១០. អាឡវកសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ អាឡវកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អត្ថវណ្ណនានយេនេវស្ស ឧប្បត្តិ អាវិភវិស្សតិ. អត្ថវណ្ណនាយ ច ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, ឯកំ សមយំ ភគវា’’តិ ឯតំ វុត្តត្ថមេវ. អាឡវិយំ វិហរតិ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេតិ ឯត្ថ បន កា អាឡវី, កស្មា ច ភគវា តស្ស យក្ខស្ស ភវនេ វិហរតីតិ? វុច្ចតេ – អាឡវីតិ រដ្ឋម្បិ នគរម្បិ វុច្ចតិ, តទុភយម្បិ ឥធ វដ្ដតិ. អាឡវីនគរស្ស ហិ សមីបេ វិហរន្តោបិ ‘‘អាឡវិយំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ. តស្ស ច នគរស្ស សមីបេ អវិទូរេ គាវុតមត្តេ តំ ភវនំ, អាឡវីរដ្ឋេ វិហរន្តោបិ ‘‘អាឡវិយំ វិហរតី’’តិ វុច្ចតិ, អាឡវីរដ្ឋេ ចេតំ ភវនំ.

យស្មា បន អាឡវកោ រាជា វិវិធនាដកូបភោគំ ឆឌ្ឌេត្វា ចោរបដិពាហនត្ថំ បដិរាជនិសេធនត្ថំ ព្យាយាមករណត្ថញ្ច សត្តមេ សត្តមេ ទិវសេ មិគវំ គច្ឆន្តោ ឯកទិវសំ ពលកាយេន សទ្ធិំ កតិកំ អកាសិ – ‘‘យស្ស បស្សេន មិគោ បលាយតិ, តស្សេវ សោ ភារោ’’តិ. អថ តស្សេវ បស្សេន មិគោ បលាយិ, ជវសម្បន្នោ រាជា ធនុំ គហេត្វា បត្តិកោវ តិយោជនំ តំ មិគំ អនុពន្ធិ. ឯណិមិគា ច តិយោជនវេគា ឯវ ហោន្តិ. អថ បរិក្ខីណជវំ តំ មិគំ ឧទកំ បវិសិត្វា, ឋិតំ វធិត្វា, ទ្វិធា ឆេត្វា, អនត្ថិកោបិ មំសេន ‘‘នាសក្ខិ មិគំ គហេតុ’’ន្តិ អបវាទមោចនត្ថំ កាជេនាទាយ អាគច្ឆន្តោ នគរស្សាវិទូរេ ពហលបត្តបលាសំ មហានិគ្រោធំ ទិស្វា បរិស្សមវិនោទនត្ថំ តស្ស មូលមុបគតោ. តស្មិញ្ច និគ្រោធេ អាឡវកោ យក្ខោ មហារាជសន្តិកា វរំ លភិត្វា មជ្ឈន្ហិកសមយេ តស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសំ បវិដ្ឋេ បាណិនោ ខាទន្តោ បដិវសតិ. សោ តំ ទិស្វា ខាទិតុំ ឧបគតោ. អថ រាជា តេន សទ្ធិំ កតិកំ អកាសិ – ‘‘មុញ្ច មំ, អហំ តេ ទិវសេ ទិវសេ មនុស្សញ្ច ថាលិបាកញ្ច បេសេស្សាមី’’តិ. យក្ខោ ‘‘ត្វំ រាជូបភោគេន បមត្តោ សម្មុស្សសិ, អហំ បន ភវនំ អនុបគតញ្ច អននុញ្ញាតញ្ច ខាទិតុំ ន លភាមិ, ស្វាហំ ភវន្តម្បិ ជីយេយ្យ’’ន្តិ ន មុញ្ចិ. រាជា ‘‘យំ ទិវសំ ន បេសេមិ, តំ ទិវសំ មំ គហេត្វា ខាទាហី’’តិ អត្តានំ អនុជានិត្វា តេន មុត្តោ នគរាភិមុខោ អគមាសិ.

ពលកាយោ មគ្គេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា ឋិតោ រាជានំ ទិស្វា – ‘‘កិំ, មហារាជ, អយសមត្តភយា ឯវំ កិលន្តោសី’’តិ វទន្តោ បច្ចុគ្គន្ត្វា បដិគ្គហេសិ. រាជា តំ បវត្តិំ អនារោចេត្វា នគរំ គន្ត្វា, កតបាតរាសោ នគរគុត្តិកំ អាមន្តេត្វា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. នគរគុត្តិកោ – ‘‘កិំ, ទេវ, កាលបរិច្ឆេទោ កតោ’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ន កតោ, ភណេ’’តិ អាហ. ‘‘ទុដ្ឋុ កតំ, ទេវ, អមនុស្សា ហិ បរិច្ឆិន្នមត្តមេវ លភន្តិ, អបរិច្ឆិន្នេ បន ជនបទស្ស អាពាធោ ភវិស្សតិ. ហោតុ, ទេវ, កិញ្ចាបិ ឯវមកាសិ, អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ រជ្ជសុខំ អនុភោហិ, អហមេត្ថ កាតព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ពន្ធនាគារំ គន្ត្វា យេ យេ វជ្ឈា ហោន្តិ, តេ តេ សន្ធាយ – ‘‘យោ ជីវិតត្ថិកោ ហោតិ, សោ និក្ខមតូ’’តិ ភណតិ. យោ បឋមំ និក្ខមតិ តំ គេហំ នេត្វា, ន្ហាបេត្វា, ភោជេត្វា ច, ‘‘ឥមំ ថាលិបាកំ យក្ខស្ស ទេហី’’តិ បេសេតិ. តំ រុក្ខមូលំ បវិដ្ឋមត្តំយេវ យក្ខោ ភេរវំ អត្តភាវំ និម្មិនិត្វា មូលកន្ទំ វិយ ខាទតិ. យក្ខានុភាវេន កិរ មនុស្សានំ កេសាទីនិ ឧបាទាយ សកលសរីរំ នវនីតបិណ្ឌោ វិយ ហោតិ. យក្ខស្ស ភត្តំ គាហាបេត្តុំ គតបុរិសា តំ ទិស្វា ភីតា យថាមិត្តំ អារោចេសុំ. តតោ បភុតិ ‘‘រាជា ចោរេ គហេត្វា យក្ខស្ស ទេតី’’តិ មនុស្សា ចោរកម្មតោ បដិវិរតា. តតោ អបរេន សមយេន នវចោរានំ អភាវេន បុរាណចោរានញ្ច បរិក្ខយេន ពន្ធនាគារានិ សុញ្ញានិ អហេសុំ.

អថ នគរគុត្តិកោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា អត្តនោ ធនំ នគររច្ឆាសុ ឆឌ្ឌាបេសិ – ‘‘អប្បេវ នាម កោចិ លោភេន គណ្ហេយ្យា’’តិ. តំ បាទេនបិ ន កោចិ ឆុបិ. សោ ចោរេ អលភន្តោ អមច្ចានំ អារោចេសិ. អមច្ចា ‘‘កុលបដិបាដិយា ឯកមេកំ ជិណ្ណកំ បេសេម, សោ បកតិយាបិ មច្ចុមុខេ វត្តតី’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘‘អម្ហាកំ បិតរំ, អម្ហាកំ បិតាមហំ បេសេតី’តិ មនុស្សា ខោភំ ករិស្សន្តិ, មា វោ ឯតំ រុច្ចី’’តិ និវារេសិ. ‘‘តេន ហិ, ទេវ, ទារកំ បេសេម ឧត្តានសេយ្យកំ, តថាវិធស្ស ហិ ‘មាតា មេ បិតា មេ’តិ សិនេហោ នត្ថី’’តិ អាហំសុ. រាជា អនុជានិ. តេ តថា អកំសុ. នគរេ ទារកមាតរោ ច ទារកេ គហេត្វា គព្ភិនិយោ ច បលាយិត្វា បរជនបទេ ទារកេ សំវឌ្ឍេត្វា អានេន្តិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ទ្វាទស វស្សានិ គតានិ.

តតោ ឯកទិវសំ សកលនគរំ វិចិនិត្វា ឯកម្បិ ទារកំ អលភិត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘នត្ថិ, ទេវ, នគរេ ទារកោ ឋបេត្វា អន្តេបុរេ តវ បុត្តំ អាឡវកកុមារ’’ន្តិ. រាជា ‘‘យថា មម បុត្តោ បិយោ, ឯវំ សព្ពលោកស្ស, អត្តនា បន បិយតរំ នត្ថិ, គច្ឆថ, តម្បិ ទត្វា មម ជីវិតំ រក្ខថា’’តិ អាហ. តេន ច សមយេន អាឡវកកុមារស្ស មាតា បុត្តំ ន្ហាបេត្វា, មណ្ឌេត្វា, ទុកូលចុម្ពដកេ កត្វា, អង្កេ សយាបេត្វា, និសិន្នា ហោតិ. រាជបុរិសា រញ្ញោ អាណាយ តត្ថ គន្ត្វា វិប្បលបន្តិយា តស្សា សោឡសន្នញ្ច ឥត្ថិសហស្សានំ សទ្ធិំ ធាតិយា តំ អាទាយ បក្កមិំសុ ‘‘ស្វេ យក្ខភក្ខោ ភវិស្សតី’’តិ. តំ ទិវសញ្ច ភគវា បច្ចូសសមយេ បច្ចុដ្ឋាយ ជេតវនមហាវិហារេ គន្ធកុដិយំ មហាករុណាសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា បុន ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស អាឡវកស្ស កុមារស្ស អនាគាមិផលុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយំ, យក្ខស្ស ច សោតាបត្តិផលុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយំ ទេសនាបរិយោសានេ ច ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មចក្ខុបដិលាភស្សាតិ. តស្មា វិភាតាយ រត្តិយា បុរេភត្តកិច្ចំ កត្វា អនិដ្ឋិតបច្ឆាភត្តកិច្ចោវ កាឡបក្ខឧបោសថទិវសេ វត្តមានេ ឱគ្គតេ សូរិយេ ឯកកោវ អទុតិយោ បត្តចីវរមាទាយ បាទគមនេនេវ សាវត្ថិតោ តិំស យោជនានិ គន្ត្វា តស្ស យក្ខស្ស ភវនំ បាវិសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

កិំ បន ភគវា យស្មិំ និគ្រោធេ អាឡវកស្ស ភវនំ, តស្ស មូលេ វិហាសិ, ឧទាហុ ភវនេយេវាតិ? វុច្ចតេ – ភវនេយេវ. យថេវ ហិ យក្ខា អត្តនោ ភវនំ បស្សន្តិ, តថា ភគវាបិ. សោ តត្ថ គន្ត្វា ភវនទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តទា អាឡវកោ ហិមវន្តេ យក្ខសមាគមំ គតោ ហោតិ. តតោ អាឡវកស្ស ទ្វារបាលោ គទ្រភោ នាម យក្ខោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា, វន្ទិត្វា – ‘‘កិំ, ភន្តេ, ភគវា វិកាលេ អាគតោ’’តិ អាហ. ‘‘អាម, គទ្រភ, អាគតោម្ហិ. សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តិំ អាឡវកស្ស ភវនេ’’តិ. ‘‘ន មេ, ភន្តេ, គរុ, អបិច ខោ សោ យក្ខោ កក្ខឡោ ផរុសោ, មាតាបិតូនម្បិ អភិវាទនាទីនិ ន ករោតិ, មា រុច្ចិ ភគវតោ ឥធ វាសោ’’តិ. ‘‘ជានាមិ, គទ្រភ, តស្ស កក្ខឡត្តំ, ន កោចិ មមន្តរាយោ ភវិស្សតិ, សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តិ’’ន្តិ.

ទុតិយម្បិ គទ្រភោ យក្ខោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អគ្គិតត្តកបាលសទិសោ, ភន្តេ, អាឡវកោ, ‘មាតាបិតរោ’តិ វា ‘សមណព្រាហ្មណា’តិ វា ‘ធម្មោ’តិ វា ន ជានាតិ, ឥធាគតានំ ចិត្តក្ខេបម្បិ ករោតិ, ហទយម្បិ ផាលេតិ, បាទេបិ គហេត្វា បរសមុទ្ទេ វា បរចក្កវាឡេ វា ខិបតី’’តិ. ទុតិយម្បិ ភគវា អាហ – ‘‘ជានាមិ, គទ្រភ, សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តិ’’ន្តិ. តតិយម្បិ គទ្រភោ យក្ខោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អគ្គិតត្តកបាលសទិសោ, ភន្តេ, អាឡវកោ, ‘មាតាបិតរោ’តិ វា ‘សមណព្រាហ្មណា’តិ វា ‘ធម្មោ’តិ វា ន ជានាតិ, ឥធាគតានំ ចិត្តក្ខេបម្បិ ករោតិ, ហទយម្បិ ផាលេតិ, បាទេបិ គហេត្វា បរសមុទ្ទេ វា បរចក្កវាឡេ វា ខិបតី’’តិ. តតិយម្បិ ភគវា អាហ – ‘‘ជានាមិ, គទ្រភ, សចេ តេ អគរុ, វិហរេយ្យាមេករត្តិ’’ន្តិ. ‘‘ន មេ, ភន្តេ, គរុ, អបិច ខោ សោ យក្ខោ អត្តនោ អនារោចេត្វា អនុជានន្តំ មំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ, អារោចេមិ, ភន្តេ, តស្សា’’តិ. ‘‘យថាសុខំ, គទ្រភ, អារោចេហី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ត្វមេវ ជានាហី’’តិ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ហិមវន្តាភិមុខោ បក្កាមិ. ភវនទ្វារម្បិ សយមេវ ភគវតោ វិវរមទាសិ. ភគវា អន្តោភវនំ បវិសិត្វា យត្ថ អភិលក្ខិតេសុ មង្គលទិវសាទីសុ និសីទិត្វា អាឡវកោ សិរិំ អនុភោតិ, តស្មិំយេវ ទិព្ពរតនបល្លង្កេ និសីទិត្វា សុវណ្ណាភំ មុញ្ចិ. តំ ទិស្វា យក្ខស្ស ឥត្ថិយោ អាគន្ត្វា, ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, សម្បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ភគវា ‘‘បុព្ពេ តុម្ហេ ទានំ ទត្វា, សីលំ សមាទិយិត្វា, បូជនេយ្យំ បូជេត្វា, ឥមំ សម្បត្តិំ បត្តា, ឥទានិបិ តថេវ ករោថ, មា អញ្ញមញ្ញំ ឥស្សាមច្ឆរិយាភិភូតា វិហរថា’’តិអាទិនា នយេន តាសំ បកិណ្ណកធម្មកថំ កថេសិ. តា ច ភគវតោ មធុរនិគ្ឃោសំ សុត្វា, សាធុការសហស្សានិ ទត្វា, ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុយេវ. គទ្រភោបិ ហិមវន្តំ គន្ត្វា អាឡវកស្ស អារោចេសិ – ‘‘យគ្ឃេ, មារិស, ជានេយ្យាសិ, វិមានេ តេ ភគវា និសិន្នោ’’តិ. សោ គទ្រភស្ស សញ្ញមកាសិ ‘‘តុណ្ហី ហោហិ, គន្ត្វា កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ. បុរិសមានេន កិរ លជ្ជិតោ អហោសិ, តស្មា ‘‘មា កោចិ បរិសមជ្ឈេ សុណេយ្យា’’តិ វារេសិ.

តទា សាតាគិរហេមវតា ភគវន្តំ ជេតវនេយេវ វន្ទិត្វា ‘‘យក្ខសមាគមំ គមិស្សាមា’’តិ សបរិវារា នានាយានេហិ អាកាសេន គច្ឆន្តិ. អាកាសេ ច យក្ខានំ ន សព្ពត្ថ មគ្គោ អត្ថិ, អាកាសដ្ឋានិ វិមានានិ បរិហរិត្វា មគ្គដ្ឋានេនេវ មគ្គោ ហោតិ. អាឡវកស្ស បន វិមានំ ភូមដ្ឋំ សុគុត្តំ បាការបរិក្ខិត្តំ សុសំវិហិតទ្វារដ្ដាលកគោបុរំ, ឧបរិ កំសជាលសញ្ឆន្នំ មញ្ជូសសទិសំ តិយោជនំ ឧព្ពេធេន. តស្ស ឧបរិ មគ្គោ ហោតិ. តេ តំ បទេសមាគម្ម គន្តុំ អសមត្ថា អហេសុំ. ពុទ្ធានញ្ហិ និសិន្នោកាសស្ស ឧបរិភាគេន យាវ ភវគ្គា, តាវ កោចិ គន្តុំ អសមត្ថោ. តេ ‘‘កិមិទ’’ន្តិ អាវជ្ជេត្វា ភគវន្តំ ទិស្វា អាកាសេ ខិត្តលេឌ្ឌុ វិយ ឱរុយ្ហ វន្ទិត្វា, ធម្មំ សុត្វា, បទក្ខិណំ កត្វា ‘‘យក្ខសមាគមំ គច្ឆាម ភគវា’’តិ តីណិ វត្ថូនិ បសំសន្តា យក្ខសមាគមំ អគមំសុ. អាឡវកោ តេ ទិស្វា ‘‘ឥធ និសីទថា’’តិ បដិក្កម្ម ឱកាសមទាសិ. តេ អាឡវកស្ស និវេទេសុំ ‘‘លាភា តេ, អាឡវក, យស្ស តេ ភវនេ ភគវា វិហរតិ, គច្ឆាវុសោ ភគវន្តំ បយិរុបាសស្សូ’’តិ. ឯវំ ភគវា ភវនេយេវ វិហាសិ, ន យស្មិំ និគ្រោធេ អាឡវកស្ស ភវនំ, តស្ស មូលេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា អាឡវិយំ វិហរតិ អាឡវកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

អថ ខោ អាឡវកោ…បេ… ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘និក្ខម សមណា’’តិ. ‘‘កស្មា បនាយំ ឯតទវោចា’’តិ? វុច្ចតេ – រោសេតុកាមតាយ. តត្រេវំ អាទិតោ បភុតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – អយញ្ហិ យស្មា អស្សទ្ធស្ស សទ្ធាកថា ទុក្កថា ហោតិ ទុស្សីលាទីនំ សីលាទិកថា វិយ, តស្មា តេសំ យក្ខានំ សន្តិកា ភគវតោ បសំសំ សុត្វា ឯវ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ អព្ភន្តរកោបេន តដតដាយមានហទយោ ហុត្វា ‘‘កោ សោ ភគវា នាម, យោ មម ភវនំ បវិដ្ឋោ’’តិ អាហ. តេ អាហំសុ – ‘‘ន ត្វំ, អាវុសោ, ជានាសិ ភគវន្តំ អម្ហាកំ សត្ថារំ, យោ តុសិតភវនេ ឋិតោ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា’’តិអាទិនា នយេន យាវ ធម្មចក្កប្បវត្តនំ កថេន្តា បដិសន្ធិអាទិនា ទ្វត្តិំស បុព្ពនិមិត្តានិ វត្វា ‘‘ឥមានិបិ ត្វំ, អាវុសោ, អច្ឆរិយានិ នាទ្ទសា’’តិ ចោទេសុំ. សោ ទិស្វាបិ កោធវសេន ‘‘នាទ្ទស’’ន្តិ អាហ. អាវុសោ អាឡវក បស្សេយ្យាសិ វា ត្វំ, ន វា, កោ តយា អត្ថោ បស្សតា វា អបស្សតា វា, កិំ ត្វំ ករិស្សសិ អម្ហាកំ សត្ថុនោ, យោ ត្វំ តំ ឧបនិធាយ ចលក្កកុធមហាឧសភសមីបេ តទហុជាតវច្ឆកោ វិយ, តិធាបភិន្នមត្តវារណសមីបេ ភិង្កបោតកោ វិយ, ភាសុរវិលម្ពកេសរឧបសោភិតក្ខន្ធស្ស មិគរញ្ញោ សមីបេ ជរសិង្គាលោ វិយ, ទិយឌ្ឍយោជនសតប្បវឌ្ឍកាយសុបណ្ណរាជសមីបេ ឆិន្នបក្ខកាកបោតកោ វិយ ខាយសិ, គច្ឆ យំ តេ ករណីយំ, តំ ករោហីតិ. ឯវំ វុត្តេ កុទ្ធោ អាឡវកោ ឧដ្ឋហិត្វា មនោសិលាតលេ វាមបាទេន ឋត្វា ‘‘បស្សថ ទានិ តុម្ហាកំ វា សត្ថា មហានុភាវោ, អហំ វា’’តិ ទក្ខិណបាទេន សដ្ឋិយោជនមត្តំ កេលាសបព្ពតកូដំ អក្កមិ, តំ អយោកូដបហដោ និទ្ធន្តអយោបិណ្ឌោ វិយ បបដិកាយោ មុញ្ចិ. សោ តត្រ ឋត្វា ‘‘អហំ អាឡវកោ’’តិ ឃោសេសិ, សកលជម្ពុទីបំ សទ្ទោ ផរិ.

ចត្តារោ កិរ សទ្ទា សកលជម្ពុទីបេ សុយ្យិំសុ – យញ្ច បុណ្ណកោ យក្ខសេនាបតិ ធនញ្ចយកោរព្យរាជានំ ជូតេ ជិនិត្វា អប្ផោដេត្វា ‘‘អហំ ជិនិ’’ន្តិ ឧគ្ឃោសេសិ, យញ្ច សក្កោ ទេវានមិន្ទោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បរិហាយមានេ វិស្សកម្មំ ទេវបុត្តំ សុនខំ ការេត្វា ‘‘អហំ បាបភិក្ខូ ច បាបភិក្ខុនិយោ ច ឧបាសកេ ច ឧបាសិកាយោ ច សព្ពេវ អធម្មវាទិនោ ខាទាមី’’តិ ឧគ្ឃោសាបេសិ, យញ្ច កុសជាតកេ បភាវតិហេតុ សត្តហិ រាជូហិ នគរេ ឧបរុទ្ធេ បភាវតិំ អត្តនា សហ ហត្ថិក្ខន្ធំ អារោបេត្វា នគរា និក្ខម្ម ‘‘អហំ សីហស្សរកុសមហារាជា’’តិ មហាបុរិសោ ឧគ្ឃោសេសិ, យញ្ច អាឡវកោ កេលាសមុទ្ធនិ ឋត្វា ‘‘អហំ អាឡវកោ’’តិ. តទា ហិ សកលជម្ពុទីបេ ទ្វារេ ទ្វារេ ឋត្វា ឧគ្ឃោសិតសទិសំ អហោសិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតោ ច ហិមវាបិ សង្កម្បិ យក្ខស្ស អានុភាវេន.

សោ វាតមណ្ឌលំ សមុដ្ឋាបេសិ – ‘‘ឯតេនេវ សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ. តេ បុរត្ថិមាទិភេទា វាតា សមុដ្ឋហិត្វា អឌ្ឍយោជនយោជនទ្វិយោជនតិយោជនប្បមាណានិ បព្ពតកូដានិ បទាលេត្វា វនគច្ឆរុក្ខាទីនិ ឧម្មូលេត្វា អាឡវីនគរំ បក្ខន្តា ជិណ្ណហត្ថិសាលាទីនិ ចុណ្ណេន្តា ឆទនិដ្ឋកា អាកាសេ ភមេន្តា. ភគវា ‘‘មា កស្សចិ ឧបរោធោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តេ វាតា ទសពលំ បត្វា ចីវរកណ្ណមត្តម្បិ ចាលេតុំ នាសក្ខិំសុ. តតោ មហាវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘ឧទកេន អជ្ឈោត្ថរិត្វា សមណំ មារេស្សាមី’’តិ. តស្សានុភាវេន ឧបរូបរិ សតបដលសហស្សបដលាទិភេទា វលាហកា ឧដ្ឋហិត្វា វស្សិំសុ, វុដ្ឋិធារាវេគេន បថវី ឆិទ្ទា អហោសិ, វនរុក្ខាទីនំ ឧបរិ មហោឃោ អាគន្ត្វា ទសពលស្ស ចីវរេ ឧស្សាវពិន្ទុមត្តម្បិ តេមេតុំ នាសក្ខិ. តតោ បាសាណវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, មហន្តានិ មហន្តានិ បព្ពតកូដានិ ធូមាយន្តានិ បជ្ជលន្តានិ អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលំ បត្វា ទិព្ពមាលាគុឡានិ សម្បជ្ជិំសុ. តតោ បហរណវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, ឯកតោធារាឧភតោធារា អសិសត្តិខុរប្បាទយោ ធូមាយន្តា បជ្ជលន្តា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលំ បត្វា ទិព្ពបុប្ផានិ អហេសុំ. តតោ អង្គារវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, កិំសុកវណ្ណា អង្គារា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពបុប្ផានិ ហុត្វា វិកិរិំសុ. តតោ កុក្កុលវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, អច្ចុណ្ហោ កុក្កុលោ អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ចន្ទនចុណ្ណំ ហុត្វា និបតិ. តតោ វាលុកាវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, អតិសុខុមា វាលុកា ធូមាយន្តា បជ្ជលន្តា អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពបុប្ផានិ ហុត្វា និបតិំសុ. តតោ កលលវស្សំ សមុដ្ឋាបេសិ, តំ កលលវស្សំ ធូមាយន្តំ បជ្ជលន្តំ អាកាសេនាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទមូលេ ទិព្ពគន្ធំ ហុត្វា និបតិ. តតោ អន្ធការំ សមុដ្ឋាបេសិ ‘‘ភិំសេត្វា សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ. តំ ចតុរង្គសមន្នាគតន្ធការសទិសំ ហុត្វា ទសពលំ បត្វា សូរិយប្បភាវិហតមិវន្ធការំ អន្តរធាយិ.

ឯវំ យក្ខោ ឥមាហិ នវហិ វាតវស្សបាសាណបហរណង្គារកុក្កុលវាលុកកលលន្ធការវុដ្ឋីហិ ភគវន្តំ បលាបេតុំ អសក្កោន្តោ នានាវិធបហរណហត្ថាយ អនេកប្បការរូបភូតគណសមាកុលាយ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ សយមេវ ភគវន្តំ អភិគតោ. តេ ភូតគណា អនេកប្បការេ វិការេ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ហនថា’’តិ ភគវតោ ឧបរិ អាគច្ឆន្តា វិយ ហោន្តិ, អបិច តេ និទ្ធន្តលោហបិណ្ឌំ វិយ មក្ខិកា, ភគវន្តំ អល្លីយិតុំ អសមត្ថា ឯវំ អហេសុំ. ឯវំ សន្តេបិ យថា ពោធិមណ្ឌេ មារោ អាគតវេលាយមេវ និវត្តោ, តថា អនិវត្តិត្វា ឧបឌ្ឍរត្តិមត្តំ ព្យាកុលមកំសុ. ឯវំ ឧបឌ្ឍរត្តិមត្តំ អនេកប្បការវិភិំសនទស្សនេនបិ ភគវន្តំ ចាលេតុមសក្កោន្តោ អាឡវកោ ចិន្តេសិ – ‘‘យំនូនាហំ កេនចិ អជេយ្យំ ទុស្សាវុធំ មុញ្ចេយ្យ’’ន្តិ.

ចត្តារិ កិរ អាវុធានិ លោកេ សេដ្ឋានិ – សក្កស្ស វជិរាវុធំ, វេស្សវណស្ស គទាវុធំ, យមស្ស នយនាវុធំ, អាឡវកស្ស ទុស្សាវុធន្តិ. យទិ ហិ សក្កោ កុទ្ធោ វជិរាវុធំ សិនេរុមត្ថកេ បហរេយ្យ អដ្ឋសដ្ឋិសហស្សាធិកយោជនសតសហស្សំ សិនេរុំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ហេដ្ឋតោ គច្ឆេយ្យ. វេស្សវណស្ស បុថុជ្ជនកាលេ វិស្សជ្ជិតគទា ពហូនំ យក្ខសហស្សានំ សីសំ បាតេត្វា បុន ហត្ថបាសំ អាគន្ត្វា តិដ្ឋតិ. យមេន កុទ្ធេន នយនាវុធេន ឱលោកិតមត្តេ អនេកានិ កុម្ភណ្ឌសហស្សានិ តត្តកបាលេ តិលា វិយ វិប្ផុរន្តានិ វិនស្សន្តិ. អាឡវកោ កុទ្ធោ សចេ អាកាសេ ទុស្សាវុធំ មុញ្ចេយ្យ, ទ្វាទស វស្សានិ ទេវោ ន វស្សេយ្យ. សចេ បថវិយំ មុញ្ចេយ្យ, សព្ពរុក្ខតិណាទីនិ សុស្សិត្វា ទ្វាទសវស្សន្តរំ ន បុន រុហេយ្យុំ. សចេ សមុទ្ទេ មុញ្ចេយ្យ, តត្តកបាលេ ឧទកពិន្ទុ វិយ សព្ពមុទកំ សុស្សេយ្យ. សចេ សិនេរុសទិសេបិ បព្ពតេ មុញ្ចេយ្យ, ខណ្ឌាខណ្ឌំ ហុត្វា វិកិរេយ្យ. សោ ឯវំ មហានុភាវំ ទុស្សាវុធំ ឧត្តរីយកតំ មុញ្ចិត្វា អគ្គហេសិ. យេភុយ្យេន ទសសហស្សិលោកធាតុទេវតា វេគេន សន្និបតិំសុ – ‘‘អជ្ជ ភគវា អាឡវកំ ទមេស្សតិ, តត្ថ ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ. យុទ្ធទស្សនកាមាបិ ទេវតា សន្និបតិំសុ. ឯវំ សកលម្បិ អាកាសំ ទេវតាហិ បុរិបុណ្ណមហោសិ.

អថ អាឡវកោ ភគវតោ សមីបេ ឧបរូបរិ វិចរិត្វា វត្ថាវុធំ មុញ្ចិ. តំ អសនិវិចក្កំ វិយ អាកាសេ ភេរវសទ្ទំ ករោន្តំ ធូមាយន្តំ បជ្ជលន្តំ ភគវន្តំ បត្វា យក្ខស្ស មានមទ្ទនត្ថំ បាទមុញ្ឆនចោឡកំ ហុត្វា បាទមូលេ និបតិ. អាឡវកោ តំ ទិស្វា ឆិន្នវិសាណោ វិយ ឧសភោ, ឧទ្ធដទាឋោ វិយ សប្បោ, និត្តេជោ និម្មទោ និបតិតមានទ្ធជោ ហុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ទុស្សាវុធម្បិ សមណំ នភិភោសិ, កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ? ឥទំ ការណំ, មេត្តាវិហារយុត្តោ សមណោ, ហន្ទ នំ រោសេត្វា មេត្តាយ វិយោជេមីតិ. ឥមិនា សម្ពន្ធេនេតំ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាឡវកោ យក្ខោ យេន ភគវា…បេ… និក្ខម សមណា’’តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – កស្មា មយា អននុញ្ញាតោ មម ភវនំ បវិសិត្វា ឃរសាមិកោ វិយ ឥត្ថាគារស្ស មជ្ឈេ និសិន្នោសិ, ននុ អយុត្តមេតំ សមណស្ស យទិទំ អទិន្នបដិភោគោ ឥត្ថិសំសគ្គោ ច, តស្មា យទិ ត្វំ សមណធម្មេ ឋិតោ, និក្ខម សមណាតិ. ឯកេ បន ‘‘ឯតានិ អញ្ញានិ ច ផរុសវចនានិ វត្វា ឯវាយំ ឯតទវោចា’’តិ ភណន្តិ.

អថ ភគវា ‘‘យស្មា ថទ្ធោ បដិថទ្ធភាវេន វិនេតុំ ន សក្កា, សោ ហិ បដិថទ្ធភាវេ ករិយមានេ សេយ្យថាបិ ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្ស នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យ, សោ ភិយ្យោសោ មត្តាយ ចណ្ឌតរោ អស្ស, ឯវំ ថទ្ធតរោ ហោតិ, មុទុនា បន សោ សក្កា វិនេតុ’’ន្តិ ញត្វា ‘‘សាធាវុសោ’’តិ បិយវចនេន តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា និក្ខមិ. តេន វុត្តំ ‘‘សាធាវុសោតិ ភគវា និក្ខមី’’តិ.

តតោ អាឡវកោ ‘‘សុវចោ វតាយំ សមណោ ឯកវចនេនេវ និក្ខន្តោ, ឯវំ នាម និក្ខមេតុំ សុខំ សមណំ អការណេនេវាហំ សកលរត្តិំ យុទ្ធេន អព្ភុយ្យាសិ’’ន្តិ មុទុចិត្តោ ហុត្វា បុន ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិបិ ន សក្កា ជានិតុំ, កិំ នុ ខោ សុវចតាយ និក្ខន្តោ, ឧទាហុ កោធេន, ហន្ទ នំ វីមំសាមី’’តិ. តតោ ‘‘បវិស សមណា’’តិ អាហ. អថ ‘‘សុវចោ’’តិ មុទុភូតចិត្តវវត្ថានករណត្ថំ បុនបិ បិយវចនំ វទន្តោ សាធាវុសោតិ ភគវា បាវិសិ. អាឡវកោ បុនប្បុនំ តមេវ សុវចភាវំ វីមំសន្តោ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ‘‘និក្ខម បវិសា’’តិ អាហ. ភគវាបិ តថា អកាសិ. យទិ ន ករេយ្យ, បកតិយាបិ ថទ្ធយក្ខស្ស ចិត្តំ ថទ្ធតរំ ហុត្វា ធម្មកថាយ ភាជនំ ន ភវេយ្យ. តស្មា យថា នាម មាតា រោទន្តំ បុត្តកំ យំ សោ ឥច្ឆតិ, តំ ទត្វា វា កត្វា វា សញ្ញាបេតិ, តថា ភគវា កិលេសរោទនេន រោទន្តំ យក្ខំ សញ្ញាបេតុំ យំ សោ ភណតិ, តំ អកាសិ. យថា ច ធាតី ថញ្ញំ អបិវន្តំ ទារកំ កិញ្ចិ ទត្វា ឧបលាឡេត្វា បាយេតិ, តថា ភគវា យក្ខំ លោកុត្តរធម្មខីរំ បាយេតុំ តស្ស បត្ថិតវចនករណេន ឧបលាឡេន្តោ ឯវមកាសិ. យថា ច បុរិសោ លាពុម្ហិ ចតុមធុរំ បូរេតុកាមោ តស្សព្ភន្តរំ សោធេតិ, ឯវំ ភគវា យក្ខស្ស ចិត្តេ លោកុត្តរចតុមធុរំ បូរេតុកាមោ តស្ស អព្ភន្តរេ កោធមលំ សោធេតុំ យាវ តតិយំ និក្ខមនបវេសនំ អកាសិ.

អថ អាឡវកោ ‘‘សុវចោ អយំ សមណោ, ‘និក្ខមា’តិ វុត្តោ និក្ខមតិ, ‘បវិសា’តិ វុត្តោ បវិសតិ, យំនូនាហំ ឥមំ សមណំ ឯវមេវំ សកលរត្តិំ កិលមេត្វា, បាទេ គហេត្វា, បារគង្គាយ ខិបេយ្យ’’ន្តិ បាបកំ ចិតំ ឧប្បាទេត្វា ចតុត្ថវារំ អាហ – ‘‘និក្ខម សមណា’’តិ. តំ ញត្វា ភគវា ‘‘ន ខ្វាហំ ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឯវំ វុត្តេ តទុត្តរិំ ករណីយំ បរិយេសមានោ បញ្ហំ បុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ, តំ ធម្មកថាយ មុខំ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ន ខ្វាហំ ត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ នឥតិ បដិក្ខេបេ, ខោឥតិ អវធារណេ. អហន្តិ អត្តនិទស្សនំ, ន្តិ ហេតុវចនំ. តេនេត្ថ ‘‘យស្មា ត្វំ ឯវំ ចិន្តេសិ, តស្មា អហំ អាវុសោ នេវ និក្ខមិស្សាមិ, យំ តេ ករណីយំ, តំ ករោហី’’តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តតោ អាឡវកោ យស្មា បុព្ពេបិ អាកាសេនាគមនវេលាយំ ‘‘កិំ នុ ខោ, ឯតំ សុវណ្ណវិមានំ, ឧទាហុ រជតមណិវិមានានំ អញ្ញតរំ, ហន្ទ នំ បស្សាមា’’តិ ឯវំ អត្តនោ វិមានំ អាគតេ ឥទ្ធិមន្តេ តាបសបរិព្ពាជកេ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតុមសក្កោន្តេ ចិត្តក្ខេបាទីហិ វិហេឋេតិ. កថំ? អមនុស្សា ហិ ភិំសនករូបទស្សនេន វា ហទយវត្ថុបរិមទ្ទនេន វាតិ ទ្វីហាការេហិ ចិត្តក្ខេបំ ករោន្តិ. អយំ បន យស្មា ‘‘ឥទ្ធិមន្តោ ភិំសនករូបទស្សនេន ន តសន្តី’’តិ ញត្វា អត្តនោ ឥទ្ធិប្បភាវេន សុខុមត្តភាវំ និម្មិនិត្វា, តេសំ អន្តោ បវិសិត្វា ហទយវត្ថុំ បរិមទ្ទតិ, តតោ ចិត្តសន្តតិ ន សណ្ឋាតិ, តស្សា អសណ្ឋមានាយ ឧម្មត្តកា ហោន្តិ ខិត្តចិត្តា. ឯវំ ខិត្តចិត្តានំ ឯតេសំ ឧរម្បិ ផាលេតិ, បាទេបិ នេ គហេត្វា បារគង្គាយ ខិបតិ ‘‘មាស្សុ មេ បុន ឯវរូបា ភវនមាគមិំសូ’’តិ, តស្មា តេ បញ្ហេ សរិត្វា ‘‘យំនូនាហំ ឥមំ សមណំ ឥទានិ ឯវំ វិហេឋេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ ‘‘បញ្ហំ តំ សមណា’’តិអាទិ.

កុតោ បនស្ស តេ បញ្ហាតិ? តស្ស កិរ មាតាបិតរោ កស្សបំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិត្វា អដ្ឋ បញ្ហេ សវិស្សជ្ជនេ ឧគ្គហេសុំ. តេ ទហរកាលេ អាឡវកំ បរិយាបុណាបេសុំ. សោ កាលច្ចយេន វិស្សជ្ជនំ សម្មុស្សិ. តតោ ‘‘ឥមេ បញ្ហាបិ មា វិនស្សន្តូ’’តិ សុវណ្ណបដ្ដេ ជាតិហិង្គុលកេន លិខាបេត្វា វិមានេ និក្ខិបិ. ឯវមេតេ ពុទ្ធបញ្ហា ពុទ្ធវិសយា ឯវ ហោន្តិ. ភគវា តំ សុត្វា យស្មា ពុទ្ធានំ បរិច្ចត្តលាភន្តរាយោ វា ជីវិតន្តរាយោ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណព្យាមប្បភានំ បដិឃាតោ វា ន សក្កា កេនចិ កាតុំ, តស្មា តំ លោកេ អសាធារណំ ពុទ្ធានុភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ខ្វាហំ តំ, អាវុសោ, បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ’’តិ.

តត្ថ ‘‘សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឯតេសំ បទានំ អត្ថមត្តទស្សនេន សង្ខេបោ វុត្តោ, ន អនុសន្ធិយោជនាក្កមេន វិត្ថារោ. ស្វាយំ វុច្ចតិ – សទេវកវចនេន ហិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ សព្ពទេវេសុ គហិតេសុបិ យេសំ តត្ថ សន្និបតិតេ ទេវគណេ វិមតិ អហោសិ ‘‘មារោ មហានុភាវោ ឆកាមាវចរិស្សរោ វសវត្តី បច្ចនីកសាតោ ធម្មទេស្សី កុរុរកម្មន្តោ, កិំ នុ ខោ, សោបិស្ស ចិត្តក្ខេបាទីនិ ន ករេយ្យា’’តិ, តេសំ វិមតិបដិពាហនត្ថំ ‘‘សមារកេ’’តិ អាហ. តតោ យេសំ អហោសិ – ‘‘ព្រហ្មា មហានុភាវោ ឯកង្គុលិយា ឯកចក្កវាឡសហស្សេ អាលោកំ ករោតិ, ទ្វីហិ…បេ… ទសហិ អង្គុលីហិ ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ, អនុត្តរញ្ច ឈានសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទេតិ, កិំ សោបិ ន ករេយ្យា’’តិ, តេសំ វិមតិបដិពាហនត្ថំ ‘‘សព្រហ្មកេ’’តិ អាហ. អថ យេសំ អហោសិ ‘‘បុថុ សមណព្រាហ្មណា សាសនស្ស បច្ចត្ថិកា បច្ចាមិត្តា មន្តាទិពលសមន្នាគតា, កិំ តេបិ ន ករេយ្យុ’’ន្តិ, តេសំ វិមតិបដិពាហនត្ថំ ‘‘សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយា’’តិ អាហ. ឯវំ ឧក្កដ្ឋដ្ឋានេសុ កស្សចិ អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សទេវមនុស្សាយាតិ វចនេន សម្មុតិទេវេ អវសេសមនុស្សេ ច ឧបាទាយ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេនេវ សេសសត្តលោកេបិ កស្សចិ អភាវំ ទស្សេសីតិ ឯវមេត្ថ អនុសន្ធិយោជនាក្កមោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ ភគវា តស្ស ពាធនចិត្តំ បដិសេធេត្វា បញ្ហបុច្ឆនេ ឧស្សាហំ ជនេន្តោ អាហ ‘‘អបិច ត្វំ, អាវុសោ, បុច្ឆ យទាកង្ខសី’’តិ. តស្សត្ថោ – បុច្ឆ, យទិ អាកង្ខសិ, ន មេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ ភារោ អត្ថិ. អថ វា ‘‘បុច្ឆ យំ អាកង្ខសិ, តេ សព្ពំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ អសាធារណំ បច្ចេកពុទ្ធអគ្គសាវកមហាសាវកេហិ. តេ ហិ ‘‘បុច្ឆាវុសោ សុត្វា វេទិស្សាមា’’តិ វទន្តិ. ពុទ្ធា បន ‘‘បុច្ឆាវុសោ យទាកង្ខសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៧, ២៤៦) វា,

‘‘បុច្ឆ វាសវ មំ បញ្ហំ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆសី’’តិ វា. (ទី. និ. ២.៣៥៦);

‘‘ពាវរិស្ស ច តុយ្ហំ វា, សព្ពេសំ សព្ពសំសយំ;

កតាវកាសា បុច្ឆវ្ហោ, យំ កិញ្ចិ មនសិច្ឆថា’’តិ វា. (សុ. និ. ១០៣៦) –

ឯវមាទិនា នយេន ទេវមនុស្សានំ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេន្តិ. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ភគវា ពុទ្ធភូមិំ បត្វា ឯវំ បវារណំ បវារេយ្យ, យោ ពោធិសត្តភូមិយំ បទេសញាណេ វត្តមានោបិ –

‘‘កោណ្ឌញ្ញ បញ្ហានិ វិយាករោហិ, យាចន្តិ តំ ឥសយោ សាធុរូបា;

កោណ្ឌញ្ញ ឯសោ មនុជេសុ ធម្មោ, យំ វុទ្ធមាគច្ឆតិ ឯស ភារោ’’តិ. (ជា. ២.១៧.៦០) –

ឯវំ ឥសីហិ យាចិតោ –

‘‘កតាវកាសា បុច្ឆន្តុ ភោន្តោ, យំ កិញ្ចិ បញ្ហំ មនសាភិបត្ថិតំ;

អហញ្ហិ តំ តំ វោ វិយាករិស្សំ, ញត្វា សយំ លោកមិមំ បរញ្ចា’’តិ. –

ឯវំ សរភង្គកាលេ សម្ភវជាតកេ ច សកលជម្ពុទីបេ តិក្ខត្តុំ វិចរិត្វា បញ្ហានំ អន្តករំ អទិស្វា ជាតិយា សត្តវស្សិកោ រថិកាយ បំសុកីឡិកំ កីឡន្តោ សុចិរតេន ព្រាហ្មណេន បុដ្ឋោ –

‘‘តគ្ឃ តេ អហមក្ខិស្សំ, យថាបិ កុសលោ តថា;

រាជា ច ខោ នំ ជានាតិ, យទិ កាហតិ វា ន វា’’តិ. (ជា. ១.១៦.១៧២) –

ឯវំ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេសិ. ឯវំ ភគវតា អាឡវកស្ស សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារិតាយ អថ ខោ អាឡវកោ យក្ខោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ ‘‘កិំ សូធ វិត្ត’’ន្តិ.

១៨៣. តត្ថ កិន្តិ បុច្ឆាវចនំ. សូតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ. វិត្តន្តិ វិទតិ, បីតិំ ករោតីតិ វិត្តំ, ធនស្សេតំ អធិវចនំ. សុចិណ្ណន្តិ សុកតំ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកំ សាតំ. អាវហាតីតិ អាវហតិ, អានេតិ, ទេតិ, អប្បេតីតិ វុត្តំ ហោតិ ហវេតិ ទឡ្ហត្ថេ និបាតោ. សាទុតរន្តិ អតិសយេន សាទុំ. ‘‘សាធុតរ’’ន្តិបិ បាឋោ. រសានន្តិ រសសញ្ញិតានំ ធម្មានំ. កថន្តិ កេន បការេន, កថំជីវិនោ ជីវិតំ កថំជីវិជីវិតំ, គាថាពន្ធសុខត្ថំ បន សានុនាសិកំ វុច្ចតិ. ‘‘កថំជីវិំ ជីវត’’ន្តិ វា បាឋោ. តស្ស ជីវន្តានំ កថំជីវិន្តិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ. ឯវមិមាយ គាថាយ ‘‘កិំ សុ ឥធ លោកេ បុរិសស្ស វិត្តំ សេដ្ឋំ, កិំ សុ សុចិណ្ណំ សុខមាវហាតិ, កិំ រសានំ សាទុតរំ, កថំជីវិនោ ជីវិតំ សេដ្ឋមាហូ’’តិ ឥមេ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆិ.

១៨៤. អថស្ស ភគវា កស្សបទសពលេន វិស្សជ្ជិតនយេនេវ វិស្សជ្ជេន្តោ ឥមំ គាថមាហ ‘‘សទ្ធីធ វិត្ត’’ន្តិ. តត្ថ យថា ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិ វិត្តំ ឧបភោគបរិភោគសុខំ អាវហតិ, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, ទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, មុត្តាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ, លោកសន្ថុតិញ្ច អាវហតិ, ឯវំ លោកិយលោកុត្តរា សទ្ធាបិ យថាសម្ភវំ លោកិយលោកុត្តរវិបាកសុខមាវហតិ, សទ្ធាធុរេន បដិបន្នានំ ជាតិជរាទិទុក្ខំ បដិពាហតិ, គុណទាលិទ្ទិយំ វូបសមេតិ, សតិសម្ពោជ្ឈង្គាទិរតនបដិលាភហេតុ ហោតិ.

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, យសោ ភោគសមប្បិតោ;

យំ យំ បទេសំ ភជតិ, តត្ថ តត្ថេវ បូជិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៣០៣) –

វចនតោ លោកសន្ថុតិញ្ច អាវហតីតិ កត្វា ‘‘វិត្ត’’ន្តិ វុត្តា. យស្មា បនេតំ សទ្ធាវិត្តំ អនុគាមិកំ អនញ្ញសាធារណំ សព្ពសម្បត្តិហេតុ, លោកិយស្ស ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិវិត្តស្សាបិ និទានំ. សទ្ធោយេវ ហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ កត្វា វិត្តំ អធិគច្ឆតិ, អស្សទ្ធស្ស បន វិត្តំ យាវទេវ អនត្ថាយ ហោតិ, តស្មា ‘‘សេដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តំ. បុរិសស្សាតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទទេសនា; តស្មា ន កេវលំ បុរិសស្ស, ឥត្ថិអាទីនម្បិ សទ្ធាវិត្តមេវ សេដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ.

ធម្មោតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មោ, ទានសីលភាវនាធម្មោ វា. សុចិណ្ណោតិ សុកតោ សុចរិតោ. សុខមាវហាតីតិ សោណសេដ្ឋិបុត្តរដ្ឋបាលាទីនំ វិយ មនុស្សសុខំ, សក្កាទីនំ វិយ ទិព្ពសុខំ, បរិយោសានេ ច មហាបទុមាទីនំ វិយ និព្ពានសុខញ្ច អាវហតីតិ.

សច្ចន្តិ អយំ សច្ចសទ្ទោ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. សេយ្យថិទំ – ‘‘សច្ចំ ភណេ ន កុជ្ឈេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២២៤) វាចាសច្ចេ. ‘‘សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ចា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.៤៣៣) វិរតិសច្ចេ. ‘‘កស្មា នុ សច្ចានិ វទន្តិ នានា, បវាទិយាសេ កុសលាវទានា’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩១) ទិដ្ឋិសច្ចេ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណសច្ចានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៨៥) ព្រាហ្មណសច្ចេ. ‘‘ឯកញ្ហិ សច្ចំ ន ទុតីយមត្ថី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៨៩០) បរមត្ថសច្ចេ. ‘‘ចតុន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា’’តិអាទីសុ (វិភ. ២១៦) អរិយសច្ចេ. ឥធ បន បរមត្ថសច្ចំ និព្ពានំ, វិរតិសច្ចំ វា អព្ភន្តរំ កត្វា វាចាសច្ចំ អធិប្បេតំ, យស្សានុភាវេន ឧទកាទីនិ វសេ វត្តេន្តិ ជាតិជរាមរណបារំ តរន្តិ. យថាហ –

‘‘សច្ចេន វាចេនុទកម្បិ ធាវតិ, វិសម្បិ សច្ចេន ហនន្តិ បណ្ឌិតា;

សច្ចេន ទេវោ ថនយំ បវស្សតិ, សច្ចេ ឋិតា និព្ពុតិំ បត្ថយន្តិ.

‘‘យេ កេចិមេ អត្ថិ រសា បថព្យា, សច្ចំ តេសំ សាទុតរំ រសានំ;

សច្ចេ ឋិតា សមណព្រាហ្មណា ច, តរន្តិ ជាតិមរណស្ស បារ’’ន្តិ. (ជា. ២.២១.៤៣៣);

សាទុតរន្តិ មធុរតរំ, បណីតតរំ. រសានន្តិ យេ ឥមេ ‘‘មូលរសោ, ខន្ធរសោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦២៨-៦៣០) នយេន សាយនីយធម្មា, យេ ចិមេ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សព្ពំ ផលរសំ (មហាវ. ៣០០) អរសរូបោ ភវំ គោតមោ, យេ តេ, ព្រាហ្មណ, រូបរសា, សទ្ទរសា (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៣), អនាបត្តិ រសរសេ (បាចិ. ៦០៧-៦០៩), អយំ ធម្មវិនយោ ឯករសោ វិមុត្តិរសោ (អ. និ. ៨.១៩; ចូឡវ. ៣៨៥), ភាគី វា ភគវា អត្ថរសស្ស ធម្មរសស្សា’’តិអាទិនា (មហានិ. ១៤៩; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២) នយេន វាចារសូបវជ្ជា អវសេសព្យញ្ជនាទយោ ធម្មា ‘‘រសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេសំ រសានំ សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ សច្ចមេវ សាទុតរំ, សាធុតរំ វា សេដ្ឋតរំ, ឧត្តមតរំ. មូលរសាទយោ ហិ សរីរំ ឧបព្រូហេន្តិ, សំកិលេសិកញ្ច សុខមាវហន្តិ. សច្ចរសេ វិរតិសច្ចវាចាសច្ចរសា សមថវិបស្សនាទីហិ ចិត្តមុបព្រូហេន្តិ, អសំកិលេសិកញ្ច សុខមាវហន្តិ, វិមុត្តិរសោ បរមត្ថសច្ចរសបរិភាវិតត្តា សាទុ, អត្ថរសធម្មរសា ច តទធិគមូបាយភូតំ អត្ថញ្ច ធម្មញ្ច និស្សាយ បវត្តិតោតិ.

បញ្ញាជីវិន្តិ ឯត្ថ បន យ្វាយំ អន្ធេកចក្ខុទ្វិចក្ខុកេសុ ទ្វិចក្ខុបុគ្គលោ គហដ្ឋោ វា កម្មន្តានុដ្ឋានសរណគមនទានសំវិភាគសីលសមាទានឧបោសថកម្មាទិគហដ្ឋបដិបទំ, បព្ពជិតោ វា អវិប្បដិសារករសីលសង្ខាតំ តទុត្តរិចិត្តវិសុទ្ធិអាទិភេទំ វា បព្ពជិតបដិបទំ បញ្ញាយ អារាធេត្វា ជីវតិ, តស្ស បញ្ញាជីវិនោ ជីវិតំ, តំ វា បញ្ញាជីវិំ ជីវិតំ សេដ្ឋមាហូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៨៥-៦. ឯវំ ភគវតា វិស្សជ្ជិតេ ចត្តារោបិ បញ្ហេ សុត្វា អត្តមនោ យក្ខោ អវសេសេបិ ចត្តារោ បញ្ហេ បុច្ឆន្តោ ‘‘កថំ សុ តរតិ ឱឃ’’ន្តិ គាថមាហ. អថស្ស ភគវា បុរិមនយេនេវ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘សទ្ធាយ តរតី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យោ ចតុព្ពិធំ ឱឃំ តរតិ, សោ សំសារណ្ណវម្បិ តរតិ, វដ្ដទុក្ខម្បិ អច្ចេតិ, កិលេសមលាបិ បរិសុជ្ឈតិ, ឯវំ សន្តេបិ បន យស្មា អស្សទ្ធោ ឱឃតរណំ អសទ្ទហន្តោ ន បក្ខន្ទតិ, បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ចិត្តវោស្សគ្គេន បមត្តោ តត្ថេវ សត្តវិសត្តតាយ សំសារណ្ណវំ ន តរតិ, កុសីតោ ទុក្ខំ វិហរតិ វោកិណ្ណោ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, អប្បញ្ញោ សុទ្ធិមគ្គំ អជានន្តោ ន បរិសុជ្ឈតិ, តស្មា តប្បដិបក្ខំ ទស្សេន្តេន ភគវតា អយំ គាថា វុត្តា.

ឯវំ វុត្តាយ ចេតាយ យស្មា សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, តស្មា ‘‘សទ្ធាយ តរតិ ឱឃ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន ទិដ្ឋោឃតរណំ សោតាបត្តិមគ្គំ សោតាបន្នញ្ច បកាសេតិ. យស្មា បន សោតាបន្នោ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ សាតច្ចកិរិយាសង្ខាតេន អប្បមាទេន សមន្នាគតោ ទុតិយមគ្គំ អារាធេត្វា ឋបេត្វា សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគមនមត្តំ អវសេសំ សោតាបត្តិមគ្គេន អតិណ្ណំ ភវោឃវត្ថុំ សំសារណ្ណវំ តរតិ, តស្មា ‘‘អប្បមាទេន អណ្ណវ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន ភវោឃតរណំ សកទាគាមិមគ្គំ សកទាគាមិញ្ច បកាសេតិ. យស្មា សកទាគាមី វីរិយេន តតិយមគ្គំ អារាធេត្វា សកទាគាមិមគ្គេន អនតីតំ កាមោឃវត្ថុំ; កាមោឃសញ្ញិតញ្ច កាមទុក្ខមច្ចេតិ, តស្មា ‘‘វីរិយេន ទុក្ខមច្ចេតី’’តិ ឥមិនា បទេន កាមោឃតរណំ អនាគាមិមគ្គំ អនាគាមិញ្ច បកាសេតិ. យស្មា បន អនាគាមី វិគតកាមបង្កតាយ បរិសុទ្ធាយ បញ្ញាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ ចតុត្ថមគ្គបញ្ញំ អារាធេត្វា អនាគាមិមគ្គេន អប្បហីនំ អវិជ្ជាសង្ខាតំ បរមមលំ បជហតិ, តស្មា ‘‘បញ្ញាយ បរិសុជ្ឈតី’’តិ ឥមិនា បទេន អវិជ្ជោឃតរណំ អរហត្តមគ្គំ អរហន្តញ្ច បកាសេតិ. ឥមាយ ច អរហត្តនិកូដេន កថិតាយ គាថាយ បរិយោសានេ យក្ខោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

១៨៧. ឥទានិ តមេវ ‘‘បញ្ញាយ បរិសុជ្ឈតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បញ្ញាបទំ គហេត្វា អត្តនោ បដិភានេន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកំ បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កថំ សុ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ ឥមំ ឆប្បទគាថមាហ. តត្ថ កថំ សូតិ សព្ពត្ថេវ អត្ថយុត្តិបុច្ឆា ហោតិ. អយញ្ហិ បញ្ញាទិអត្ថំ ញត្វា តស្ស យុត្តិំ បុច្ឆតិ ‘‘កថំ កាយ យុត្តិយា កេន ការណេន បញ្ញំ លភតី’’តិ. ឯស នយោ ធនាទីសុ.

១៨៨. អថស្ស ភគវា ចតូហិ ការណេហិ បញ្ញាលាភំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ទហានោ’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យេន បុព្ពភាគេ កាយសុចរិតាទិភេទេន, អបរភាគេ ច សត្តតិំសពោធិបក្ខិយភេទេន ធម្មេន អរហន្តោ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកា និព្ពានំ បត្តា, តំ សទ្ទហានោ អរហតំ ធម្មំ និព្ពានប្បត្តិយា លោកិយលោកុត្តរំ បញ្ញំ លភតិ. តញ្ច ខោ ន សទ្ធាមត្តកេនេវ, យស្មា បន សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, តស្មា ឧបសង្កមនតោ បភុតិ យាវ ធម្មស្សវនេន សុស្សូសំ លភតិ. កិ វុត្តំ ហោតិ – តំ ធម្មំ សទ្ទហិត្វាបិ អាចរិយុបជ្ឈាយេ កាលេន ឧបសង្កមិត្វា វត្តករណេន បយិរុបាសិត្វា យទា បយិរុបាសនាយ អារាធិតចិត្តា កិញ្ចិ វត្តុកាមា ហោន្តិ. អថ អធិគតាយ សោតុកាមតាយ សោតំ ឱទហិត្វា សុណន្តោ លភតីតិ. ឯវំ សុសូសម្បិ ច សតិអវិប្បវាសេន អប្បមត្តោ សុភាសិតទុព្ភាសិតញ្ញុតាយ វិចក្ខណោ ឯវ លភតិ, ន ឥតរោ. តេនាហ ‘‘អប្បមត្តោ វិចក្ខណោ’’តិ.

ឯវំ យស្មា សទ្ធាយ បញ្ញាលាភសំវត្តនិកំ បដិបទំ បដិបជ្ជតិ, សុស្សូសាយ សក្កច្ចំ បញ្ញាធិគមូបាយំ សុណាតិ, អប្បមាទេន គហិតំ ន សម្មុស្សតិ, វិចក្ខណតាយ អនូនាធិកំ អវិបរីតញ្ច គហេត្វា វិត្ថារិកំ ករោតិ. សុស្សូសាយ វា ឱហិតសោតោ បញ្ញាបដិលាភហេតុំ ធម្មំ សុណាតិ, អប្បមាទេន សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, វិចក្ខណតាយ ធតានំ ធម្មានំ អត្ថមុបបរិក្ខតិ, អថានុបុព្ពេន បរមត្ថសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, តស្មាស្ស ភគវា ‘‘កថំ សុ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ឥមានិ ចត្តារិ ការណានិ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ – ‘‘សទ្ទហានោ…បេ… វិចក្ខណោ’’តិ.

១៨៩. ឥទានិ តតោ បរេ តយោ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘បតិរូបការី’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ ទេសកាលាទីនិ អហាបេត្វា លោកិយស្ស លោកុត្តរស្ស វា ធនស្ស បតិរូបំ អធិគមូបាយំ ករោតីតិ បតិរូបការី. ធុរវាតិ ចេតសិកវីរិយវសេន អនិក្ខិត្តធុរោ. ឧដ្ឋាតាតិ ‘‘យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតី’’តិអាទិនា (ថេរគា. ២៣២; ទី. និ. ៣.២៥៣) នយេន កាយិកវីរិយវសេន ឧដ្ឋានសម្បន្នោ អសិថិលបរក្កមោ. វិន្ទតេ ធនន្តិ ឯកមូសិកាយ ន ចិរស្សេវ ទ្វេសតសហស្សសង្ខំ ចូឡន្តេវាសី វិយ លោកិយធនញ្ច, មហល្លកមហាតិស្សត្ថេរោ វិយ លោកុត្តរធនញ្ច លភតិ. សោ ហិ ‘‘តីហិ ឥរិយាបថេហិ វិហរិស្សាមី’’តិ វត្តំ កត្វា ថិនមិទ្ធាគមនវេលាយ បលាលចុម្ពដកំ តេមេត្វា, សីសេ កត្វា, គលប្បមាណំ ឧទកំ បវិសិត្វា, ថិនមិទ្ធំ បដិពាហេន្តោ ទ្វាទសហិ វស្សេហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សច្ចេនាតិ វចីសច្ចេនាបិ ‘‘សច្ចវាទី ភូតវាទី’’តិ, បរមត្ថសច្ចេនាបិ ‘‘ពុទ្ធោ បច្ចេកពុទ្ធោ អរិយសាវកោ’’តិ ឯវំ កិត្តិំ បប្បោតិ. ទទន្តិ យំកិញ្ចិ ឥច្ឆិតបត្ថិតំ ទទន្តោ មិត្តានិ គន្ថតិ, សម្បាទេតិ ករោតីតិ អត្ថោ. ទុទ្ទទំ វា ទទំ គន្ថតិ, ទានមុខេន វា ចត្តារិបិ សង្គហវត្ថូនិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេហិ មិត្តានិ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៩០. ឯវំ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ សាធារណេន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកេន នយេន ចត្តារោ បញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ‘‘កថំ បេច្ច ន សោចតី’’តិ ឥមំ បញ្ចមំ បញ្ហំ គហដ្ឋវសេន វិស្សជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘យស្សេតេ’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្ស ‘‘សទ្ទហានោ អរហត’’ន្តិ ឯត្ថ វុត្តាយ សព្ពកល្យាណធម្មុប្បាទិកាយ សទ្ធាយ សមន្នាគតត្តា សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ ឃរាវាសំ បញ្ច វា កាមគុណេ ឯសន្តស្ស គវេសន្តស្ស កាមភោគិនោ គហដ្ឋស្ស ‘‘សច្ចេន កិត្តិំ បប្បោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការំ សច្ចំ, ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ សុស្សូសបញ្ញានាមេន វុត្តោ ធម្មោ, ‘‘ធុរវា ឧដ្ឋាតា’’តិ ឯត្ថ ធុរនាមេន ឧដ្ឋាននាមេន ច វុត្តា ធីតិ, ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការោ ចាគោ ចាតិ ឯតេ ចតុរោ ធម្មា សន្តិ. ស វេ បេច្ច ន សោចតីតិ ឥធលោកា បរលោកំ គន្ត្វា ស វេ ន សោចតីតិ.

១៩១. ឯវំ ភគវា បញ្ចមម្បិ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា តំ យក្ខំ ចោទេន្តោ អាហ – ‘‘ឥង្ឃ អញ្ញេបី’’តិ. តត្ថ ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. អញ្ញេបីតិ អញ្ញេបិ ធម្មេ បុថូ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆស្សុ, អញ្ញេបិ វា បូរណាទយោ សព្ពញ្ញុបដិញ្ញេ បុថូ សមណព្រាហ្មណេ បុច្ឆស្សុ. យទិ អម្ហេហិ ‘‘សច្ចេន កិត្តិំ បប្បោតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការា សច្ចា ភិយ្យោ កិត្តិប្បត្តិការណំ វា, ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ សុស្សូសនបញ្ញាបទេសេន វុត្តា ទមា ភិយ្យោ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាបដិលាភការណំ វា. ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការា ចាគា ភិយ្យោ មិត្តគន្ថនការណំ វា, ‘‘ធុរវា ឧដ្ឋាតា’’តិ ឯត្ថ តំ តំ អត្ថវសំ បដិច្ច ធុរនាមេន ឧដ្ឋាននាមេន ច វុត្តាយ មហាភារសហនដ្ឋេន ឧស្សោឡ្ហីភាវប្បត្តាយ វីរិយសង្ខាតាយ ខន្ត្យា ភិយ្យោ លោកិយលោកុត្តរធនវិន្ទនការណំ វា, ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ ឥមេហេវ ចតូហិ ធម្មេហិ ភិយ្យោ អស្មា លោកា បរំ លោកំ បេច្ច អសោចនការណំ វា ឥធ វិជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សទ្ធិំ សង្ខេបយោជនាយ អត្ថវណ្ណនា. វិត្ថារតោ បន ឯកមេកំ បទំ អត្ថុទ្ធារបទុទ្ធារវណ្ណនានយេហិ វិភជិត្វា វេទិតព្ពា.

១៩២. ឯវំ វុត្តេ យក្ខោ យេន សំសយេន អញ្ញេ បុច្ឆេយ្យ, តស្ស បហីនត្តា ‘‘កថំ នុ ទានិ បុច្ឆេយ្យំ, បុថូ សមណព្រាហ្មណេតិ វត្វា យេបិស្ស អបុច្ឆនការណំ ន ជានន្តិ, តេបិ ជានាបេន្តោ ‘‘យោហំ អជ្ជ បជានាមិ, យោ អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ អាហ. តត្ថ អជ្ជាតិ អជ្ជាទិំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. បជានាមីតិ យថាវុត្តេន បការេន ជានាមិ. យោ អត្ថោតិ ឯត្តាវតា ‘‘សុស្សូសំ លភតេ បញ្ញ’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ ទិដ្ឋធម្មិកំ ទស្សេតិ សម្បរាយិកោតិ ឥមិនា ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា’’តិ វុត្តំ បេច្ច សោកាភាវករំ សម្បរាយិកំ. អត្ថោតិ ច ការណស្សេតំ អធិវចនំ. អយញ្ហិ អត្ថសទ្ទោ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១; ទី. និ. ១.២៥៥) បាឋត្ថេ វត្តតិ. ‘‘អត្ថោ មេ, គហបតិ, ហិរញ្ញសុវណ្ណេនា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៥០; ម. និ. ៣.២៥៨) កិច្ចត្ថេ ‘‘ហោតិ សីលវតំ អត្ថោ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.១១) វុឌ្ឍិម្ហិ. ‘‘ពហុជនោ ភជតេ អត្ថហេតូ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.៨៩) ធនេ. ‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៧.៦៦; សំ. និ. ១.២៥០; ថេរគា. ៤៤៣) ហិតេ. ‘‘អត្ថេ ជាតេ ច បណ្ឌិត’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១.៩២) ការណេ. ឥធ បន ការណេ. តស្មា យំ បញ្ញាទិលាភាទីនំ ការណំ ទិដ្ឋធម្មិកំ, យញ្ច បេច្ច សោកាភាវស្ស ការណំ សម្បរាយិកំ, តំ យោហំ អជ្ជ ភគវតា វុត្តនយេន សាមំយេវ បជានាមិ, សោ កថំ នុ ទានិ បុច្ឆេយ្យំ បុថូ សមណព្រាហ្មណេតិ ឯវមេត្ថ សង្ខេបតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៩៣. ឯវំ យក្ខោ ‘‘បជានាមិ យោ អត្ថោ សម្បរាយិកោ’’តិ វត្វា តស្ស ញាណស្ស ភគវំមូលកត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថាយ វត មេ ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. តត្ថ អត្ថាយាតិ ហិតាយ, វុឌ្ឍិយា វា. យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ ‘‘យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា’’តិ (ជា. ១.១.៩៧) ឯត្ថ វុត្តចាគេន យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តំ អគ្គទក្ខិណេយ្យំ ពុទ្ធំ បជានាមីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘សង្ឃំ សន្ធាយ ឯវមាហា’’តិ ភណន្តិ.

១៩៤. ឯវំ ឥមាយ គាថាយ អត្តនោ ហិតាធិគមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរហិតាយ បដិបត្តិំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘សោ អហំ វិចរិស្សាមី’’តិ. តស្សត្ថោ ហេមវតសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ឯវមិមាយ គាថាយ បរិយោសានញ្ច រត្តិវិភាយនញ្ច សាធុការសទ្ទុដ្ឋានញ្ច អាឡវកកុមារស្ស យក្ខស្ស ភវនំ អានយនញ្ច ឯកក្ខណេយេវ អហោសិ. រាជបុរិសា សាធុការសទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឯវរូបោ សាធុការសទ្ទោ ឋបេត្វា ពុទ្ធេ ន អញ្ញេសំ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អាគតោ នុ ខោ ភគវា’’តិ អាវជ្ជេន្តា ភគវតោ សរីរប្បភំ ទិស្វា, បុព្ពេ វិយ ពហិ អដ្ឋត្វា, និព្ពិសង្កា អន្តោយេវ បវិសិត្វា, អទ្ទសំសុ ភគវន្តំ យក្ខស្ស ភវនេ និសិន្នំ, យក្ខញ្ច អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឋិតំ. ទិស្វាន យក្ខំ អាហំសុ – ‘‘អយំ តេ, មហាយក្ខ, រាជកុមារោ ពលិកម្មាយ អានីតោ, ហន្ទ នំ ខាទ វា ភុញ្ជ វា, យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ. សោ សោតាបន្នត្តា លជ្ជិតោ វិសេសតោ ច ភគវតោ បុរតោ ឯវំ វុច្ចមានោ, អថ តំ កុមារំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ បដិគ្គហេត្វា ភគវតោ ឧបនាមេសិ – ‘‘អយំ ភន្តេ កុមារោ មយ្ហំ បេសិតោ, ឥមាហំ ភគវតោ ទម្មិ, ហិតានុកម្បកា ពុទ្ធា, បដិគ្គណ្ហាតុ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ ទារកំ ឥមស្ស ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយា’’តិ. ឥមញ្ច គាថមាហ –

‘‘ឥមំ កុមារំ សតបុញ្ញលក្ខណំ, សព្ពង្គុបេតំ បរិបុណ្ណព្យញ្ជនំ;

ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ ទទាមិ តេ, បដិគ្គហ លោកហិតាយ ចក្ខុមា’’តិ.

បដិគ្គហេសិ ភគវា កុមារំ, បដិគ្គណ្ហន្តោ ច យក្ខស្ស ច កុមារស្ស ច មង្គលករណត្ថំ បាទូនគាថំ អភាសិ. តំ យក្ខោ កុមារំ សរណំ គមេន្តោ តិក្ខត្តុំ ចតុត្ថបាទេន បូរេតិ. សេយ្យថិទំ –

‘‘ទីឃាយុកោ ហោតុ អយំ កុមារោ,

តុវញ្ច យក្ខ សុខិតោ ភវាហិ;

អព្យាធិតា លោកហិតាយ តិដ្ឋថ,

អយំ កុមារោ សរណមុបេតិ ពុទ្ធំ…បេ… ធម្មំ…បេ… សង្ឃ’’ន្តិ.

ភគវា កុមារំ រាជបុរិសានំ អទាសិ – ‘‘ឥមំ វឌ្ឍេត្វា បុន មមេវ ទេថា’’តិ. ឯវំ សោ កុមារោ រាជបុរិសានំ ហត្ថតោ យក្ខស្ស ហត្ថំ យក្ខស្ស ហត្ថតោ ភគវតោ ហត្ថំ, ភគវតោ ហត្ថតោ បុន រាជបុរិសានំ ហត្ថំ គតត្តា នាមតោ ‘‘ហត្ថកោ អាឡវកោ’’តិ ជាតោ. តំ អាទាយ បដិនិវត្តេ រាជបុរិសេ ទិស្វា កស្សកវនកម្មិកាទយោ ‘‘កិំ យក្ខោ កុមារំ អតិទហរត្តា ន ឥច្ឆតី’’តិ ភីតា បុច្ឆិំសុ. រាជបុរិសា ‘‘មា ភាយថ, ខេមំ កតំ ភគវតា’’តិ សព្ពមារោចេសុំ. តតោ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ សកលំ អាឡវីនគរំ ឯកកោលាហលេន យក្ខាភិមុខំ អហោសិ. យក្ខោបិ ភគវតោ ភិក្ខាចារកាលេ អនុប្បត្តេ បត្តចីវរំ គហេត្វា ឧបឌ្ឍមគ្គំ អាគន្ត្វា និវត្តិ.

អថ ភគវា នគរេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ នគរទ្វារេ អញ្ញតរស្មិំ វិវិត្តេ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិ. តតោ មហាជនកាយេន សទ្ធិំ រាជា ច នាគរា ច ឯកតោ សម្បិណ្ឌិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម វន្ទិត្វា បរិវារេត្វា និសិន្នា ‘‘កថំ, ភន្តេ, ឯវំ ទារុណំ យក្ខំ ទមយិត្ថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេសំ ភគវា យុទ្ធមាទិំ កត្វា ‘‘ឯវំ នវវិធវស្សំ វស្សិ, ឯវំ វិភិំសនកំ អកាសិ, ឯវំ បញ្ហំ បុច្ឆិ, តស្សាហំ ឯវំ វិស្សជ្ជេសិ’’ន្តិ តមេវាឡវកសុត្តំ កថេសិ. កថាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិបាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. តតោ រាជា ច នាគរា ច វេស្សវណមហារាជស្ស ភវនសមីបេ យក្ខស្ស ភវនំ កត្វា បុប្ផគន្ធាទិសក្ការូបេតំ និច្ចំ ពលិំ បវត្តេសុំ. តញ្ច កុមារំ វិញ្ញុតំ បត្តំ ‘‘ត្វំ ភគវន្តំ និស្សាយ ជីវិតំ លភិ, គច្ឆ, ភគវន្តំយេវ បយិរុបាសស្សុ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចា’’តិ វិស្សជ្ជេសុំ. សោ ភគវន្តញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បយិរុបាសមានោ ន ចិរស្សេវ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ សព្ពំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គហេត្វា បញ្ចសតឧបាសកបរិវារោ អហោសិ. ភគវា ច នំ ឯតទគ្គេ និទ្ទិសិ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ឧបាសកានំ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ បរិសំ សង្គណ្ហន្តានំ យទិទំ ហត្ថកោ អាឡវកោ’’តិ (អ និ. ១.២៥១).

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ អាឡវកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.