិ អយមេវមាហាតិ ភណន្តិ ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ’’តិ.

១៥៣. តត្ថ អជ្ជាតិ អយំ រត្តិន្ទិវោ បក្ខគណនតោ បន្នរសោ, ឧបវសិតព្ពតោ ឧបោសថោ. តីសុ វា ឧបោសថេសុ អជ្ជ បន្នរសោ ឧបោសថោ, ន ចាតុទ្ទសី ឧបោសថោ, ន សាមគ្គីឧបោសថោ. យស្មា វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសអដ្ឋង្គឧបវាសបញ្ញត្តិទិវសាទីសុ សម្ពហុលេសុ អត្ថេសុ ឧបោសថសទ្ទោ វត្តតិ. ‘‘អាយាមាវុសោ, កប្បិន, ឧបោសថំ គមិស្សាមា’’តិអាទីសុ ហិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឧបោសថសទ្ទោ. ‘‘ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ វិសាខេ ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៤៣) បាណាតិបាតា វេរមណិអាទិកេសុ អដ្ឋង្គេសុ. ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទា ផគ្គុ, សុទ្ធស្សុបោសថោ សទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៩) ឧបវាសេ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦; ម. និ. ៣.២៥៨) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘តទហុបោសថេ បន្នរសេ សីសំន្ហាតស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨៥; ម. និ. ៣.២៥៦) ទិវសេ. តស្មា អវសេសត្ថំ បដិក្ខិបិត្វា អាសាឡ្ហីបុណ្ណមទិវសំយេវ និយាមេន្តោ អាហ – ‘‘អជ្ជ បន្នរសោ ឧបោសថោ’’តិ. បាដិបទោ ទុតិយោតិ ឯវំ គណិយមានេ អជ្ជ បន្នរសោ ទិវសោតិ អត្ថោ.

ទិវិ ភវានិ ទិព្ពានិ, ទិព្ពានិ ឯត្ថ អត្ថីតិ ទិព្ពា. កានិ តានិ? រូបានិ. តញ្ហិ រត្តិំ ទេវានំ ទសសហស្សិលោកធាតុតោ សន្និបតិតានំ សរីរវត្ថាភរណវិមានប្បភាហិ អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិរហិតាយ ចន្ទប្បភាយ ច សកលជម្ពុទីបោ អលង្កតោ អហោសិ. វិសេសាលង្កតោ ច បរមវិសុទ្ធិទេវស្ស ភគវតោ សរីរប្បភាយ. តេនាហ ‘‘ទិព្ពា រត្តិ ឧបដ្ឋិតា’’តិ.

ឯវំ រត្តិគុណវណ្ណនាបទេសេនាបិ សហាយស្ស ចិត្តប្បសាទំ ជនេន្តោ ពុទ្ធុប្បាទំ កថេត្វា អាហ ‘‘អនោមនាមំ សត្ថារំ, ហន្ទ បស្សាម គោតម’’ន្តិ. តត្ថ អនោមេហិ អលាមកេហិ សព្ពាការបរិបូរេហិ គុណេហិ នាមំ អស្សាតិ អនោមនាមោ. តថា ហិស្ស ‘‘ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២) នយេន ពុទ្ធោតិ អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ, ‘‘ភគ្គរាគោតិ ភគវា, ភគ្គទោសោតិ ភគវា’’តិអាទិនា (មហានិ. ៨៤) នយេន ច អនោមេហិ គុណេហិ នាមំ. ឯស នយោ ‘‘អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ’’តិអាទីសុ. ទិដ្ឋធម្មិកាទីសុ អត្ថេសុ ទេវមនុស្សេ អនុសាសតិ ‘‘ឥមំ បជហថ, ឥមំ សមាទាយ វត្តថា’’តិ សត្ថា. អបិច ‘‘សត្ថា ភគវា សត្ថវាហោ, យថា សត្ថវាហោ សត្តេ កន្តារំ តារេតី’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៩០) និទ្ទេសេ វុត្តនយេនាបិ សត្ថា. តំ អនោមនាមំ សត្ថារំ. ហន្ទាតិ ព្យវសានត្ថេ និបាតោ. បស្សាមាតិ តេន អត្តានំ សហ សង្គហេត្វា បច្ចុប្បន្នវចនំ. គោតមន្តិ គោតមគោត្តំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘សត្ថា, ន សត្ថា’’តិ មា វិមតិំ អកាសិ, ឯកន្តព្យវសិតោ ហុត្វាវ ឯហិ បស្សាម គោតមន្តិ.

១៥៤. ឯវំ វុត្តេ ហេមវតោ ‘‘អយំ សាតាគិរោ ‘អនោមនាមំ សត្ថារ’ន្តិ ភណន្តោ តស្ស សព្ពញ្ញុតំ បកាសេតិ, សព្ពញ្ញុនោ ច ទុល្លភា លោកេ, សព្ពញ្ញុបដិញ្ញេហិ បូរណាទិសទិសេហេវ លោកោ ឧបទ្ទុតោ. សោ បន យទិ សព្ពញ្ញូ, អទ្ធា តាទិលក្ខណប្បត្តោ ភវិស្សតិ, តេន តំ ឯវំ បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា តាទិលក្ខណំ បុច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘កច្ចិ មនោ’’តិ.

តត្ថ កច្ចីតិ បុច្ឆា. មនោតិ ចិត្តំ. សុបណិហិតោតិ សុដ្ឋុ ឋបិតោ, អចលោ អសម្បវេធី. សព្ពេសុ ភូតេសុ សព្ពភូតេសុ. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណប្បត្តស្សេវ សតោ. បុច្ឆា ឯវ វា អយំ ‘‘សោ តេ សត្ថា សព្ពភូតេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ’’តិ. ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេ ចាតិ ឯវរូបេ អារម្មណេ. សង្កប្បាតិ វិតក្កា. វសីកតាតិ វសំ គមិតា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យំ ត្វំ សត្ថារំ វទសិ, តស្ស តេ សត្ថុនោ កច្ចិ តាទិលក្ខណប្បត្តស្ស សតោ សព្ពភូតេសុ មនោ សុបណិហិតោ, ឧទាហុ យាវ ចលនបច្ចយំ ន លភតិ, តាវ សុបណិហិតោ វិយ ខាយតិ. សោ វា តេ សត្ថា កច្ចិ សព្ពភូតេសុ សមចិត្តេន តាទី, ឧទាហុ នោ, យេ ច ខោ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អារម្មណេសុ រាគទោសវសេន សង្កប្បា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ត្យាស្ស កច្ចិ វសីកតា, ឧទាហុ កទាចិ តេសម្បិ វសេន វត្តតីតិ.

១៥៥. តតោ សាតាគិរោ ភគវតោ សព្ពញ្ញុភាវេ ព្យវសិតត្តា សព្ពេ សព្ពញ្ញុគុណេ អនុជានន្តោ អាហ ‘‘មនោ ចស្ស សុបណិហិតោ’’តិអាទិ. តត្ថ សុបណិហិតោតិ សុដ្ឋុ ឋបិតោ, បថវីសមោ អវិរុជ្ឈនដ្ឋេន, សិនេរុសមោ សុប្បតិដ្ឋិតាចលនដ្ឋេន, ឥន្ទខីលសមោ ចតុព្ពិធមារបរវាទិគណេហិ អកម្បិយដ្ឋេន. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, ភគវតោ ឥទានិ សព្ពាការសម្បន្នត្តា សព្ពញ្ញុភាវេ ឋិតស្ស មនោ សុបណិហិតោ អចលោ ភវេយ្យ. យស្ស តិរច្ឆានភូតស្សាបិ សរាគាទិកាលេ ឆទ្ទន្តនាគកុលេ ឧប្បន្នស្ស សវិសេន សល្លេន វិទ្ធស្ស អចលោ អហោសិ, វធកេបិ តស្មិំ នប្បទុស្សិ, អញ្ញទត្ថុ តស្សេវ អត្តនោ ទន្តេ ឆេត្វា អទាសិ; តថា មហាកបិភូតស្ស មហតិយា សិលាយ សីសេ បហដស្សាបិ តស្សេវ ច មគ្គំ ទស្សេសិ; តថា វិធុរបណ្ឌិតភូតស្ស បាទេសុ គហេត្វា សដ្ឋិយោជនេ កាឡបព្ពតបបាតេ បក្ខិត្តស្សាបិ អញ្ញទត្ថុ តស្សេវ យក្ខស្សត្ថាយ ធម្មំ ទេសេសិ. តស្មា សម្មទេវ អាហ សាតាគិរោ – ‘‘មនោ ចស្ស សុបណិហិតោ’’តិ.

សព្ពភូតេសុ តាទិនោតិ សព្ពសត្តេសុ តាទិលក្ខណប្បត្តស្សេវ សតោ មនោ សុបណិហិតោ, ន យាវ បច្ចយំ ន លភតីតិ អត្ថោ. តត្ថ ភគវតោ តាទិលក្ខណំ បញ្ចធា វេទិតព្ពំ. យថាហ –

‘‘ភគវា បញ្ចហាការេហិ តាទី, ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, មុត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, តន្និទ្ទេសាតិ តាទី. កថំ ភគវា ឥដ្ឋានិដ្ឋេ តាទី? ភគវា លាភេបិ តាទី’’តិ (មហានិ. ៣៨).

ឯវមាទិ សព្ពំ និទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. លាភាទយោ ច តស្ស មហាអដ្ឋកថាយំ វិត្ថារិតនយេន វេទិតព្ពា. ‘‘បុច្ឆា ឯវ វា អយំ. សោ តេ សត្ថា សព្ពភូតេសុ តាទី, ឧទាហុ នោ’’តិ ឥមស្មិម្បិ វិកប្បេ សព្ពភូតេសុ សមចិត្តតាយ តាទី អម្ហាកំ សត្ថាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ភគវា សុខូបសំហារកាមតាយ ទុក្ខាបនយនកាមតាយ ច សព្ពសត្តេសុ សមចិត្តោ, យាទិសោ អត្តនិ, តាទិសោ បរេសុ, យាទិសោ មាតរិ មហាមាយាយ, តាទិសោ ចិញ្ចមាណវិកាយ, យាទិសោ បិតរិ សុទ្ធោទនេ, តាទិសោ សុប្បពុទ្ធេ, យាទិសោ បុត្តេ រាហុលេ, តាទិសោ វធកេសុ ទេវទត្តធនបាលកអង្គុលិមាលាទីសុ. សទេវកេ លោកេបិ តាទី. តស្មា សម្មទេវាហ សាតាគិរោ – ‘‘សព្ពភូតេសុ តាទិនោ’’តិ.

អថោ ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេ ចាតិ. ឯត្ថ បន ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យំ កិញ្ចិ ឥដ្ឋំ វា អនិដ្ឋំ វា អារម្មណំ, សព្ពប្បការេហិ តត្ថ យេ រាគទោសវសេន សង្កប្បា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ត្យាស្ស អនុត្តរេន មគ្គេន រាគាទីនំ បហីនត្តា វសីកតា, ន កទាចិ តេសំ វសេ វត្តតិ. សោ ហិ ភគវា អនាវិលសង្កប្បោ សុវិមុត្តចិត្តោ សុវិមុត្តបញ្ញោតិ. ឯត្ថ ច សុបណិហិតមនតាយ អយោនិសោមនសិការាភាវោ វុត្តោ. សព្ពភូតេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋេហិ សោ យត្ថ ភវេយ្យ, តំ សត្តសង្ខារភេទតោ ទុវិធមារម្មណំ វុត្តំ. សង្កប្បវសីភាវេន តស្មិំ អារម្មណេ តស្ស មនសិការាភាវតោ កិលេសប្បហានំ វុត្តំ. សុបណិហិតមនតាយ ច មនោសមាចារសុទ្ធិ, សព្ពភូតេសុ តាទិតាយ កាយសមាចារសុទ្ធិ, សង្កប្បវសីភាវេន វិតក្កមូលកត្តា វាចាយ វចីសមាចារសុទ្ធិ. តថា សុបណិហិតមនតាយ លោភាទិសព្ពទោសាភាវោ, សព្ពភូតេសុ តាទិតាយ មេត្តាទិគុណសព្ភាវោ, សង្កប្បវសីភាវេន បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញិតាទិភេទា អរិយិទ្ធិ, តាយ ចស្ស សព្ពញ្ញុភាវោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

១៥៦. ឯវំ ហេមវតោ បុព្ពេ មនោទ្វារវសេនេវ តាទិភាវំ បុច្ឆិត្វា តញ្ច បដិជានន្តមិមំ សុត្វា ទឡ្ហីកម្មត្ថំ ឥទានិ ទ្វារត្តយវសេនាបិ, បុព្ពេ វា សង្ខេបេន កាយវចីមនោទ្វារសុទ្ធិំ បុច្ឆិត្វា តញ្ច បដិជានន្តមិមំ សុត្វា ទឡ្ហីកម្មត្ថមេវ វិត្ថារេនាបិ បុច្ឆន្តោ អាហ ‘‘កច្ចិ អទិន្ន’’ន្តិ. តត្ថ គាថាពន្ធសុខត្ថាយ បឋមំ អទិន្នាទានវិរតិំ បុច្ឆតិ. អារា បមាទម្ហាតិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គតោ ទូរីភាវេន អព្រហ្មចរិយវិរតិំ បុច្ឆតិ. ‘‘អារា បមទម្ហា’’តិបិ បឋន្តិ, អារា មាតុគាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឈានំ ន រិញ្ចតីតិ ឥមិនា បន តស្សាយេវ តិវិធាយ កាយទុច្ចរិតវិរតិយា ពលវភាវំ បុច្ឆតិ. ឈានយុត្តស្ស ហិ វិរតិ ពលវតី ហោតីតិ.

១៥៧. អថ សាតាគិរោ យស្មា ភគវា ន កេវលំ ឯតរហិ, អតីតេបិ អទ្ធានេ ទីឃរត្តំ អទិន្នាទានាទីហិ បដិវិរតោ, តស្សា តស្សាយេវ ច វិរតិយា អានុភាវេន តំ តំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភិ, សទេវកោ ចស្ស លោកោ ‘‘អទិន្នាទានា បដិវិរតោ សមណោ គោតមោ’’តិអាទិនា នយេន វណ្ណំ ភាសតិ. តស្មា វិស្សដ្ឋាយ វាចាយ សីហនាទំ នទន្តោ អាហ ‘‘ន សោ អទិន្នំ អាទិយតី’’តិ. តំ អត្ថតោ បាកដមេវ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ តតិយបាទេ ‘‘បមាទម្ហា បមទម្ហា’’តិ ទ្វិធា បាឋោ. ចតុត្ថបាទេ ច ឈានំ ន រិញ្ចតីតិ ឈានំ រិត្តកំ សុញ្ញកំ ន ករោតិ, ន បរិច្ចជតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៥៨. ឯវំ កាយទ្វារេ សុទ្ធិំ សុត្វា ឥទានិ វចីទ្វារេ សុទ្ធិំ បុច្ឆន្តោ អាហ – ‘‘កច្ចិ មុសា ន ភណតី’’តិ. ឯត្ថ ខីណាតីតិ ខីណោ, វិហិំសតិ ពធតីតិ អត្ថោ. វាចាយ បថោ ព្យប្បថោ, ខីណោ ព្យប្បថោ អស្សាតិ ខីណព្យប្បថោ. តំ ន-ការេន បដិសេធេត្វា បុច្ឆតិ ‘‘ន ខីណព្យប្បថោ’’តិ, ន ផរុសវាចោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘នាខីណព្យប្បថោ’’តិបិ បាឋោ, ន អខីណវចនោតិ អត្ថោ. ផរុសវចនញ្ហិ បរេសំ ហទយេ អខីយមានំ តិដ្ឋតិ. តាទិសវចនោ កច្ចិ ន សោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិភូតីតិ វិនាសោ, វិភូតិំ កាសតិ ករោតិ វាតិ វិភូតិកំ, វិភូតិកមេវ វេភូតិកំ, វេភូតិយន្តិបិ វុច្ចតិ, បេសុញ្ញស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ សត្តានំ អញ្ញមញ្ញតោ ភេទនេន វិនាសំ ករោតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

១៥៩. អថ សាតាគិរោ យស្មា ភគវា ន កេវលំ ឯតរហិ, អតីតេបិ អទ្ធានេ ទីឃរត្តំ មុសាវាទាទីហិ បដិវិរតោ, តស្សា តស្សាយេវ ច វិរតិយា អានុភាវេន តំ តំ មហាបុរិសលក្ខណំ បដិលភិ, សទេវកោ ចស្ស លោកោ ‘‘មុសាវាទា បដិវិរតោ សមណោ គោតមោ’’តិ វណ្ណំ ភាសតិ. តស្មា វិស្សដ្ឋាយ វាចាយ សីហនាទំ នទន្តោ អាហ, ‘‘មុសា ច សោ ន ភណតី’’តិ. តត្ថ មុសាតិ វិនិធាយ ទិដ្ឋាទីនិ បរវិសំវាទនវចនំ. តំ សោ ន ភណតិ. ទុតិយបាទេ បន បឋមត្ថវសេន ន ខីណព្យប្បថោតិ, ទុតិយត្ថវសេន នាខីណព្យប្បថោតិ បាឋោ. ចតុត្ថបាទេ មន្តាតិ បញ្ញា វុច្ចតិ. ភគវា យស្មា តាយ មន្តាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អត្ថមេវ ភាសតិ អត្ថតោ អនបេតវចនំ, ន សម្ផំ. អញ្ញាណបុរេក្ខារញ្ហិ និរត្ថកវចនំ ពុទ្ធានំ នត្ថិ. តស្មា អាហ – ‘‘មន្តា អត្ថំ សោ ភាសតី’’តិ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

១៦០. ឯវំ វចីទ្វារសុទ្ធិម្បិ សុត្វា ឥទានិ មនោទ្វារសុទ្ធិំ បុច្ឆន្តោ អាហ ‘‘កច្ចិ ន រជ្ជតិ កាមេសូ’’តិ. តត្ថ កាមាតិ វត្ថុកាមា. តេសុ កិលេសកាមេន ន រជ្ជតីតិ បុច្ឆន្តោ អនភិជ្ឈាលុតំ បុច្ឆតិ. អនាវិលន្តិ បុច្ឆន្តោ ព្យាបាទេន អាវិលភាវំ សន្ធាយ អព្យាបាទតំ បុច្ឆតិ. មោហំ អតិក្កន្តោតិ បុច្ឆន្តោ យេន មោហេន មូឡ្ហោ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, តស្សាតិក្កមេន សម្មាទិដ្ឋិតំ បុច្ឆតិ. ធម្មេសុ ចក្ខុមាតិ បុច្ឆន្តោ សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតស្ស ញាណចក្ខុនោ, បញ្ចចក្ខុវិសយេសុ វា ធម្មេសុ បញ្ចន្នម្បិ ចក្ខូនំ វសេន សព្ពញ្ញុតំ បុច្ឆតិ ‘‘ទ្វារត្តយបារិសុទ្ធិយាបិ សព្ពញ្ញូ ន ហោតី’’តិ ចិន្តេត្វា.

១៦១. អថ សាតាគិរោ យស្មា ភគវា អប្បត្វាវ អរហត្តំ អនាគាមិមគ្គេន កាមរាគព្យាបាទានំ បហីនត្តា នេវ កាមេសុ រជ្ជតិ, ន ព្យាបាទេន អាវិលចិត្តោ, សោតាបត្តិមគ្គេនេវ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកមោហស្ស បហីនត្តា មោហំ អតិក្កន្តោ, សាមញ្ច សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ពុទ្ធោតិ វិមោក្ខន្តិកំ នាមំ យថាវុត្តានិ ច ចក្ខូនិ បដិលភិ, តស្មា តស្ស មនោទ្វារសុទ្ធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ច ឧគ្ឃោសេន្តោ អាហ ‘‘ន សោ រជ្ជតិ កាមេសូ’’តិ.

១៦២. ឯវំ ហេមវតោ ភគវតោ ទ្វារត្តយបារិសុទ្ធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ច សុត្វា ហដ្ឋោ ឧទគ្គោ អតីតជាតិយំ ពាហុសច្ចវិសទាយ បញ្ញាយ អសជ្ជមានវចនប្បថោ ហុត្វា អច្ឆរិយព្ភុតរូបេ សព្ពញ្ញុគុណេ សោតុកាមោ អាហ ‘‘កច្ចិ វិជ្ជាយ សម្បន្នោ’’តិ. តត្ថ វិជ្ជាយ សម្បន្នោតិ ឥមិនា ទស្សនសម្បត្តិំ បុច្ឆតិ, សំសុទ្ធចារណោតិ ឥមិនា គមនសម្បត្តិំ. ឆន្ទវសេន ចេត្ថ ទីឃំ កត្វា ចាការមាហ, សំសុទ្ធចរណោតិ អត្ថោ. អាសវា ខីណាតិ ឥមិនា ឯតាយ ទស្សនគមនសម្បត្តិយា បត្តព្ពាយ អាសវក្ខយសញ្ញិតាយ បឋមនិព្ពានធាតុយា បត្តិំ បុច្ឆតិ, នត្ថិ បុនព្ភវោតិ ឥមិនា ទុតិយនិព្ពានធាតុបត្តិសមត្ថតំ, បច្ចវេក្ខណញាណេន វា បរមស្សាសប្បត្តិំ ញត្វា ឋិតភាវំ.

១៦៣. តតោ យា ឯសា ‘‘សោ អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាស’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៥២) នយេន ភយភេរវាទីសុ តិវិធា, ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ…បេ… អានេញ្ជប្បត្តេ ញាណទស្សនាយ ចិត្តំ អភិនីហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៧៩) នយេន អម្ពដ្ឋាទីសុ អដ្ឋវិធា វិជ្ជា វុត្តា, តាយ យស្មា សព្ពាយបិ សព្ពាការសម្បន្នាយ ភគវា ឧបេតោ. យញ្ចេតំ ‘‘ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ សីលសម្បន្នោ ហោតិ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ, សត្តហិ សទ្ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ, ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតី’’តិ ឯវំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘កថញ្ច, មហានាម, អរិយសាវកោ សីលសម្បន្នោ ហោតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.២៤) នយេន សេខសុត្តេ និទ្ទិដ្ឋំ បន្នរសប្បភេទំ ចរណំ. តញ្ច យស្មា សព្ពូបក្កិលេសប្បហានេន ភគវតោ អតិវិយ សំសុទ្ធំ. យេបិមេ កាមាសវាទយោ ចត្តារោ អាសវា, តេបិ យស្មា សព្ពេ សបរិវារា សវាសនា ភគវតោ ខីណា. យស្មា ច ឥមាយ វិជ្ជាចរណសម្បទាយ ខីណាសវោ ហុត្វា តទា ភគវា ‘‘នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ បច្ចវេក្ខិត្វា ឋិតោ, តស្មា សាតាគិរោ ភគវតោ សព្ពញ្ញុភាវេ ព្យវសាយេន សមុស្សាហិតហទយោ សព្ពេបិ គុណេ អនុជានន្តោ អាហ ‘‘វិជ្ជាយ ចេវ សម្បន្នោ’’តិ.

១៦៤. តតោ ហេមវតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ ភគវតិ និក្កង្ខោ ហុត្វា អាកាសេ ឋិតោយេវ ភគវន្តំ បសំសន្តោ សាតាគិរញ្ច អារាធេន្តោ អាហ ‘‘សម្បន្នំ មុនិនោ ចិត្ត’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – សម្បន្នំ មុនិនោ ចិត្តំ, ‘‘មនោ ចស្ស សុបណិហិតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តតាទិភាវេន បុណ្ណំ សម្បុណ្ណំ, ‘‘ន សោ អទិន្នំ អាទិយតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តកាយកម្មុនា, ‘‘ន សោ រជ្ជតិ កាមេសូ’’តិ ឯត្ថ វុត្តមនោកម្មុនា ច បុណ្ណំ សម្បុណ្ណំ, ‘‘មុសា ច សោ ន ភណតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តព្យប្បថេន ច វចីកម្មុនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សម្បន្នចិត្តញ្ច អនុត្តរាយ វិជ្ជាចរណសម្បទាយ សម្បន្នត្តា វិជ្ជាចរណសម្បន្នញ្ច ឥមេហិ គុណេហិ ‘‘មនោ ចស្ស សុបណិហិតោ’’តិអាទិនា នយេន ធម្មតោ នំ បសំសសិ, សភាវតោ តច្ឆតោ ភូតតោ ឯវ នំ បសំសសិ, ន កេវលំ សទ្ធាមត្តកេនាតិ ទស្សេតិ.

១៦៥-១៦៦. តតោ សាតាគិរោបិ ‘‘ឯវមេតំ, មារិស, សុដ្ឋុ តយា ញាតញ្ច អនុមោទិតញ្ចា’’តិ អធិប្បាយេន តមេវ សំរាធេន្តោ អាហ – ‘‘សម្បន្នំ មុនិនោ…បេ… ធម្មតោ អនុមោទសី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា បុន ភគវតោ ទស្សនេ តំ អភិត្ថវយមានោ អាហ ‘‘សម្បន្នំ…បេ… ហន្ទ បស្សាម គោតម’’ន្តិ.

១៦៧. អថ ហេមវតោ អត្តនោ អភិរុចិតគុណេហិ បុរិមជាតិពាហុសច្ចពលេន ភគវន្តំ អភិត្ថុនន្តោ សាតាគិរំ អាហ – ‘‘ឯណិជង្ឃំ…បេ… ឯហិ បស្សាម គោតម’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – ឯណិមិគស្សេវ ជង្ឃា អស្សាតិ ឯណិជង្ឃោ. ពុទ្ធានញ្ហិ ឯណិមិគស្សេវ អនុបុព្ពវដ្ដា ជង្ឃា ហោន្តិ, ន បុរតោ និម្មំសា បច្ឆតោ សុសុមារកុច្ឆិ វិយ ឧទ្ធុមាតា. កិសា ច ពុទ្ធា ហោន្តិ ទីឃរស្សសមវដ្ដិតយុត្តដ្ឋានេសុ តថារូបាយ អង្គបច្ចង្គសម្បត្តិយា, ន វឋរបុរិសា វិយ ថូលា. បញ្ញាយ វិលិខិតកិលេសត្តា វា កិសា. អជ្ឈត្តិកពាហិរសបត្តវិទ្ធំសនតោ វីរា. ឯកាសនភោជិតាយ បរិមិតភោជិតាយ ច អប្បាហារា, ន ទ្វត្តិមត្តាលោបភោជិតាយ. យថាហ –

‘‘អហំ ខោ បន, ឧទាយិ, អប្បេកទា ឥមិនា បត្តេន សមតិត្តិកម្បិ ភុញ្ជាមិ, ភិយ្យោបិ ភុញ្ជាមិ. ‘អប្បាហារោ សមណោ គោតមោ អប្បាហារតាយ ច វណ្ណវាទី’តិ ឥតិ ចេ មំ, ឧទាយិ, សាវកា សក្ករេយ្យុំ, គរុំ ករេយ្យុំ, មានេយ្យុំ, បូជេយ្យុំ, សក្កត្វា, គរុំ កត្វា, ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យុំ. យេ តេ, ឧទាយិ, មម សាវកា កោសកាហារាបិ អឌ្ឍកោសកាហារាបិ ពេលុវាហារាបិ អឌ្ឍពេលុវាហារាបិ, ន មំ តេ ឥមិនា ធម្មេន សក្ករេយ្យុំ…បេ… ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យុ’’ន្តិ (ម. និ. ២.២៤២).

អាហារេ ឆន្ទរាគាភាវេន អលោលុបា អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេន្តិ មោនេយ្យសម្បត្តិយា មុនិនោ. អនគារិកតាយ វិវេកនិន្នមានសតាយ ច វនេ ឈាយន្តិ. តេនាហ ហេមវតោ យក្ខោ ‘‘ឯណិជង្ឃំ…បេ… ឯហិ បស្សាម គោតម’’ន្តិ.

១៦៨. ឯវញ្ច វត្វា បុន តស្ស ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សោតុកាមតាយ ‘‘សីហំវេកចរ’’ន្តិ ឥមំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សីហំវាតិ ទុរាសទដ្ឋេន ខមនដ្ឋេន និព្ភយដ្ឋេន ច កេសរសីហសទិសំ. យាយ តណ្ហាយ ‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា អភាវេន ឯកចរំ, ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ អនុប្បត្តិតោបិ ឯកចរំ. ខគ្គវិសាណសុត្តេ វុត្តនយេនាបិ ចេត្ថ តំ តំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. នាគន្តិ បុនព្ភវំ នេវ គន្តារំ នាគន្តារំ. អថ វា អាគុំ ន ករោតីតិបិ នាគោ. ពលវាតិបិ នាគោ. តំ នាគំ. កាមេសុ អនបេក្ខិនន្តិ ទ្វីសុបិ កាមេសុ ឆន្ទរាគាភាវេន អនបេក្ខិនំ. ឧបសង្កម្ម បុច្ឆាម, មច្ចុបាសប្បមោចនន្តិ តំ ឯវរូបំ មហេសិំ ឧបសង្កមិត្វា តេភូមកវដ្ដស្ស មច្ចុបាសស្ស បមោចនំ វិវដ្ដំ និព្ពានំ បុច្ឆាម. យេន វា ឧបាយេន ទុក្ខសមុទយសង្ខាតា មច្ចុបាសា បមុច្ចតិ, តំ មច្ចុបាសប្បមោចនំ បុច្ឆាមាតិ. ឥមំ គាថំ ហេមវតោ សាតាគិរញ្ច សាតាគិរបរិសញ្ច អត្តនោ បរិសញ្ច សន្ធាយ អាហ.

តេន ខោ បន សមយេន អាសាឡ្ហីនក្ខត្តំ ឃោសិតំ អហោសិ. អថ សមន្តតោ អលង្កតបដិយត្តេ ទេវនគរេ សិរិំ បច្ចនុភោន្តី វិយ រាជគហេ កាឡី នាម កុររឃរិកា ឧបាសិកា បាសាទមារុយ្ហ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា គព្ភបរិស្សមំ វិនោទេន្តី សវាតប្បទេសេ ឧតុគ្គហណត្ថំ ឋិតា តេសំ យក្ខសេនាបតីនំ តំ ពុទ្ធគុណបដិសំយុត្តំ កថំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានតោ អស្សោសិ. សុត្វា ច ‘‘ឯវំ វិវិធគុណសមន្នាគតា ពុទ្ធា’’តិ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តាយ នីវរណានិ វិក្ខម្ភេត្វា តត្ថេវ ឋិតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. តតោ ឯវ ភគវតា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវិកានំ ឧបាសិកានំ អនុស្សវប្បសន្នានំ, យទិទំ កាឡី ឧបាសិកា កុររឃរិកា’’តិ (អ. និ. ១.២៦៧) ឯតទគ្គេ ឋបិតា.

១៦៩. តេបិ យក្ខសេនាបតយោ សហស្សយក្ខបរិវារា មជ្ឈិមយាមសមយេ ឥសិបតនំ បត្វា, ធម្មចក្កប្បវត្តិតបល្លង្កេនេវ និសិន្នំ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម វន្ទិត្វា, ឥមាយ គាថាយ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា ឱកាសមការយិំសុ ‘‘អក្ខាតារំ បវត្តារ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – ឋបេត្វា តណ្ហំ តេភូមកេ ធម្មេ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៤) នយេន សច្ចានំ វវត្ថានកថាយ អក្ខាតារំ, ‘‘‘តំ ខោ បនិទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បរិញ្ញេយ្យ’ន្តិ មេ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា នយេន តេសុ កិច្ចញាណកតញាណប្បវត្តនេន បវត្តារំ. យេ វា ធម្មា យថា វោហរិតព្ពា, តេសុ តថា វោហារកថនេន អក្ខាតារំ, តេសំយេវ ធម្មានំ សត្តានុរូបតោ បវត្តារំ. ឧគ្ឃដិតញ្ញុវិបញ្ចិតញ្ញូនំ វា ទេសនាយ អក្ខាតារំ, នេយ្យានំ បដិបាទនេន បវត្តារំ. ឧទ្ទេសេន វា អក្ខាតារំ, វិភង្គេន តេហិ តេហិ បការេហិ វចនតោ បវត្តារំ. ពោធិបក្ខិយានំ វា សលក្ខណកថនេន អក្ខាតារំ, សត្តានំ ចិត្តសន្តានេ បវត្តនេន បវត្តារំ. សង្ខេបតោ វា តីហិ បរិវដ្ដេហិ សច្ចានំ កថនេន អក្ខាតារំ, វិត្ថារតោ បវត្តារំ. ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយំ ធម្មោ, តំ ធម្មំ បវត្តេតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិ (បដិ. ម. ២.៤០) ឯវមាទិនា បដិសម្ភិទានយេន វិត្ថារិតស្ស ធម្មចក្កស្ស បវត្តនតោ បវត្តារំ.

សព្ពធម្មានន្តិ ចតុភូមកធម្មានំ. បារគុន្តិ ឆហាការេហិ បារំ គតំ អភិញ្ញាយ, បរិញ្ញាយ, បហានេន, ភាវនាយ, សច្ឆិកិរិយាយ, សមាបត្តិយា. សោ ហិ ភគវា សព្ពធម្មេ អភិជានន្តោ គតោតិ អភិញ្ញាបារគូ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បរិជានន្តោ គតោតិ បរិញ្ញាបារគូ, សព្ពកិលេសេ បជហន្តោ គតោតិ បហានបារគូ, ចត្តារោ មគ្គេ ភាវេន្តោ គតោតិ ភាវនាបារគូ, និរោធំ សច្ឆិករោន្តោ គតោតិ សច្ឆិកិរិយាបារគូ, សព្ពា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ គតោតិ សមាបត្តិបារគូ. ឯវំ សព្ពធម្មានំ បារគុំ. ពុទ្ធំ វេរភយាតីតន្តិ អញ្ញាណសយនតោ បដិពុទ្ធត្តា ពុទ្ធំ, សព្ពេន វា សរណវណ្ណនាយំ វុត្តេនត្ថេន ពុទ្ធំ, បញ្ចវេរភយានំ អតីតត្តា វេរភយាតីតំ. ឯវំ ភគវន្តំ អតិត្ថវន្តា ‘‘មយំ បុច្ឆាម គោតម’’ន្តិ ឱកាសមការយិំសុ.

១៧០. អថ នេសំ យក្ខានំ តេជេន ច បញ្ញាយ ច អគ្គោ ហេមវតោ យថាធិប្បេតំ បុច្ឆិតព្ពំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិស្មិំ លោកោ’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តស្សាទិបាទេ កិស្មិន្តិ ភាវេនភាវលក្ខណេ ភុម្មវចនំ, កិស្មិំ ឧប្បន្នេ លោកោ សមុប្បន្នោ ហោតីតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. សត្តលោកសង្ខារលោកេ សន្ធាយ បុច្ឆតិ. កិស្មិំ កុព្ពតិ សន្ថវន្តិ អហន្តិ វា មមន្តិ វា តណ្ហាទិដ្ឋិសន្ថវំ កិស្មិំ កុព្ពតិ, អធិករណត្ថេ ភុម្មវចនំ. កិស្ស លោកោតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, កិំ ឧបាទាយ លោកោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ. កិស្មិំ លោកោតិ ភាវេនភាវលក្ខណការណត្ថេសុ ភុម្មវចនំ. កិស្មិំ សតិ កេន ការណេន លោកោ វិហញ្ញតិ បីឡីយតិ ពាធីយតីតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ.

១៧១. អថ ភគវា យស្មា ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ ឧប្បន្នេសុ សត្តលោកោ ច ធនធញ្ញាទិវសេន សង្ខារលោកោ ច ឧប្បន្នោ ហោតិ, យស្មា ចេត្ថ សត្តលោកោ តេស្វេវ ឆសុ ទុវិធម្បិ សន្ថវំ ករោតិ. ចក្ខាយតនំ វា ហិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ គណ្ហាតិ អវសេសេសុ វា អញ្ញតរំ. យថាហ – ‘‘ចក្ខុ អត្តាតិ យោ វទេយ្យ, តំ ន ឧបបជ្ជតី’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៤២២). យស្មា ច ឯតានិយេវ ឆ ឧបាទាយ ទុវិធោបិ លោកោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, យស្មា ច តេស្វេវ ឆសុ សតិ សត្តលោកោ ទុក្ខបាតុភាវេន វិហញ្ញតិ. យថាហ –

‘‘ហត្ថេសុ, ភិក្ខវេ, សតិ អាទាននិក្ខេបនំ ហោតិ, បាទេសុ សតិ អភិក្កមបដិក្កមោ ហោតិ, បព្ពេសុ សតិ សមិញ្ជនបសារណំ ហោតិ, កុច្ឆិស្មិំ សតិ ជិឃច្ឆាបិបាសា ហោតិ; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុស្មិំ សតិ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ៤.២៣៧).

តថា តេសុ អាធារភូតេសុ បដិហតោ សង្ខារលោកោ វិហញ្ញតិ. យថាហ –

‘‘ចក្ខុស្មិំ អនិទស្សនេ សប្បដិឃេ បដិហញ្ញិ វា’’ឥតិ (ធ. ស. ៥៩៧-៨) ច.

‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បដិហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ រូបេសូ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) ឯវមាទិ.

តថា តេហិយេវ ការណភូតេហិ ទុវិធោបិ លោកោ វិហញ្ញតិ. យថាហ –

‘‘ចក្ខុ វិហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ រូបេសូ’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) ច.

‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ, រូបា អាទិត្តា. កេន អាទិត្តំ? រាគគ្គិនា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤) ឯវមាទិ.

តស្មា ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនវសេន តំ បុច្ឆំ វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ’’តិ.

១៧២. អថ សោ យក្ខោ អត្តនា វដ្ដវសេន បុដ្ឋបញ្ហំ ភគវតា ទ្វាទសាយតនវសេន សង្ខិបិត្វា វិស្សជ្ជិតំ ន សុដ្ឋុ ឧបលក្ខេត្វា តញ្ច អត្ថំ តប្បដិបក្ខញ្ច ញាតុកាមោ សង្ខេបេនេវ វដ្ដវិវដ្ដំ បុច្ឆន្តោ អាហ ‘‘កតមំ ត’’ន្តិ. តត្ថ ឧបាទាតព្ពដ្ឋេន ឧបាទានំ, ទុក្ខសច្ចស្សេតំ អធិវចនំ. យត្ថ លោកោ វិហញ្ញតីតិ ‘‘ឆសុ លោកោ វិហញ្ញតី’’តិ ឯវំ ភគវតា យត្ថ ឆព្ពិធេ ឧបាទានេ លោកោ វិហញ្ញតីតិ វុត្តោ, តំ កតមំ ឧបាទានន្តិ? ឯវំ ឧបឌ្ឍគាថាយ សរូបេនេវ ទុក្ខសច្ចំ បុច្ឆិ. សមុទយសច្ចំ បន តស្ស ការណភាវេន គហិតមេវ ហោតិ. និយ្យានំ បុច្ឆិតោតិ ឥមាយ បន ឧបឌ្ឍគាថាយ មគ្គសច្ចំ បុច្ឆិ. មគ្គសច្ចេន ហិ អរិយសាវកោ ទុក្ខំ បរិជានន្តោ, សមុទយំ បជហន្តោ, និរោធំ សច្ឆិករោន្តោ, មគ្គំ ភាវេន្តោ លោកម្ហា និយ្យាតិ, តស្មា និយ្យានន្តិ វុច្ចតិ. កថន្តិ កេន បការេន. ទុក្ខា បមុច្ចតីតិ ‘‘ឧបាទាន’’ន្តិ វុត្តា វដ្ដទុក្ខា បមោក្ខំ បាបុណាតិ. ឯវមេត្ថ សរូបេនេវ មគ្គសច្ចំ បុច្ឆិ, និរោធសច្ចំ បន តស្ស វិសយភាវេន គហិតមេវ ហោតិ.

១៧៣. ឯវំ យក្ខេន សរូបេន ទស្សេត្វា ច អទស្សេត្វា ច ចតុសច្ចវសេន បញ្ហំ បុដ្ឋោ ភគវា តេនេវ នយេន វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ច កាមគុណា’’តិ. តត្ថ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតគោចរគ្គហណេន តគ្គោចរានិ បញ្ចាយតនានិ គហិតានេវ ហោន្តិ. មនោ ឆដ្ឋោ ឯតេសន្តិ មនោឆដ្ឋា. បវេទិតាតិ បកាសិតា. ឯត្ថ អជ្ឈត្តិកេសុ ឆដ្ឋស្ស មនាយតនស្ស គហណេន តស្ស វិសយភូតំ ធម្មាយតនំ គហិតមេវ ហោតិ. ឯវំ ‘‘កតមំ តំ ឧបាទាន’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ បុនបិ ទ្វាទសាយតនានំ វសេនេវ ទុក្ខសច្ចំ បកាសេសិ. មនោគហណេន វា សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ គហិតត្តា តាសុ បុរិមបញ្ចវិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន តាសំ វត្ថូនិ បញ្ច ចក្ខាទីនិ អាយតនានិ, មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន តាសំ វត្ថុគោចរភេទំ ធម្មាយតនំ គហិតមេវាតិ ឯវម្បិ ទ្វាទសាយតនវសេន ទុក្ខសច្ចំ បកាសេសិ. លោកុត្តរមនាយតនធម្មាយតនេកទេសោ បនេត្ថ យត្ថ លោកោ វិហញ្ញតិ, តំ សន្ធាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា ន សង្គយ្ហតិ.

ឯត្ថ ឆន្ទំ វិរាជេត្វាតិ ឯត្ថ ទ្វាទសាយតនភេទេ ទុក្ខសច្ចេ តានេវាយតនានិ ខន្ធតោ ធាតុតោ នាមរូបតោតិ តថា តថា វវត្ថបេត្វា, តិលក្ខណំ អារោបេត្វា, វិបស្សន្តោ អរហត្តមគ្គបរិយោសានាយ វិបស្សនាយ តណ្ហាសង្ខាតំ ឆន្ទំ សព្ពសោ វិរាជេត្វា វិនេត្វា វិទ្ធំសេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ ទុក្ខា បមុច្ចតីតិ ឥមិនា បការេន ឯតស្មា វដ្ដទុក្ខា បមុច្ចតីតិ. ឯវមិមាយ ឧបឌ្ឍគាថាយ ‘‘និយ្យានំ បុច្ឆិតោ ព្រូហិ, កថំ ទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ អយំ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ, មគ្គសច្ចញ្ច បកាសិតំ សមុទយនិរោធសច្ចានិ បនេត្ថ បុរិមនយេនេវ សង្គហិតត្តា បកាសិតានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. ឧបឌ្ឍគាថាយ វា ទុក្ខសច្ចំ, ឆន្ទេន សមុទយសច្ចំ, ‘‘វិរាជេត្វា’’តិ ឯត្ថ វិរាគេន និរោធសច្ចំ, ‘‘វិរាគាវិមុច្ចតី’’តិ វចនតោ វា មគ្គសច្ចំ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឧបាយនិទស្សនេន មគ្គសច្ចំ, ទុក្ខនិរោធន្តិ វចនតោ វា. ‘‘ទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ទុក្ខបមោក្ខេន និរោធសច្ចន្តិ ឯវមេត្ថ ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសិតានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

១៧៤. ឯវំ ចតុសច្ចគព្ភាយ គាថាយ លក្ខណតោ និយ្យានំ បកាសេត្វា បុន តទេវ សកេន និរុត្តាភិលាបេន និគមេន្តោ អាហ ‘‘ឯតំ លោកស្ស និយ្យាន’’ន្តិ. ឯត្ថ ឯតន្តិ បុព្ពេ វុត្តស្ស និទ្ទេសោ, លោកស្សាតិ តេធាតុកលោកស្ស. យថាតថន្តិ អវិបរីតំ. ឯតំ វោ អហមក្ខាមីតិ សចេបិ មំ សហស្សក្ខត្តុំ បុច្ឆេយ្យាថ, ឯតំ វោ អហមក្ខាមិ, ន អញ្ញំ. កស្មា? យស្មា ឯវំ ទុក្ខា បមុច្ចតិ, ន អញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា ឯតេន និយ្យានេន ឯកទ្វត្តិក្ខតុំ និគ្គតានម្បិ ឯតំ វោ អហមក្ខាមិ, ឧបរិវិសេសាធិគមាយបិ ឯតទេវ អហមក្ខាមីតិ អត្ថោ. កស្មា? យស្មា ឯវំ ទុក្ខា បមុច្ចតិ អសេសនិស្សេសាតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ទ្វេបិ យក្ខសេនាបតយោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ សទ្ធិំ យក្ខសហស្សេន.

១៧៥. អថ ហេមវតោ បកតិយាបិ ធម្មគរុ ឥទានិ អរិយភូមិយំ បតិដ្ឋាយ សុដ្ឋុតរំ អតិត្តោ ភគវតោ វិចិត្របដិភានាយ ទេសនាយ ភគវន្តំ សេក្ខាសេក្ខភូមិំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កោ សូធ តរតី’’តិ គាថមភាសិ. តត្ថ កោ សូធ តរតិ ឱឃន្តិ ឥមិនា ចតុរោឃំ កោ តរតីតិ សេក្ខភូមិំ បុច្ឆតិ អវិសេសេន. យស្មា អណ្ណវន្តិ ន វិត្ថតមត្តំ នាបិ គម្ភីរមត្តំ អបិច បន យំ វិត្ថតតរញ្ច គម្ភីរតរញ្ច, តំ វុច្ចតិ. តាទិសោ ច សំសារណ្ណវោ. អយញ្ហិ សមន្តតោ បរិយន្តាភាវេន វិត្ថតោ, ហេដ្ឋា បតិដ្ឋាភាវេន ឧបរិ អាលម្ពនាភាវេន ច គម្ភីរោ, តស្មា ‘‘កោ ឥធ តរតិ អណ្ណវំ, តស្មិញ្ច អប្បតិដ្ឋេ អនាលម្ពេ គម្ភីរេ អណ្ណវេ កោ ន សីទតី’’តិ អសេក្ខភូមិំ បុច្ឆតិ.

១៧៦. អថ ភគវា យោ ភិក្ខុ ជីវិតហេតុបិ វីតិក្កមំ អករោន្តោ សព្ពទា សីលសម្បន្នោ លោកិយលោកុត្តរាយ ច បញ្ញាយ បញ្ញវា, ឧបចារប្បនាសមាធិនា ឥរិយាបថហេដ្ឋិមមគ្គផលេហិ ច សុសមាហិតោ, តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សនាយ និយកជ្ឈត្តចិន្តនសីលោ, សាតច្ចកិរិយាវហាយ អប្បមាទសតិយា ច សមន្នាគតោ. យស្មា សោ ចតុត្ថេន មគ្គេន ឥមំ សុទុត្តរំ ឱឃំ អនវសេសំ តរតិ, តស្មា សេក្ខភូមិំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘សព្ពទា សីលសម្បន្នោ’’តិ ឥមំ តិសិក្ខាគព្ភំ គាថមាហ. ឯត្ថ ហិ សីលសម្បទាយ អធិសីលសិក្ខា, សតិសមាធីហិ អធិចិត្តសិក្ខា, អជ្ឈត្តចិន្តិតាបញ្ញាហិ អធិបញ្ញាសិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា សឧបការា សានិសំសា ច វុត្តា. ឧបការោ ហិ សិក្ខានំ លោកិយបញ្ញា សតិ ច, អនិសំសោ សាមញ្ញផលានីតិ.

១៧៧. ឯវំ បឋមគាថាយ សេក្ខភូមិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អសេក្ខភូមិំ ទស្សេន្តោ ទុតិយគាថមាហ. តស្សត្ថោ វិរតោ កាមសញ្ញាយាតិ យា កាចិ កាមសញ្ញា, តតោ សព្ពតោ ចតុត្ថមគ្គសម្បយុត្តាយ សមុច្ឆេទវិរតិយា វិរតោ. ‘‘វិរត្តោ’’តិបិ បាឋោ. តទា ‘‘កាមសញ្ញាយា’’តិ ភុម្មវចនំ ហោតិ, សគាថាវគ្គេ បន ‘‘កាមសញ្ញាសូ’’តិបិ (សំ. និ. ១.៩៦) បាឋោ. ចតូហិបិ មគ្គេហិ ទសន្នំ សំយោជនានំ អតីតត្តា សព្ពសំយោជនាតិគោ, ចតុត្ថេនេវ វា ឧទ្ធម្ភាគិយសព្ពសំយោជនាតិគោ, តត្រតត្រាភិនន្ទិនីតណ្ហាសង្ខាតាយ នន្ទិយា តិណ្ណញ្ច ភវានំ បរិក្ខីណត្តា នន្ទីភវបរិក្ខីណោ សោ តាទិសោ ខីណាសវោ ភិក្ខុ គម្ភីរេ សំសារណ្ណវេ ន សីទតិ នន្ទីបរិក្ខយេន សឧបាទិសេសំ, ភវបរិក្ខយេន ច អនុបាទិសេសំ និព្ពានថលំ សមាបជ្ជ បរមស្សាសប្បត្តិយាតិ.

១៧៨. អថ ហេមវតោ សហាយញ្ច យក្ខបរិសញ្ច ឱលោកេត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ ‘‘គម្ភីរបញ្ញ’’ន្តិ ឯវមាទីហិ គាថាហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា សព្ពាវតិយា បរិសាយ សហាយេន ច សទ្ធិំ អភិវាទេត្វា, បទក្ខិណំ កត្វា, អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អគមាសិ.

តាសំ បន គាថានំ អយំ អត្ថវណ្ណនា – គម្ភីរបញ្ញន្តិ គម្ភីរាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតំ. តត្ថ បដិសម្ភិទាយំ វុត្តនយេន គម្ភីរបញ្ញា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘គម្ភីរេសុ ខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ គម្ភីរបញ្ញា’’តិអាទិ (បដិ. ម. ៣.៤). និបុណត្ថទស្សិន្តិ និបុណេហិ ខត្តិយបណ្ឌិតាទីហិ អភិសង្ខតានំ បញ្ហានំ អត្ថទស្សិំ អត្ថានំ វា យានិ និបុណានិ ការណានិ ទុប្បដិវិជ្ឈានិ អញ្ញេហិ តេសំ ទស្សនេន និបុណត្ថទស្សិំ. រាគាទិកិញ្ចនាភាវេន អកិញ្ចនំ. ទុវិធេ កាមេ តិវិធេ ចេ ភវេ អលគ្គនេន កាមភវេ អសត្តំ. ខន្ធាទិភេទេសុ សព្ពារម្មណេសុ ឆន្ទរាគពន្ធនាភាវេន សព្ពធិ វិប្បមុត្តំ. ទិព្ពេ បថេ កមមានន្តិ អដ្ឋសមាបត្តិភេទេ ទិព្ពេ បថេ សមាបជ្ជនវសេន ចង្កមន្តំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ន តាយ វេលាយ ភគវា ទិព្ពេ បថេ កមតិ, អបិច ខោ បុព្ពេ កមនំ ឧបាទាយ កមនសត្តិសព្ភាវេន តត្ថ លទ្ធវសីភាវតាយ ឯវំ វុច្ចតិ. អថ វា យេ តេ វិសុទ្ធិទេវា អរហន្តោ, តេសំ បថេ សន្តវិហារេ កមនេនាបេតំ វុត្តំ. មហន្តានំ គុណានំ ឯសនេន មហេសិំ.

១៧៩. ទុតិយគាថាយ អបរេន បរិយាយេន ថុតិ អារទ្ធាតិ កត្វា បុន និបុណត្ថទស្សិគ្គហណំ និទស្សេតិ. អថ វា និបុណត្ថេ ទស្សេតារន្តិ អត្ថោ. បញ្ញាទទន្តិ បញ្ញាបដិលាភសំវត្តនិកាយ បដិបត្តិយា កថនេន បញ្ញាទាយកំ. កាមាលយេ អសត្តន្តិ យ្វាយំកាមេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ទុវិធោ អាលយោ, តត្ថ អសត្តំ. សព្ពវិទុន្តិ សព្ពធម្មវិទុំ, សព្ពញ្ញុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុមេធន្តិ តស្ស សព្ពញ្ញុភាវស្ស មគ្គភូតាយ បារមីបញ្ញាសង្ខាតាយ មេធាយ សមន្នាគតំ. អរិយេ បថេតិ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ, ផលសមាបត្តិយំ វា. កមមានន្តិ បញ្ញាយ អជ្ឈោគាហមានំ មគ្គលក្ខណំ ញត្វា ទេសនតោ, បវិសមានំ វា ខណេ ខណេ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនតោ, ចតុព្ពិធមគ្គភាវនាសង្ខាតាយ កមនសត្តិយា កមិតបុព្ពំ វា.

១៨០. សុទិដ្ឋំ វត នោ អជ្ជាតិ. អជ្ជ អម្ហេហិ សុន្ទរំ ទិដ្ឋំ, អជ្ជ វា អម្ហាកំ សុន្ទរំ ទិដ្ឋំ, ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សុប្បភាតំ សុហុដ្ឋិតន្តិ អជ្ជ អម្ហាកំ សុដ្ឋុ បភាតំ សោភនំ វា បភាតំ អហោសិ. អជ្ជ ច នោ សុន្ទរំ ឧដ្ឋិតំ អហោសិ, អនុបរោធេន សយនតោ ឧដ្ឋិតំ. កិំ ការណំ? យំ អទ្ទសាម សម្ពុទ្ធំ, យស្មា សម្ពុទ្ធំ អទ្ទសាមាតិ អត្តនោ លាភសម្បត្តិំ អារព្ភ បាមោជ្ជំ បវេទេតិ.

១៨១. ឥទ្ធិមន្តោតិ កម្មវិបាកជិទ្ធិយា សមន្នាគតា. យសស្សិនោតិ លាភគ្គបរិវារគ្គសម្បន្នា. សរណំ យន្តីតិ កិញ្ចាបិ មគ្គេនេវ គតា, តថាបិ សោតាបន្នភាវបរិទីបនត្ថំ បសាទទស្សនត្ថញ្ច វាចំ ភិន្ទតិ.

១៨២. គាមា គាមន្តិ ទេវគាមា ទេវគាមំ. នគា នគន្តិ ទេវបព្ពតា ទេវបព្ពតំ. នមស្សមានា សម្ពុទ្ធំ, ធម្មស្ស ច សុធម្មតន្តិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត ភគវា, ស្វាក្ខាតោ វត ភគវតោ ធម្មោ’’តិអាទិនា នយេន ពុទ្ធសុពោធិតញ្ច ធម្មសុធម្មតញ្ច. ‘‘សុប្បដិបន្នោ វត ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សង្ឃ-សុប្បដិបត្តិញ្ច អភិត្ថវិត្វា អភិត្ថវិត្វា នមស្សមានា ធម្មឃោសកា ហុត្វា វិចរិស្សាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ហេមវតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.