១១. វិជយសុត្តវណ្ណនា

ចរំ វា យទិ វា តិដ្ឋន្តិ នន្ទសុត្តំ. ‘‘វិជយសុត្តំ កាយវិច្ឆន្ទនិកសុត្ត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. កា ឧប្បត្តិ? ឥទំ កិរ សុត្តំ ទ្វីសុ ឋានេសុ វុត្តំ, តស្មា អស្ស ទុវិធា ឧប្បត្តិ. តត្ថ ភគវតា អនុបុព្ពេន កបិលវត្ថុំ អនុប្បត្វា, សាកិយេ វិនេត្វា នន្ទាទយោ បព្ពាជេត្វា, អនុញ្ញាតាយ មាតុគាមស្ស បព្ពជ្ជាយ អានន្ទត្ថេរស្ស ភគិនី នន្ទា, ខេមកសក្ករញ្ញោ ធីតា អភិរូបនន្ទា, ជនបទកល្យាណី នន្ទាតិ តិស្សោ នន្ទាយោ បព្ពជិំសុ. តេន ច សមយេន ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អភិរូបនន្ទា អភិរូបា ឯវ អហោសិ ទស្សនីយា បាសាទិកា, តេនេវស្សា អភិរូបនន្ទាតិ នាមមកំសុ. ជនបទកល្យាណី នន្ទាបិ រូបេន អត្តនា សទិសំ ន បស្សតិ. តា ឧភោបិ រូបមទមត្តា ‘‘ភគវា រូបំ វិវណ្ណេតិ, គរហតិ, អនេកបរិយាយេន រូបេ អាទីនវំ ទស្សេតី’’តិ ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ, ទដ្ឋុម្បិ ន ឥច្ឆន្តិ. ឯវំ អប្បសន្នា កស្មា បព្ពជិតាតិ ចេ? អគតិយា. អភិរូបនន្ទាយ ហិ វារេយ្យទិវសេយេវ សាមិកោ សក្យកុមារោ កាលមកាសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ អកាមកំ បព្ពាជេសុំ. ជនបទកល្យាណី នន្ទាបិ អាយស្មន្តេ នន្ទេ អរហត្តំ បត្តេ និរាសា ហុត្វា ‘‘មយ្ហំ សាមិកោ ច មាតា ច មហាបជាបតិ អញ្ញេ ច ញាតកា បព្ពជិតា, ញាតីហិ វិនា ទុក្ខោ ឃរាវាសោ’’តិ ឃរាវាសេ អស្សាទមលភន្តី បព្ពជិតា, ន សទ្ធាយ.

អថ ភគវា តាសំ ញាណបរិបាកំ វិទិត្វា មហាបជាបតិំ អាណាបេសិ ‘‘សព្ពាបិ ភិក្ខុនិយោ បដិបាដិយា ឱវាទំ អាគច្ឆន្តូ’’តិ. តា អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ អញ្ញំ បេសេន្តិ. តតោ ភគវា ‘‘សម្បត្តេ វារេ អត្តនាវ អាគន្តព្ពំ, ន អញ្ញា បេសេតព្ពា’’តិ អាហ. អថេកទិវសំ អភិរូបនន្ទា អគមាសិ. តំ ភគវា និម្មិតរូបេន សំវេជេត្វា ‘‘អដ្ឋីនំ នគរំ កត’’ន្តិ ឥមាយ ធម្មបទគាថាយ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិបត្ថិតំ. (ថេរីគា. ១៩);

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តា ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៣៤៤; ថេរីគា. ២០) –

ឥមាហិ ថេរីគាថាហិ ច អនុបុព្ពេន អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេសិ. អថេកទិវសំ សាវត្ថិវាសិនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា សមាទិន្នុបោសថា សុនិវត្ថា សុបារុតា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ ធម្មស្សវនត្ថាយ ជេតវនំ គន្ត្វា ធម្មស្សវនបរិយោសានេ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា នគរំ បវិសន្តិ. ភិក្ខុនិសង្ឃោបិ ធម្មកថំ សុត្វា ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គច្ឆតិ. តត្ថ មនុស្សា ច ភិក្ខុនិយោ ច ភគវតោ វណ្ណំ ភាសន្តិ. ចតុប្បមាណិកេ ហិ លោកសន្និវាសេ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ទិស្វា អប្បសីទន្តោ នាម នត្ថិ. រូបប្បមាណិកា ហិ បុគ្គលា ភគវតោ លក្ខណខចិតមនុព្យញ្ជនវិចិត្រំ សមុជ្ជលិតកេតុមាលាព្យាមប្បភាវិនទ្ធមលង្ការត្ថមិវ លោកស្ស សមុប្បន្នំ រូបំ ទិស្វា បសីទន្តិ, ឃោសប្បមាណិកា អនេកសតេសុ ជាតកេសុ កិត្តិឃោសំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ករវីកមធុរនិគ្ឃោសំ ព្រហ្មស្សរញ្ច សុត្វា, លូខប្បមាណិកា បត្តចីវរាទិលូខតំ ទុក្ករការិកលូខតំ វា ទិស្វា, ធម្មប្បមាណិកា សីលក្ខន្ធាទីសុ យំកិញ្ចិ ធម្មក្ខន្ធំ ឧបបរិក្ខិត្វា. តស្មា សព្ពដ្ឋានេសុ ភគវតោ វណ្ណំ ភាសន្តិ. ជនបទកល្យាណី នន្ទា ភិក្ខុនិបស្សយំ បត្វាបិ អនេកបរិយាយេន ភគវតោ វណ្ណំ ភាសន្តានំ តេសំ សុត្វា ភគវន្តំ ឧបគន្តុកាមា ហុត្វា ភិក្ខុនីនំ អារោចេសិ. ភិក្ខុនិយោ តំ គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ.

ភគវា បដិកច្ចេវ តស្សាគមនំ វិទិត្វា កណ្ដកេន កណ្ដកំ, អាណិយា ច អាណិំ នីហរិតុកាមោ បុរិសោ វិយ រូបេនេវ រូបមទំ វិនេតុំ អត្តនោ ឥទ្ធិពលេន បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ អតិទស្សនីយំ ឥត្ថិំ បស្សេ ឋត្វា ពីជមានំ អភិនិម្មិនិ. នន្ទា ភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ ឧបសង្កមិត្វា, ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អន្តរេ និសីទិត្វា, បាទតលា បភុតិ យាវ កេសគ្គា ភគវតោ រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា បុន តំ ភគវតោ បស្សេ ឋិតំ និម្មតរូបញ្ច ទិស្វា ‘‘អហោ អយំ ឥត្ថី រូបវតី’’តិ អត្តនោ រូបមទំ ជហិត្វា តស្សា រូបេ អភិរត្តភាវា អហោសិ. តតោ ភគវា តំ ឥត្ថិំ វីសតិវស្សប្បមាណំ កត្វា ទស្សេសិ. មាតុគាមោ ហិ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកោយេវ សោភតិ, ន តតោ ឧទ្ធំ. អថ តស្សា រូបបរិហានិំ ទិស្វា នន្ទាយ តស្មិំ រូបេ ឆន្ទរាគោ តនុកោ អហោសិ. តតោ ភគវា អវិជាតវណ្ណំ, សកិំវិជាតវណ្ណំ, មជ្ឈិមិត្ថិវណ្ណំ, មហិត្ថិវណ្ណន្តិ ឯវំ យាវ វស្សសតិកំ ឱភគ្គំ ទណ្ឌបរាយណំ តិលកាហតគត្តំ កត្វា, ទស្សេត្វា បស្សមានាយេវ នន្ទាយ តស្សា មរណំ ឧទ្ធុមាតកាទិភេទំ កាកាទីហិ សម្បរិវារេត្វា ខជ្ជមានំ ទុគ្គន្ធំ ជេគុច្ឆបដិកូលភាវញ្ច ទស្សេសិ. នន្ទាយ តំ កមំ ទិស្វា ‘‘ឯវមេវំ មមបិ អញ្ញេសម្បិ សព្ពសាធារណោ អយំ កមោ’’តិ អនិច្ចសញ្ញា សណ្ឋាសិ, តទនុសារេន ច ទុក្ខនត្តសញ្ញាបិ, តយោ ភវា អាទិត្តមិវ អគារំ អប្បដិសរណា ហុត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. អថ ភគវា ‘‘កម្មដ្ឋានេ បក្ខន្តំ នន្ទាយ ចិត្ត’’ន្តិ ញត្វា តស្សា សប្បាយវសេន ឥមា គាថាយោ អភាសិ –

‘‘អាតុរំ អសុចិំ បូតិំ, បស្ស នន្ទេ សមុស្សយំ;

ឧគ្ឃរន្តំ បគ្ឃរន្តំ, ពាលានំ អភិបត្ថិតំ. (ថេរីគា. ១៩);

‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទំ;

ធាតុសោ សុញ្ញតោ បស្ស, មា លោកំ បុនរាគមិ;

ភវេ ឆន្ទំ វិរាជេត្វា, ឧបសន្តា ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ២០៥);

គាថាបរិយោសានេ នន្ទា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. អថស្សា ភគវា ឧបរិមគ្គាធិគមត្ថំ សុញ្ញតបរិវារំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ កថេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ. អយំ តាវស្ស ឯកា ឧប្បត្តិ.

ភគវតិ បន រាជគហេ វិហរន្តេ យា សា ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣២៦) វិត្ថារតោ វុត្តសមុដ្ឋានាយ សាលវតិយា គណិកាយ ធីតា ជីវកស្ស កនិដ្ឋា សិរិមា នាម មាតុ អច្ចយេន តំ ឋានំ លភិត្វា ‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធ’’ន្តិ (ធ. ប. ២២៣; ជា. ១.២.១) ឥមិស្សា គាថាយ វត្ថុម្ហិ បុណ្ណកសេដ្ឋិធីតរំ អវមញ្ញិត្វា, ភគវន្តំ ខមាបេន្តី ធម្មទេសនំ សុត្វា, សោតាបន្នា ហុត្វា អដ្ឋ និច្ចភត្តានិ បវត្តេសិ. តំ អារព្ភ អញ្ញតរោ និច្ចភត្តិកោ ភិក្ខុ រាគំ ឧប្បាទេសិ. អាហារកិច្ចម្បិ ច កាតុំ អសក្កោន្តោ និរាហារោ និបជ្ជីតិ ធម្មបទគាថាវត្ថុម្ហិ វុត្តំ. តស្មិំ តថានិបន្នេយេវ សិរិមា កាលំ កត្វា យាមភវនេ សុយាមស្ស ទេវី អហោសិ. អថ តស្សា សរីរស្ស អគ្គិកិច្ចំ និវារេត្វា អាមកសុសានេ រញ្ញា និក្ខិបាបិតំ សរីរំ ទស្សនាយ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ អគមាសិ, តម្បិ ភិក្ខុំ អាទាយ, តថា នាគរា ច រាជា ច. តត្ថ មនុស្សា ភណន្តិ ‘‘បុព្ពេ សិរិមាយ អដ្ឋុត្តរសហស្សេនាបិ ទស្សនំ ទុល្លភំ, តំ ទានជ្ជ កាកណិកាយាបិ ទដ្ឋុកាមោ នត្ថី’’តិ. សិរិមាបិ ទេវកញ្ញា បញ្ចហិ រថសតេហិ បរិវុតា តត្រាគមាសិ. តត្រាបិ ភគវា សន្និបតិតានំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តំ តស្ស ភិក្ខុនោ ឱវាទត្ថំ ‘‘បស្ស ចិត្តកតំ ពិម្ព’’ន្តិ (ធ. ប. ១៤៧) ឥមញ្ច ធម្មបទគាថំ អភាសិ. អយមស្ស ទុតិយា ឧប្បត្តិ.

១៩៥. តត្ថ ចរំ វាតិ សកលរូបកាយស្ស គន្តព្ពទិសាភិមុខេនាភិនីហារេន គច្ឆន្តោ វា. យទិ វា តិដ្ឋន្តិ តស្សេវ ឧស្សាបនភាវេន តិដ្ឋន្តោ វា. និសិន្នោ ឧទ វា សយន្តិ តស្សេវ ហេដ្ឋិមភាគសមិញ្ជនឧបរិមភាគសមុស្សាបនភាវេន និសិន្នោ វា, តិរិយំ បសារណភាវេន សយន្តោ វា. សមិញ្ជេតិ បសារេតីតិ តានិ តានិ បព្ពានិ សមិញ្ជេតិ ច បសារេតិ ច.

ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនាតិ សព្ពាបេសា ឥមស្សេវ សវិញ្ញាណកស្ស កាយស្ស ឥញ្ជនា ចលនា ផន្ទនា, នត្ថេត្ថ អញ្ញោ កោចិ ចរន្តោ វា បសារេន្តោ វា, អបិច ខោ បន ‘‘ចរាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តេ តំសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ កាយំ ផរតិ, តេនស្ស គន្តព្ពទិសាភិមុខោ អភិនីហារោ ហោតិ, ទេសន្តរេ រូបន្តរបាតុភាវោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘ចរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘តិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តេ តំសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ កាយំ ផរតិ, តេនស្ស សមុស្សាបនំ ហោតិ, ឧបរូបរិដ្ឋានេន រូបបាតុភាវោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘តិដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘និសីទាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តេ តំសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ កាយំ ផរតិ, តេនស្ស ហេដ្ឋិមភាគសមិញ្ជនញ្ច ឧបរិមភាគសមុស្សាបនញ្ច ហោតិ, តថាភាវេន រូបបាតុភាវោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘និសិន្នោ’’តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘សយាមី’’តិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តេ តំសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ កាយំ ផរតិ, តេនស្ស តិរិយំ បសារណំ ហោតិ, តថាភាវេន រូបបាតុភាវោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘សយ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ឯវំ ចាយមាយស្មា យោ កោចិ ឥត្ថន្នាមោ ចរំ វា យទិ វា តិដ្ឋំ, និសិន្នោ ឧទ វា សយំ យមេតំ តត្ថ តត្ថ ឥរិយាបថេ តេសំ តេសំ បព្ពានំ សមិញ្ជនប្បសារណវសេន សមិញ្ជេតិ បសារេតីតិ វុច្ចតិ. តម្បិ យស្មា សមិញ្ជនប្បសារណចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ យថាវុត្តេនេវ នយេន ហោតិ, តស្មា ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនា, នត្ថេត្ថ អញ្ញោ កោចិ, សុញ្ញមិទំ កេនចិ ចរន្តេន វា បសារេន្តេន វា សត្តេន វា បុគ្គលេន វា. កេវលំ បន –

‘‘ចិត្តនានត្តមាគម្ម, នានត្តំ ហោតិ វាយុនោ;

វាយុនានត្តតោ នានា, ហោតិ កាយស្ស ឥញ្ជនា’’តិ. –

អយមេត្ថ បរមត្ថោ.

ឯវមេតាយ គាថាយ ភគវា យស្មា ឯកស្មិំ ឥរិយាបថេ ចិរវិនិយោគេន កាយបីឡនំ ហោតិ, តស្ស ច វិនោទនត្ថំ ឥរិយាបថបរិវត្តនំ ករីយតិ, តស្មា ‘‘ចរំ វា’’តិអាទីហិ ឥរិយាបថបដិច្ឆន្នំ ទុក្ខលក្ខណំ ទីបេតិ, តថា ចរណកាលេ ឋានាទីនមភាវតោ សព្ពមេតំ ចរណាទិភេទំ ‘‘ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនា’’តិ ភណន្តោ សន្តតិបដិច្ឆន្នំ អនិច្ចលក្ខណំ. តាយ តាយ សាមគ្គិយា បវត្តាយ ‘‘ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនា’’តិ ច អត្តបដិក្ខេបេន ភណន្តោ អត្តសញ្ញាឃនបដិច្ឆន្នំ អនត្តលក្ខណំ ទីបេតិ.

១៩៦. ឯវំ លក្ខណត្តយទីបនេន សុញ្ញតកម្មដ្ឋានំ កថេត្វា បុន សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកអសុភទស្សនត្ថំ ‘‘អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ’’តិ អារភិ. តស្សត្ថោ – យស្ស ចេសា កាយស្ស ឥញ្ជនា, ស្វាយំ កាយោ វិសុទ្ធិមគ្គេ ទ្វត្តិំសាការវណ្ណនាយំ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទភេទេន អព្យាបារនយេន ច បកាសិតេហិ សដ្ឋាធិកេហិ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ នវហិ ន្ហារុសតេហិ ច សំយុត្តត្តា អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ. តត្ថេវ បកាសិតេន អគ្គបាទង្គុលិតចាទិនា តចេន ច នវបេសិសតប្បភេទេន ច មំសេន អវលិត្តត្តា តចមំសាវលេបនោ បរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិកូលោតិ វេទិតព្ពោ. កិញ្ចេត្ថ វេទិតព្ពំ សិយា, យទិ ឯស យា សា មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សកលសរីរតោ សំកឌ្ឍិតា ពទរដ្ឋិប្បមាណា ភវេយ្យ, តាយ មក្ខិកាបត្តសុខុមច្ឆវិយា នីលាទិរង្គជាតេន គេហភិត្តិ វិយ បដិច្ឆន្នោ ន ភវេយ្យ, អយំ បន ឯវំ សុខុមាយបិ ឆវិយា កាយោ បដិច្ឆន្នោ បញ្ញាចក្ខុវិរហិតេហិ ពាលបុថុជ្ជនេហិ យថាភូតំ ន ទិស្សតិ. ឆវិរាគរញ្ជិតោ ហិស្ស បរមជេគុច្ឆបដិកូលធម្មសង្ខាតោ តចោបិ តចបលិវេឋិតំ យំ តំ បភេទតោ –

‘‘នវបេសិសតា មំសា, អវលិត្តា កឡេវរេ;

នានាកិមិកុលាកិណ្ណំ, មិឡ្ហដ្ឋានំវ បូតិកា’’តិ. –

ឯវំ វុត្តំ នវមំសសតម្បិ, មំសាវលិត្តា យេ តេ –

‘‘នវន្ហារុសតា ហោន្តិ, ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ;

ពន្ធន្តិ អដ្ឋិសង្ឃាតំ, អគារមិវ វល្លិយា’’តិ. –

តេបិ, ន្ហារុសមុដ្ឋិតានិ បដិបាដិយា អវដ្ឋិតានិ បូតីនិ ទុគ្គន្ធានិ តីណិ សដ្ឋាធិកានិ អដ្ឋិសតានិបិ យថាភូតំ ន ទិស្សន្តិ យតោ អនាទិយិត្វា តំ មក្ខិកាបត្តសុខុមច្ឆវិំ. យានិ បនស្ស ឆវិរាគរត្តេន តចេន បលិវេឋិតត្តា សព្ពលោកស្ស អបាកដានិ នានប្បការានិ អព្ភន្តរកុណបានិ បរមាសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆនីយបដិកូលានិ, តានិបិ បញ្ញាចក្ខុនា បដិវិជ្ឈិត្វា ឯវំ បស្សិតព្ពោ ‘‘អន្តបូរោ ឧទរបូរោ…បេ… បិត្តស្ស ច វសាយ ចា’’តិ.

១៩៧. តត្ថ អន្តស្ស បូរោ អន្តបូរោ. ឧទរស្ស បូរោ ឧទរបូរោ. ឧទរន្តិ ច ឧទរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ ឋាននាមេន ‘‘ឧទរ’’ន្តិ វុត្តំ. យកនបេឡស្សាតិ យកនបិណ្ឌស្ស. វត្ថិនោតិ មុត្តស្ស. ឋានូបចារេន បនេតំ ‘‘វត្ថី’’តិ វុត្តំ. បូរោតិ អធិការោ, តស្មា យកនបេឡស្ស បូរោ វត្ថិនោ បូរោតិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឯស នយោ ហទយស្សាតិអាទីសុ. សព្ពានេវ ចេតានិ អន្តាទីនិ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទភេទេន អព្យាបារនយេន ច វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយវសេនេវ វេទិតព្ពានិ.

១៩៩-២០០. ឯវំ ភគវា ‘‘ន កិញ្ចេត្ថ ឯកម្បិ គយ្ហូបគំ មុត្តាមណិសទិសំ អត្ថិ, អញ្ញទត្ថុ អសុចិបរិបូរោវាយំ កាយោ’’តិ អព្ភន្តរកុណបំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមេវ អព្ភន្តរកុណបំ ពហិនិក្ខមនកុណបេន បាកដំ កត្វា ទស្សេន្តោ បុព្ពេ វុត្តញ្ច សង្គណ្ហិត្វា ‘‘អថស្ស នវហិ សោតេហី’’តិ គាថាទ្វយមាហ.

តត្ថ អថាតិ បរិយាយន្តរនិទស្សនំ, អបរេនាបិ បរិយាយេន អសុចិភាវំ បស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. អស្សាតិ ឥមស្ស កាយស្ស. នវហិ សោតេហីតិ ឧភោអក្ខិច្ឆិទ្ទកណ្ណច្ឆិទ្ទនាសាឆិទ្ទមុខវច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេហិ. អសុចិ សវតីតិ សព្ពលោកបាកដនានប្បការបរមទុគ្គន្ធជេគុច្ឆអសុចិយេវ សវតិ, សន្ទតិ, បគ្ឃរតិ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ អគរុចន្ទនាទិគន្ធជាតំ វា មណិមុត្តាទិរតនជាតំ វា. សព្ពទាតិ តញ្ច ខោ សព្ពទា រត្តិម្បិ ទិវាបិ បុព្ពណ្ហេបិ សាយន្ហេបិ តិដ្ឋតោបិ គច្ឆតោបីតិ. កិំ តំ អសុចីតិ ចេ? ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិ. ឯតស្ស ហិ ទ្វីហិ អក្ខិច្ឆិទ្ទេហិ អបនីតតចមំសសទិសោ អក្ខិគូថកោ, កណ្ណច្ឆិទ្ទេហិ រជោជល្លសទិសោ កណ្ណគូថកោ, នាសាឆិទ្ទេហិ បុព្ពសទិសា សិង្ឃាណិកា ច សវតិ, មុខេន ច វមតិ. កិំ វមតីតិ ចេ? ឯកទា បិត្តំ, យទា អពទ្ធបិត្តំ កុប្បិតំ ហោតិ, តទា តំ វមតីតិ អធិប្បាយោ. សេម្ហញ្ចាតិ ន កេវលញ្ច បិត្តំ, យម្បិ ឧទរបដលេ ឯកបត្ថបូរប្បមាណំ សេម្ហំ តិដ្ឋតិ, តម្បិ ឯកទា វមតិ. តំ បនេតំ វណ្ណាទិតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២០៣-២០៤, ២១០-២១១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ‘‘សេម្ហញ្ចា’’តិ ច-សទ្ទេន សេម្ហញ្ច អញ្ញញ្ច ឯវរូបំ ឧទរិយលោហិតាទិអសុចិំ វមតីតិ ទស្សេតិ. ឯវំ សត្តហិ ទ្វារេហិ អសុចិវមនំ ទស្សេត្វា កាលញ្ញូ បុគ្គលញ្ញូ បរិសញ្ញូ ច ភគវា តទុត្តរិ ទ្វេ ទ្វារានិ វិសេសវចនេន អនាមសិត្វា អបរេន បរិយាយេន សព្ពស្មាបិ កាយា អសុចិសវនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយម្ហា សេទជល្លិកា’’តិ. តត្ថ សេទជល្លិកាតិ សេទោ ច លោណបដលមលភេទា ជល្លិកា ច, តស្ស ‘‘សវតិ សព្ពទា’’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ.

២០១. ឯវំ ភគវា យថា នាម ភត្តេ បច្ចមានេ តណ្ឌុលមលញ្ច ឧទកមលញ្ច ផេណេន សទ្ធិំ ឧដ្ឋហិត្វា ឧក្ខលិមុខំ មក្ខេត្វា ពហិ គឡតិ, តថា អសិតបីតាទិភេទេ អាហារេ កម្មជេន អគ្គិនា បច្ចមានេ យំ អសិតបីតាទិមលំ ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘អក្ខិម្ហា អក្ខិគូថកោ’’តិអាទិនា ភេទេន និក្ខមន្តំ អក្ខិអាទីនិ មក្ខេត្វា ពហិ គឡតិ, តស្សាបិ វសេន ឥមស្ស កាយស្ស អសុចិភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យំ លោកេ ឧត្តមង្គសម្មតំ សីសំ អតិវិសិដ្ឋភាវតោ បច្ចេន្តា វន្ទនេយ្យានម្បិ វន្ទនំ ន ករោន្តិ, តស្សាបិ និស្សារតាយ អសុចិតាយ ចស្ស អសុចិភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថស្ស សុសិរំ សីស’’ន្តិ ឥមំ គាថមាហ.

តត្ថ សុសិរន្តិ ឆិទ្ទំ. មត្ថលុង្គស្ស បូរិតន្តិ ទធិភរិតអលាពុកំ វិយ មត្ថលុង្គភរិតំ. តញ្ច បនេតំ មត្ថលុង្គំ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សុភតោ នំ មញ្ញតិ ពាលោតិ តមេនំ ឯវំ នានាវិធកុណបភរិតម្បិ កាយំ ទុច្ចិន្តិតចិន្តី ពាលោ សុភតោ មញ្ញតិ, សុភំ សុចិំ ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបន្តិ តីហិបិ តណ្ហាទិដ្ឋិមានមញ្ញនាហិ មញ្ញតិ. កស្មា? យស្មា អវិជ្ជាយ បុរក្ខតោ ចតុសច្ចបដិច្ឆាទកេន មោហេន បុរក្ខតោ, ចោទិតោ, បវត្តិតោ, ‘‘ឯវំ អាទិយ, ឯវំ អភិនិវិស ឯវំ មញ្ញាហី’’តិ គាហិតោតិ អធិប្បាយោ. បស្ស យាវ អនត្ថករា ចាយំ អវិជ្ជាតិ.

២០២. ឯវំ ភគវា សវិញ្ញាណកវសេន អសុភំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវិញ្ញាណកវសេន ទស្សេតុំ, យស្មា វា ចក្កវត្តិរញ្ញោបិ កាយោ យថាវុត្តកុណបភរិតោយេវ ហោតិ, តស្មា សព្ពប្បការេនបិ សម្បត្តិភវេ អសុភំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិបត្តិភវេ ទស្សេតុំ ‘‘យទា ច សោ មតោ សេតី’’តិ គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – ស្វាយមេវំវិធោ កាយោ យទា អាយុឧស្មាវិញ្ញាណាបគមេន មតោ វាតភរិតភស្តា វិយ ឧទ្ធុមាតកោ វណ្ណបរិភេទេន វិនីលកោ សុសានស្មិំ និរត្ថំវ កលិង្គរំ ឆឌ្ឌិតត្តា អបវិទ្ធោ សេតិ, អថ ‘‘ន ទានិស្ស បុន ឧដ្ឋានំ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំសតោយេវ អនបេក្ខា ហោន្តិ ញាតយោ. តត្ថ មតោតិ អនិច្ចតំ ទស្សេតិ, សេតីតិ និរីហកត្តំ. តទុភយេន ច ជីវិតពលមទប្បហានេ និយោជេតិ. ឧទ្ធុមាតោតិ សណ្ឋានវិបត្តិំ ទស្សេតិ, វិនីលកោតិ ឆវិរាគវិបត្តិំ. តទុភយេន ច រូបមទប្បហានេ វណ្ណបោក្ខរតំ បដិច្ច មានប្បហានេ ច និយោជេតិ. អបវិទ្ធោតិ គហេតព្ពាភាវំ ទស្សេតិ, សុសានស្មិន្តិ អន្តោ អធិវាសេតុមនរហំ ជិគុច្ឆនីយភាវំ. តទុភយេនបិ ‘‘មម’’ន្តិ គាហស្ស សុភសញ្ញាយ ច បហានេ និយោជេតិ. អនបេក្ខា ហោន្តិ ញាតយោតិ បដិកិរិយាភាវំ ទស្សេតិ, តេន ច បរិវារមទប្បហានេ និយោជេតិ.

២០៣. ឯវមិមាយ គាថាយ អបរិភិន្នាវិញ្ញាណកវសេន អសុភំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរិភិន្នវសេនាបិ ទស្សេតុំ ‘‘ខាទន្តិ ន’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ យេ ចញ្ញេតិ យេ ច អញ្ញេបិ កាកកុលលាទយោ កុណបភក្ខា បាណិនោ សន្តិ, តេបិ នំ ខាទន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

២០៤. ឯវំ ‘‘ចរំ វា’’តិអាទិនា នយេន សុញ្ញតកម្មដ្ឋានវសេន, ‘‘អដ្ឋិនហារុសំយុត្តោ’’តិអាទិនា សវិញ្ញាណកាសុភវសេន ‘‘យទា ច សោ មតោ សេតី’’តិអាទិនា អវិញ្ញាណកាសុភវសេន កាយំ ទស្សេត្វា ឯវំ និច្ចសុខត្តភាវសុញ្ញេ ឯកន្តអសុភេ ចាបិ កាយស្មិំ ‘‘សុភតោ នំ មញ្ញតិ ពាលោ, អវិជ្ជាយ បុរក្ខតោ’’តិ ឥមិនា ពាលស្ស វុត្តិំ បកាសេត្វា អវិជ្ជាមុខេន ច វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ បណ្ឌិតស្ស វុត្តិំ បរិញ្ញាមុខេន ច វិវដ្ដំ ទស្សេតុំ ‘‘សុត្វាន ពុទ្ធវចន’’ន្តិ អារភិ.

តត្ថ សុត្វានាតិ យោនិសោ និសាមេត្វា. ពុទ្ធវចនន្តិ កាយវិច្ឆន្ទនករំ ពុទ្ធវចនំ. ភិក្ខូតិ សេក្ខោ វា បុថុជ្ជនោ វា. បញ្ញាណវាតិ បញ្ញាណំ វុច្ចតិ វិបស្សនា អនិច្ចាទិប្បការេសុ បវត្តត្តា, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ឥធាតិ សាសនេ. សោ ខោ នំ បរិជានាតីតិ សោ ឥមំ កាយំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានាតិ. កថំ? យថា នាម កុសលោ វាណិជោ ឥទញ្ចិទញ្ចាតិ ភណ្ឌំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឯត្តកេន គហិតេ ឯត្តកោ នាម ឧទយោ ភវិស្សតី’’តិ តុលយិត្វា តថា កត្វា បុន សឧទយំ មូលំ គណ្ហន្តោ តំ ភណ្ឌំ ឆឌ្ឌេតិ, ឯវមេវំ ‘‘អដ្ឋិន្ហារុអាទយោ ឥមេ កេសលោមាទយោ ចា’’តិ ញាណចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ ញាតបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ, ‘‘អនិច្ចា ឯតេ ធម្មា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ តុលយន្តោ តីរណបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ, ឯវំ តីរយិត្វា អរិយមគ្គំ បាបុណន្តោ តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន បហានបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ. សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកអសុភវសេន វា បស្សន្តោ ញាតបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ, អនិច្ចាទិវសេន បស្សន្តោ តីរណបរិញ្ញាយ, អរហត្តមគ្គេន តតោ ឆន្ទរាគំ អបកឌ្ឍិត្វា តំ បជហន្តោ បហានបរិញ្ញាយ បរិជានាតិ.

កស្មា សោ ឯវំ បរិជានាតីតិ ចេ? យថាភូតញ្ហិ បស្សតិ, យស្មា យថាភូតំ បស្សតីតិ អត្ថោ. ‘‘បញ្ញាណវា’’តិអាទិនា ឯវ ច ឯតស្មិំ អត្ថេ សិទ្ធេ យស្មា ពុទ្ធវចនំ សុត្វា តស្ស បញ្ញាណវត្តំ ហោតិ, យស្មា ច សព្ពជនស្ស បាកដោបាយំ កាយោ អសុត្វា ពុទ្ធវចនំ ន សក្កា បរិជានិតុំ, តស្មា តស្ស ញាណហេតុំ ឥតោ ពាហិរានំ ឯវំ ទដ្ឋុំ អសមត្ថតញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘សុត្វាន ពុទ្ធវចន’’ន្តិ អាហ. នន្ទាភិក្ខុនិំ តញ្ច វិបល្លត្ថចិត្តំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ទេសនាបវត្តិតោ អគ្គបរិសតោ តប្បដិបត្តិប្បត្តានំ ភិក្ខុភាវទស្សនតោ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ អាហ.

២០៥. ឥទានិ ‘‘យថាភូតញ្ហិ បស្សតី’’តិ ឯត្ថ យថា បស្សន្តោ យថាភូតំ បស្សតិ, តំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘យថា ឥទំ តថា ឯតំ, យថា ឯតំ តថា ឥទ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – យថា ឥទំ សវិញ្ញាណកាសុភំ អាយុឧស្មាវិញ្ញាណានំ អនបគមា ចរតិ, តិដ្ឋតិ, និសីទតិ, សយតិ; តថា ឯតំ ឯតរហិ សុសានេ សយិតំ អវិញ្ញាណកម្បិ បុព្ពេ តេសំ ធម្មានំ អនបគមា អហោសិ. យថា ច ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរំ តេសំ ធម្មានំ អបគមា ន ចរតិ, ន តិដ្ឋតិ, ន និសីទតិ, ន សេយ្យំ កប្បេតិ, តថា ឥទំ សវិញ្ញាណកម្បិ តេសំ ធម្មានំ អបគមា ភវិស្សតិ. យថា ច ឥទំ សវិញ្ញាណកំ ឯតរហិ ន សុសានេ មតំ សេតិ, ន ឧទ្ធុមាតកាទិភាវមុបគតំ, តថា ឯតំ ឯតរហិ មតសរីរម្បិ បុព្ពេ អហោសិ. យថា បនេតំ ឯតរហិ អវិញ្ញាណកាសុភំ មតំ សុសានេ សេតិ, ឧទ្ធុមាតកាទិភាវញ្ច ឧបគតំ, តថា ឥទំ សវិញ្ញាណកម្បិ ភវិស្សតីតិ.

តត្ថ យថា ឥទំ តថា ឯតន្តិ អត្តនា មតស្ស សរីរស្ស សមានភាវំ ករោន្តោ ពាហិរេ ទោសំ បជហតិ. យថា ឯតំ តថា ឥទន្តិ មតសរីរេន អត្តនោ សមានភាវំ ករោន្តោ អជ្ឈត្តិកេ រាគំ បជហតិ. យេនាការេន ឧភយំ សភំ ករោតិ, តំ បជានន្តោ ឧភយត្ថ មោហំ បជហតិ. ឯវំ យថាភូតទស្សនេន បុព្ពភាគេយេវ អកុសលមូលប្បហានំ សាធេត្វា, យស្មា ឯវំ បដិបន្នោ ភិក្ខុ អនុបុព្ពេន អរហត្តមគ្គំ បត្វា សព្ពំ ឆន្ទរាគំ វិរាជេតុំ សមត្ថោ ហោតិ, តស្មា អាហ ‘‘អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, កាយេ ឆន្ទំ វិរាជយេ’’តិ. ឯវំ បដិបន្នោ ភិក្ខុ អនុបុព្ពេនាតិ បាឋសេសោ.

២០៦. ឯវំ សេក្ខភូមិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អសេក្ខភូមិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆន្ទរាគវិរត្តោ សោ’’តិ. តស្សត្ថោ – សោ ភិក្ខុ អរហត្តមគ្គញាណេន បញ្ញាណវា មគ្គានន្តរំ ផលំ បាបុណាតិ, អថ សព្ពសោ ឆន្ទរាគស្ស បហីនត្តា ‘‘ឆន្ទរាគវិរត្តោ’’តិ ច, មរណាភាវេន បណីតដ្ឋេន វា អមតំ សព្ពសង្ខារវូបសមនតោ សន្តិំ តណ្ហាសង្ខាតវានាភាវតោ និព្ពានំ, ចវនាភាវតោ អច្ចុតន្តិ សំវណ្ណិតំ បទមជ្ឈគាតិ ច វុច្ចតិ. អថ វា សោ ភិក្ខុ អរហត្តមគ្គញាណេន បញ្ញាណវា មគ្គានន្តរផលេ ឋិតោ ឆន្ទរាគវិរត្តោ នាម ហោតិ, វុត្តប្បការញ្ច បទមជ្ឈគាតិ វេទិតព្ពោ. តេន ‘‘ឥទមស្ស បហីនំ, ឥទញ្ចានេន លទ្ធ’’ន្តិ ទីបេតិ.

២០៧-២០៨. ឯវំ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកវសេន អសុភកម្មដ្ឋានំ សហ និប្ផត្តិយា កថេត្វា បុន សង្ខេបទេសនាយ ឯវំ មហតោ អានិសំសស្ស អន្តរាយករំ បមាទវិហារំ គរហន្តោ ‘‘ទ្វិបាទកោយ’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អបាទកាទយោបិ កាយា អសុចីយេវ, ឥធាធិការវសេន បន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន វា, យស្មា វា អញ្ញេ អសុចិភូតាបិ កាយា លោណម្ពិលាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា មនុស្សានំ ភោជនេបិ ឧបនីយន្តិ, ន ត្វេវ មនុស្សកាយោ, តស្មា អសុចិតរភាវមស្ស ទស្សេន្តោបិ ‘‘ទ្វិបាទកោ’’តិ អាហ.

អយន្តិ មនុស្សកាយំ ទស្សេតិ. ទុគ្គន្ធោ បរិហីរតីតិ ទុគ្គន្ធោ សមានោ បុប្ផគន្ធាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា បរិហីរតិ. នានាកុណបបរិបូរោតិ កេសាទិអនេកប្បការកុណបភរិតោ. វិស្សវន្តោ តតោ តតោតិ បុប្ផគន្ធាទីហិ បដិច្ឆាទេតុំ ឃដេន្តានម្បិ តំ វាយាមំ និប្ផលំ កត្វា នវហិ ទ្វារេហិ ខេឡសិង្ឃាណិកាទីនិ, លោមកូបេហិ ច សេទជល្លិកំ វិស្សវន្តោយេវ. តត្ថ ទានិ បស្សថ – ឯតាទិសេន កាយេន យោ បុរិសោ វា ឥត្ថី វា កោចិ ពាលោ មញ្ញេ ឧណ្ណមេតវេ តណ្ហាទិដ្ឋិមានមញ្ញនាហិ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ‘‘និច្ចោ’’តិ វាតិអាទិនា នយេន យោ ឧណ្ណមិតុំ មញ្ញេយ្យ, បរំ វា ជាតិអាទីហិ អវជានេយ្យ អត្តានំ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តោ, កិមញ្ញត្រ អទស្សនា ឋបេត្វា អរិយមគ្គេន អរិយសច្ចទស្សនាភាវំ កិមញ្ញំ តស្ស ឯវំ ឧណ្ណមាវជាននការណំ សិយាតិ.

ទេសនាបរិយោសានេ នន្ទា ភិក្ខុនី សំវេគមាបាទិ – ‘‘អហោ វត រេ, អហំ ពាលា, យា មំយេវ អារព្ភ ឯវំ វិវិធធម្មទេសនាបវត្តកស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ នាគមាសិ’’ន្តិ. ឯវំ សំវិគ្គា ច តមេវ ធម្មទេសនំ សមន្នាហរិត្វា តេនេវ កម្មដ្ឋានេន កតិបយទិវសព្ភន្តរេ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. ទុតិយដ្ឋានេបិ កិរ ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ, សិរិមា ទេវកញ្ញា អនាគាមិផលំ បត្តា, សោ ច ភិក្ខុ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ វិជយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.