១២. មុនិសុត្តវណ្ណនា

២០៩. សន្ថវាតោ ភយំ ជាតន្តិ មុនិសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ន សព្ពស្សេវ សុត្តស្ស ឯកា ឧប្បត្តិ, អបិចេត្ថ អាទិតោ តាវ ចតុន្នំ គាថានំ អយមុប្បត្តិ – ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ គាមកាវាសេ អញ្ញតរា ទុគ្គតិត្ថី មតបតិកា បុត្តំ ភិក្ខូសុ បព្ពាជេត្វា អត្តនាបិ ភិក្ខុនីសុ បព្ពជិ. តេ ឧភោបិ សាវត្ថិយំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា អភិណ្ហំ អញ្ញមញ្ញស្ស ទស្សនកាមា អហេសុំ. មាតា កិញ្ចិ លភិត្វា បុត្តស្ស ហរតិ, បុត្តោបិ មាតុ. ឯវំ សាយម្បិ បាតោបិ អញ្ញមញ្ញំ សមាគន្ត្វា លទ្ធំ លទ្ធំ សំវិភជមានា, សម្មោទមានា, សុខទុក្ខំ បុច្ឆមានា, និរាសង្កា អហេសុំ. តេសំ ឯវំ អភិណ្ហទស្សនេន សំសគ្គោ ឧប្បជ្ជិ, សំសគ្គា វិស្សាសោ, វិស្សាសា ឱតារោ, រាគេន ឱតិណ្ណចិត្តានំ បព្ពជិតសញ្ញា ច មាតុបុត្តសញ្ញា ច អន្តរធាយិ. តតោ មរិយាទវីតិក្កមំ កត្វា អសទ្ធម្មំ បដិសេវិំសុ, អយសប្បត្តា ច វិព្ភមិត្វា អគារមជ្ឈេ វសិំសុ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ‘‘កិំ នុ សោ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសោ មញ្ញតិ ន មាតា បុត្តេ សារជ្ជតិ, បុត្តោ វា បន មាតរី’’តិ គរហិត្វា ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯករូបម្បិ សមនុបស្សាមី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៥.៥៥) អវសេសសុត្តេនបិ ភិក្ខូ សំវេជេត្វា ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ –

‘‘វិសំ យថា ហលាហលំ, តេលំ បក្កុថិតំ យថា;

តម្ពលោហវិលីនំវ, មាតុគាមំ វិវជ្ជយេ’’តិ ច. –

វត្វា បុន ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ – ‘‘សន្ថវាតោ ភយំ ជាត’’ន្តិ ឥមា អត្តុបនាយិកា ចតស្សោ គាថា អភាសិ.

តត្ថ សន្ថវោ តណ្ហាទិដ្ឋិមិត្តភេទេន តិវិធោតិ បុព្ពេ វុត្តោ. ឥធ តណ្ហាទិដ្ឋិសន្ថវោ អធិប្បេតោ. តំ សន្ធាយ ភគវា អាហ – ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, យថា ឥទំ តស្ស មោឃបុរិសស្ស សន្ថវាតោ ភយំ ជាត’’ន្តិ. តញ្ហិ តស្ស អភិណ្ហទស្សនកាមតាទិតណ្ហាយ ពលវកិលេសភយំ ជាតំ, យេន សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ មាតរិ វិប្បដិបជ្ជិ. អត្តានុវាទាទិកំ វា មហាភយំ, យេន សាសនំ ឆឌ្ឌេត្វា វិព្ភន្តោ. និកេតាតិ ‘‘រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា ខោ, គហបតិ, ‘និកេតសារី’តិ វុច្ចតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៣) នយេន វុត្តា អារម្មណប្បភេទា. ជាយតេ រជោតិ រាគទោសមោហរជោ ជាយតេ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ន កេវលញ្ច តស្ស សន្ថវាតោ ភយំ ជាតំ, អបិច ខោ បន យទេតំ កិលេសានំ និវាសដ្ឋេន សាសវារម្មណំ ‘‘និកេត’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឥទានិស្ស ភិន្នសំវរត្តា អតិក្កន្តមរិយាទត្តា សុដ្ឋុតរំ តតោ និកេតា ជាយតេ រជោ, យេន សំកិលិដ្ឋចិត្តោ អនយព្យសនំ បាបុណិស្សតិ. អថ វា បស្សថ, ភិក្ខវេ, យថា ឥទំ តស្ស មោឃបុរិសស្ស សន្ថវាតោ ភយំ ជាតំ, យថា ច សព្ពបុថុជ្ជនានំ និកេតា ជាយតេ រជោតិ ឯវម្បេតំ បទទ្វយំ យោជេតព្ពំ.

សព្ពថា បន ឥមិនា បុរិមទ្ធេន ភគវា បុថុជ្ជនទស្សនំ គរហិត្វា អត្តនោ ទស្សនំ បសំសន្តោ ‘‘អនិកេត’’ន្តិ បច្ឆិមទ្ធមាហ. តត្ថ យថាវុត្តនិកេតបដិក្ខេបេន អនិកេតំ, សន្ថវបដិក្ខេបេន ច អសន្ថវំ វេទិតព្ពំ. ឧភយម្បេតំ និព្ពានស្សាធិវចនំ. ឯតំ វេ មុនិទស្សនន្តិ ឯតំ អនិកេតមសន្ថវំ ពុទ្ធមុនិនា ទិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. តត្ថ វេតិ វិម្ហយត្ថេ និបាតោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ច យំ នាម និកេតសន្ថវវសេន មាតាបុត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជមានេសុ អនិកេតមសន្ថវំ, ឯតំ មុនិនា ទិដ្ឋំ អហោ អព្ភុតន្តិ អយមធិប្បាយោ សិទ្ធោ ហោតិ. អថ វា មុនិនោ ទស្សនន្តិបិ មុនិទស្សនំ, ទស្សនំ នាម ខន្តិ រុចិ, ខមតិ ចេវ រុច្ចតិ ចាតិ អត្ថោ.

២១០. ទុតិយគាថាយ យោ ជាតមុច្ឆិជ្ជាតិ យោ កិស្មិញ្ចិទេវ វត្ថុស្មិំ ជាតំ ភូតំ និព្ពត្តំ កិលេសំ យថា ឧប្បន្នាកុសលប្បហានំ ហោតិ, តថា វាយមន្តោ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ បុន អនិព្ពត្តនវសេន ឧច្ឆិន្ទិត្វា យោ អនាគតោបិ កិលេសោ តថារូបប្បច្ចយសមោធានេ និព្ពត្តិតុំ អភិមុខីភូតត្តា វត្តមានសមីបេ វត្តមានលក្ខណេន ‘‘ជាយន្តោ’’តិ វុច្ចតិ, តញ្ច ន រោបយេយ្យ ជាយន្តំ, យថា អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទោ ហោតិ, តថា វាយមន្តោ ន និព្ពត្តេយ្យាតិ អត្ថោ. កថញ្ច ន និព្ពត្តេយ្យ? អស្ស នានុប្បវេច្ឆេ, យេន បច្ចយេន សោ និព្ពត្តេយ្យ តំ នានុប្បវេសេយ្យ ន សមោធានេយ្យ. ឯវំ សម្ភារវេកល្លករណេន តំ ន រោបយេយ្យ ជាយន្តំ. អថ វា យស្មា មគ្គភាវនាយ អតីតាបិ កិលេសា ឧច្ឆិជ្ជន្តិ អាយតិំ វិបាកាភាវេន វត្តមានាបិ ន រោបីយន្តិ តទភាវេន, អនាគតាបិ ចិត្តសន្តតិំ នានុប្បវេសីយន្តិ ឧប្បត្តិសាមត្ថិយវិឃាតេន, តស្មា យោ អរិយមគ្គភាវនាយ ជាតមុច្ឆិជ្ជ ន រោបយេយ្យ ជាយន្តំ, អនាគតម្បិ ចស្ស ជាយន្តស្ស នានុប្បវេច្ឆេ, តមាហុ ឯកំ មុនិនំ ចរន្តំ, សោ ច អទ្ទក្ខិ សន្តិបទំ មហេសីតិ ឯវម្បេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯកន្តនិក្កិលេសតាយ ឯកំ, សេដ្ឋដ្ឋេន វា ឯកំ. មុនិនន្តិ មុនិំ, មុនីសុ វា ឯកំ. ចរន្តន្តិ សព្ពាការបរិបូរាយ លោកត្ថចរិយាយ អវសេសចរិយាហិ ច ចរន្តំ. អទ្ទក្ខីតិ អទ្ទស. សោតិ យោ ជាតមុច្ឆិជ្ជ អរោបនេ អននុប្បវេសនេ ច សមត្ថតាយ ‘‘ន រោបយេយ្យ ជាយន្តមស្ស នានុប្បវេច្ឆេ’’តិ វុត្តោ ពុទ្ធមុនិ. សន្តិបទន្តិ សន្តិកោដ្ឋាសំ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតវិបស្សនានិព្ពានភេទាសុ តីសុ សម្មុតិសន្តិ, តទង្គសន្តិ, អច្ចន្តសន្តីសុ សេដ្ឋំ ឯវំ អនុបសន្តេ លោកេ អច្ចន្តសន្តិំ អទ្ទស មហេសីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២១១. តតិយគាថាយ សង្ខាយាតិ គណយិត្វា, បរិច្ឆិន្ទិត្វា វីមំសិត្វា យថាភូតតោ ញត្វា, ទុក្ខបរិញ្ញាយ បរិជានិត្វាតិ អត្ថោ. វត្ថូនីតិ យេសុ ឯវមយំ លោកោ សជ្ជតិ, តានិ ខន្ធាយតនធាតុភេទានិ កិលេសដ្ឋានានិ. បមាយ ពីជន្តិ យំ តេសំ វត្ថូនំ ពីជំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ, តំ បមាយ ហិំសិត្វា, ពាធិត្វា, សមុច្ឆេទប្បហានេន បជហិត្វាតិ អត្ថោ. សិនេហមស្ស នានុប្បវេច្ឆេតិ យេន តណ្ហាទិដ្ឋិសិនេហេន សិនេហិតំ តំ ពីជំ អាយតិំ បដិសន្ធិវសេន តំ យថាវុត្តំ វត្ថុសស្សំ វិរុហេយ្យ, តំ សិនេហមស្ស នានុប្បវេច្ឆេ, តប្បដិបក្ខាយ មគ្គភាវនាយ តំ នានុប្បវេសេយ្យាតិ អត្ថោ. ស វេ មុនិ ជាតិខយន្តទស្សីតិ សោ ឯវរូបោ ពុទ្ធមុនិ និព្ពានសច្ឆិកិរិយាយ ជាតិយា ច មរណស្ស ច អន្តភូតស្ស និព្ពានស្ស ទិដ្ឋត្តា ជាតិក្ខយន្តទស្សី តក្កំ បហាយ ន ឧបេតិ សង្ខំ. ឥមាយ ចតុសច្ចភាវនាយ នវប្បភេទម្បិ អកុសលវិតក្កំ បហាយ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ បត្វា លោកត្ថចរិយំ ករោន្តោ អនុបុព្ពេន ចរិមវិញ្ញាណក្ខយា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុប្បត្តិយា ‘‘ទេវោ វា មនុស្សោ វា’’តិ ន ឧបេតិ សង្ខំ. អបរិនិព្ពុតោ ឯវ វា យថា កាមវិតក្កាទិនោ វិតក្កស្ស អប្បហីនត្តា ‘‘អយំ បុគ្គលោ រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា សង្ខំ ឧបេតិ, ឯវំ តក្កំ បហាយ ន ឧបេតិ សង្ខន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

២១២. ចតុត្ថគាថាយ អញ្ញាយាតិ អនិច្ចាទិនយេន ជានិត្វា. សព្ពានីតិ អនវសេសានិ, និវេសនានីតិ កាមភវាទិកេ ភវេ. និវសន្តិ ហិ តេសុ សត្តា, តស្មា ‘‘និវេសនានី’’តិ វុច្ចន្តិ. អនិកាមយំ អញ្ញតរម្បិ តេសន្តិ ឯវំ ទិដ្ឋាទីនវត្តា តេសំ និវេសនានំ ឯកម្បិ អបត្ថេន្តោ សោ ឯវរូបោ ពុទ្ធមុនិ មគ្គភាវនាពលេន តណ្ហាគេធស្ស វិគតត្តា វីតគេធោ, វីតគេធត្តា ឯវ ច អគិទ្ធោ, ន យថា ឯកេ អវីតគេធា ឯវ សមានា ‘‘អគិទ្ធម្ហា’’តិ បដិជានន្តិ, ឯវំ. នាយូហតីតិ តស្ស តស្ស និវេសនស្ស និព្ពត្តកំ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន ករោតិ. កិំ ការណា? បារគតោ ហិ ហោតិ, យស្មា ឯវរូបោ សព្ពនិវេសនានំ បារំ និព្ពានំ គតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បឋមគាថាយ បុថុជ្ជនទស្សនំ គរហិត្វា អត្តនោ ទស្សនំ បសំសន្តោ ទុតិយគាថាយ យេហិ កិលេសេហិ បុថុជ្ជនោ អនុបសន្តោ ហោតិ, តេសំ អភាវេន អត្តនោ សន្តិបទាធិគមំ បសំសន្តោ តតិយគាថាយ យេសុ វត្ថូសុ បុថុជ្ជនោ តក្កំ អប្បហាយ តថា តថា សង្ខំ ឧបេតិ, តេសុ ចតុសច្ចភាវនាយ តក្កំ បហាយ អត្តនោ សង្ខានុបគមនំ បសំសន្តោ ចតុត្ថគាថាយ អាយតិម្បិ យានិ និវេសនានិ កាមយមានោ បុថុជ្ជនោ ភវតណ្ហាយ អាយូហតិ, តេសុ តណ្ហាភាវេន អត្តនោ អនាយូហនំ បសំសន្តោ ចតូហិ គាថាហិ អរហត្តនិកូដេនេវ ឯកដ្ឋុប្បត្តិកំ ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

២១៣. សព្ពាភិភុន្តិ កា ឧប្បត្តិ? មហាបុរិសោ មហាភិនិក្ខមនំ កត្វា អនុបុព្ពេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថាយ ពារាណសិំ គច្ឆន្តោ ពោធិមណ្ឌស្ស ច គយាយ ច អន្តរេ ឧបកេនាជីវកេន សមាគច្ឆិ. តេន ច ‘‘វិប្បសន្នានិ ខោ តេ, អាវុសោ, ឥន្ទ្រិយានី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៨៥; មហាវ. ១១) នយេន បុដ្ឋោ ‘‘សព្ពាភិភូ’’តិអាទីនិ អាហ. ឧបកោ ‘‘ហុបេយ្យាវុសោ’’តិ វត្វា, សីសំ ឱកម្បេត្វា, ឧម្មគ្គំ គហេត្វា បក្កាមិ. អនុក្កមេន ច វង្កហារជនបទេ អញ្ញតរំ មាគវិកគាមំ បាបុណិ. តមេនំ មាគវិកជេដ្ឋកោ ទិស្វា – ‘‘អហោ អប្បិច្ឆោ សមណោ វត្ថម្បិ ន និវាសេតិ, អយំ លោកេ អរហា’’តិ ឃរំ នេត្វា មំសរសេន បរិវិសិត្វា ភុត្តាវិញ្ច នំ សបុត្តទារោ វន្ទិត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, វសថ, អហំ បច្ចយេន ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ និមន្តេត្វា, វសនោកាសំ កត្វា អទាសិ. សោ តត្ថ វសតិ.

មាគវិកោ គិម្ហកាលេ ឧទកសម្បន្នេ សីតលេ បទេសេ ចរិតុំ ទូរំ អបក្កន្តេសុ មិគេសុ តត្ថ គច្ឆន្តោ ‘‘អម្ហាកំ អរហន្តំ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហស្សូ’’តិ ឆាវំ នាម ធីតរំ អាណាបេត្វា អគមាសិ សទ្ធិំ បុត្តភាតុកេហិ. សា ចស្ស ធីតា ទស្សនីយា ហោតិ កោដ្ឋាសសម្បន្នា. ទុតិយទិវសេ ឧបកោ ឃរំ អាគតោ តំ ទារិកំ សព្ពំ ឧបចារំ កត្វា, បរិវិសិតុំ ឧបគតំ ទិស្វា, រាគេន អភិភូតោ ភុញ្ជិតុម្បិ អសក្កោន្តោ ភាជនេន ភត្តំ អាទាយ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា, ភត្តំ ឯកមន្តេ និក្ខិបិត្វា – ‘‘សចេ ឆាវំ លភាមិ, ជីវាមិ, នោ ចេ, មរាមី’’តិ និរាហារោ សយិ. សត្តមេ ទិវសេ មាគវិកោ អាគន្ត្វា ធីតរំ ឧបកស្ស បវត្តិំ បុច្ឆិ. សា – ‘‘ឯកទិវសមេវ អាគន្ត្វា បុន នាគតបុព្ពោ’’តិ អាហ. មាគវិកោ ‘‘អាគតវេសេនេវ នំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិស្សាមី’’តិ តង្ខណញ្ញេវ គន្ត្វា – ‘‘កិំ, ភន្តេ, អផាសុក’’ន្តិ បាទេ បរាមសន្តោ បុច្ឆិ. ឧបកោ និត្ថុនន្តោ បរិវត្តតិយេវ. សោ ‘‘វទ, ភន្តេ, យំ មយា សក្កា កាតុំ, សព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ អាហ. ឧបកោ – ‘‘សចេ ឆាវំ លភាមិ, ជីវាមិ, នោ ចេ, ឥធេវ មរណំ សេយ្យោ’’តិ អាហ. ‘‘ជានាសិ បន, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្ប’’ន្តិ? ‘‘ន ជានាមី’’តិ. ‘‘ន, ភន្តេ, កិញ្ចិ សិប្បំ អជានន្តេន សក្កា ឃរាវាសំ អធិដ្ឋាតុ’’ន្តិ? សោ អាហ – ‘‘នាហំ កិញ្ចិ សិប្បំ ជានាមិ, អបិច តុម្ហាកំ មំសហារកោ ភវិស្សាមិ, មំសញ្ច វិក្កិណិស្សាមី’’តិ. មាគវិកោបិ ‘‘អម្ហាកំ ឯតទេវ រុច្ចតី’’តិ ឧត្តរសាដកំ ទត្វា, ឃរំ អានេត្វា ធីតរំ អទាសិ. តេសំ សំវាសមន្វាយ បុត្តោ វិជាយិ. សុភទ្ទោតិស្ស នាមំ អកំសុ. ឆាវា បុត្តតោសនគីតេន ឧបកំ ឧប្បណ្ឌេសិ. សោ តំ អសហន្តោ ‘‘ភទ្ទេ, អហំ អនន្តជិនស្ស សន្តិកំ គច្ឆាមី’’តិ មជ្ឈិមទេសាភិមុខោ បក្កាមិ.

ភគវា ច តេន សមយេន សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនមហាវិហារេ. អថ ខោ ភគវា បដិកច្ចេវ ភិក្ខូ អាណាបេសិ – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, អនន្តជិនោតិ បុច្ឆមានោ អាគច្ឆតិ, តស្ស មំ ទស្សេយ្យាថា’’តិ. ឧបកោបិ ខោ អនុបុព្ពេនេវ សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ឋត្វា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ មម សហាយោ អនន្តជិនោ នាម អត្ថិ, សោ កុហិំ វសតី’’តិ បុច្ឆិ. តំ ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ នយិំសុ. ភគវា តស្សានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាសិ. ភិក្ខូ តស្ស បុព្ពប្បវត្តិំ សុត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘ភគវា បឋមំ និស្សិរិកស្ស នគ្គសមណស្ស ធម្មំ ទេសេសី’’តិ. ភគវា តំ កថាសមុដ្ឋានំ វិទិត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ? តេ សព្ពំ កថេសុំ. តតោ ភគវា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អហេតុអប្បច្ចយា ធម្មំ ទេសេតិ, និម្មលា តថាគតស្ស ធម្មទេសនា, ន សក្កា តត្ថ ទោសំ ទដ្ឋុំ. តេន, ភិក្ខវេ, ធម្មទេសនូបនិស្សយេន ឧបកោ ឯតរហិ អនាគាមី ជាតោ’’តិ វត្វា អត្តនោ ទេសនាមលាភាវទីបិកំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – សាសវេសុ សព្ពខន្ធាយតនធាតូសុ ឆន្ទរាគប្បហានេន តេហិ អនភិភូតត្តា សយញ្ច តេ ធម្មេ សព្ពេ អភិភុយ្យ បវត្តត្តា សព្ពាភិភុំ. តេសញ្ច អញ្ញេសញ្ច សព្ពធម្មានំ សព្ពាការេន វិទិតត្តា សព្ពវិទុំ. សព្ពធម្មទេសនសមត្ថាយ សោភនាយ មេធាយ សមន្នាគតត្តា សុមេធំ. យេសំ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបានំ វសេន សាសវខន្ធាទិភេទេសុ សព្ពធម្មេសុ ឧបលិម្បតិ, តេសំ លេបានំ អភាវា តេសុ សព្ពេសុ ធម្មេសុ អនុបលិត្តំ. តេសុ ច សព្ពធម្មេសុ ឆន្ទរាគាភាវេន សព្ពេ តេ ធម្មេ ជហិត្វា ឋិតត្តា សព្ពញ្ជហំ. ឧបធិវិវេកនិន្នេន ចិត្តេន តណ្ហក្ខយេ និព្ពានេ វិសេសេន មុត្តត្តា តណ្ហក្ខយេ វិមុត្តំ, អធិមុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តីតិ តម្បិ បណ្ឌិតា សត្តា មុនិំ វេទយន្តិ ជានន្តិ. បស្សថ យាវ បដិវិសិដ្ឋោវាយំ មុនិ, តស្ស កុតោ ទេសនាមលន្តិ អត្តានំ វិភាវេតិ. វិភាវនត្ថោ ហិ ឯត្ថ វាសទ្ទោតិ. កេចិ បន វណ្ណយន្តិ – ‘‘ឧបកោ តទា តថាគតំ ទិស្វាបិ ‘អយំ ពុទ្ធមុនី’តិ ន សទ្ទហី’’តិ ឯវំ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, តតោ ភគវា ‘‘សទ្ទហតុ វា មា វា, ធីរា បន តំ មុនិំ វេទយន្តី’’តិ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមភាសីតិ.

២១៤. បញ្ញាពលន្តិ កា ឧប្បត្តិ? អយំ គាថា រេវតត្ថេរំ អារព្ភ វុត្តា. តត្ថ ‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ’’តិ ឥមិស្សា គាថាយ វុត្តនយេនេវ រេវតត្ថេរស្ស អាទិតោ បភុតិ បព្ពជ្ជា, បព្ពជិតស្ស ខទិរវនេ វិហារោ, តត្ថ វិហរតោ វិសេសាធិគមោ, ភគវតោ តត្ថ គមនបច្ចាគមនញ្ច វេទិតព្ពំ. បច្ចាគតេ បន ភគវតិ យោ សោ មហល្លកភិក្ខុ ឧបាហនំ សម្មុស្សិត្វា បដិនិវត្តោ ខទិររុក្ខេ អាលគ្គិតំ ទិស្វា សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ វិសាខាយ ឧបាសិកាយ ‘‘កិំ, ភន្តេ, រេវតត្ថេរស្ស វសនោកាសោ រមណីយោ’’តិ ភិក្ខូ បុច្ឆមានាយ យេហិ ភិក្ខូហិ បសំសិតោ, តេ អបសាទេន្តោ ‘‘ឧបាសិកេ, ឯតេ តុច្ឆំ ភណន្តិ, ន សុន្ទរោ ភូមិប្បទេសោ, អតិលូខកក្ខឡំ ខទិរវនមេវា’’តិ អាហ. សោ វិសាខាយ អាគន្តុកភត្តំ ភុញ្ជិត្វា បច្ឆាភត្តំ មណ្ឌលមាឡេ សន្និបតិតេ ភិក្ខូ ឧជ្ឈាបេន្តោ អាហ – ‘‘កិំ, អាវុសោ, រេវតត្ថេរស្ស សេនាសនេ រមណីយំ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋ’’ន្តិ. ភគវា តំ ញត្វា គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន បរិសមជ្ឈំ បត្វា, ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ? តេ អាហំសុ – ‘‘រេវតំ, ភន្តេ, អារព្ភ កថា ឧប្បន្នា ‘ឯវំ នវកម្មិកោ កទា សមណធម្មំ ករិស្សតី’’’តិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, រេវតោ នវកម្មិកោ, អរហា រេវតោ ខីណាសវោ’’តិ វត្វា តំ អារព្ភ តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – ទុព្ពលករកិលេសប្បហានសាធកេន វិកុព្ពនអធិដ្ឋានប្បភេទេន វា បញ្ញាពលេន សមន្នាគតត្តា បញ្ញាពលំ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន ធុតង្គវតេន ច ឧបបន្នត្តា សីលវតូបបន្នំ, មគ្គសមាធិនា ផលសមាធិនា ឥរិយាបថសមាធិនា ច សមាហិតំ, ឧបចារប្បនាភេទេន ឈានេន ឈានេ វា រតត្តា ឈានរតំ, សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា សតិមំ, រាគាទិសង្គតោ បមុត្តតា សង្គា បមុត្តំ, បញ្ចចេតោខិលចតុអាសវាភាវេន អខិលំ អនាសវំ តំ វាបិ ធីរា មុនិំ វេទយន្តិ. តម្បិ ឯវំ បញ្ញាទិគុណសំយុត្តំ សង្គាទិទោសវិសំយុត្តំ បណ្ឌិតា សត្តា មុនិំ វា វេទយន្តិ. បស្សថ យាវ បដិវិសិដ្ឋោវាយំ ខីណាសវមុនិ, សោ ‘‘នវកម្មិកោ’’តិ វា ‘‘កទា សមណធម្មំ ករិស្សតី’’តិ វា កថំ វត្តព្ពោ. សោ ហិ បញ្ញាពលេន តំ វិហារំ និដ្ឋាបេសិ, ន នវកម្មករណេន, កតកិច្ចោវ សោ, ន ឥទានិ សមណធម្មំ ករិស្សតីតិ រេវតត្ថេរំ វិភាវេតិ. វិភាវនត្ថោ ហិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោតិ.

២១៥. ឯកំ ចរន្តន្តិ កា ឧប្បត្តិ? ពោធិមណ្ឌតោ បភុតិ យថាក្កមំ កបិលវត្ថុំ អនុប្បត្តេ ភគវតិ បិតាបុត្តសមាគមេ វត្តមានេ ភគវា សម្មោទមានេន រញ្ញា សុទ្ធោទនេន ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, គហដ្ឋកាលេ គន្ធករណ្ឌកេ វាសិតានិ កាសិកាទីនិ ទុស្សានិ និវាសេត្វា ឥទានិ កថំ ឆិន្នកានិ បំសុកូលានិ ធារេថា’’តិ ឯវមាទិនា វុត្តោ រាជានំ អនុនយមានោ –

‘‘យំ ត្វំ តាត វទេ មយ្ហំ, បដ្ដុណ្ណំ ទុកូលកាសិកំ;

បំសុកូលំ តតោ សេយ្យំ, ឯតំ មេ អភិបត្ថិត’’ន្តិ. –

អាទីនិ វត្វា លោកធម្មេហិ អត្តនោ អវិកម្បភាវំ ទស្សេន្តោ រញ្ញោ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សត្តបទគាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – បព្ពជ្ជាសង្ខាតាទីហិ ឯកំ, ឥរិយាបថាទីហិ ចរិយាហិ ចរន្តំ. មោនេយ្យធម្មសមន្នាគមេន មុនិំ. សព្ពដ្ឋានេសុ បមាទាភាវតោ អប្បមត្តំ. អក្កោសនគរហនាទិភេទាយ និន្ទាយ វណ្ណនថោមនាទិភេទាយ បសំសាយ ចាតិ ឥមាសុ និន្ទាបសំសាសុ បដិឃានុនយវសេន អវេធមានំ. និន្ទាបសំសាមុខេន ចេត្ថ អដ្ឋបិ លោកធម្មា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សីហំវ ភេរិសទ្ទាទីសុ សទ្ទេសុ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ បកតិវិការានុបគមេន អសន្តសន្តំ, បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ សន្តាសាភាវេន. វាតំវ សុត្តមយាទិភេទេ ជាលម្ហិ ចតូហិ មគ្គេហិ តណ្ហាទិដ្ឋិជាលេ អសជ្ជមានំ, អដ្ឋសុ វា លោកធម្មេសុ បដិឃានុនយវសេន អសជ្ជមានំ. បទុមំវ តោយេន លោកេ ជាតម្បិ យេសំ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបានំ វសេន សត្តា លោកេន លិប្បន្តិ, តេសំ លេបានំ បហីនត្តា លោកេន អលិប្បមានំ, និព្ពានគាមិមគ្គំ ឧប្បាទេត្វា តេន មគ្គេន នេតារមញ្ញេសំ ទេវមនុស្សានំ. អត្តនោ បន អញ្ញេន កេនចិ មគ្គំ ទស្សេត្វា អនេតព្ពត្តា អនញ្ញនេយ្យំ តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តិ ពុទ្ធមុនិំ វេទយន្តីតិ អត្តានំ វិភាវេតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ.

២១៦. យោ ឱគហណេតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវតោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធស្ស ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បូរិតទសបារមិទសឧបបារមិទសបរមត្ថបារមិប្បភេទំ អភិនីហារគុណបារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនេ អភិនិព្ពត្តិគុណំ តត្ថ និវាសគុណំ មហាវិលោកនគុណំ គព្ភវោក្កន្តិំ គព្ភវាសំ គព្ភនិក្ខមនំ បទវីតិហារំ ទិសាវិលោកនំ ព្រហ្មគជ្ជនំ មហាភិនិក្ខមនំ មហាបធានំ អភិសម្ពោធិំ ធម្មចក្កប្បវត្តនំ ចតុព្ពិធំ មគ្គញាណំ ផលញាណំ អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ទសពលញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ, ឆព្ពិធំ អសាធារណញាណំ, អដ្ឋវិធំ សាវកសាធារណពុទ្ធញាណំ, ចុទ្ទសវិធំ ពុទ្ធញាណំ, អដ្ឋារសពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទកញាណំ, ឯកូនវីសតិវិធបច្ចវេក្ខណញាណំ, សត្តសត្តតិវិធញាណវត្ថុ ឯវមិច្ចាទិគុណសតសហស្សេ និស្សាយ បវត្តំ មហាលាភសក្ការំ អសហមានេហិ តិត្ថិយេហិ ឧយ្យោជិតាយ ចិញ្ចមាណវិកាយ ‘‘ឯកំ ធម្មំ អតីតស្សា’’តិ ឥមិស្សា គាថាយ វត្ថុម្ហិ វុត្តនយេន ចតុបរិសមជ្ឈេ ភគវតោ អយសេ ឧប្បាទិតេ តប្បច្ចយា ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘ឯវរូបេបិ នាម អយសេ ឧប្បន្នេ ន ភគវតោ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ អត្ថី’’តិ. តំ ញត្វា ភគវា គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម តង្ខណានុរូបេន បាដិហារិយេន បរិសមជ្ឈំ បត្វា, ពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា, ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ? តេ សព្ពំ អារោចេសុំ. តតោ ភគវា – ‘‘ពុទ្ធា នាម, ភិក្ខវេ, អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ តាទិនោ ហោន្តី’’តិ វត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យថា នាម ឱគហណេ មនុស្សានំ ន្ហានតិត្ថេ អង្គឃំសនត្ថាយ ចតុរស្សេ វា អដ្ឋំសេ វា ថម្ភេ និខាតេ ឧច្ចកុលីនាបិ នីចកុលីនាបិ អង្គំ ឃំសន្តិ, ន តេន ថម្ភស្ស ឧន្នតិ វា ឱនតិ វា ហោតិ. ឯវមេវំ យោ ឱគហណេ ថម្ភោរិវាភិជាយតិ យស្មិំ បរេ វាចាបរិយន្តំ វទន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មិំ វត្ថុស្មិំ បរេ តិត្ថិយា វា អញ្ញេ វា វណ្ណវសេន ឧបរិមំ វា អវណ្ណវសេន ហេដ្ឋិមំ វា វាចាបរិយន្តំ វទន្តិ, តស្មិំ វត្ថុស្មិំ អនុនយំ វា បដិឃំ វា អនាបជ្ជមានោ តាទិភាវេន យោ ឱគហណេ ថម្ភោរិវ ភវតីតិ. តំ វីតរាគំ សុសមាហិតិន្ទ្រិយន្តិ តំ ឥដ្ឋារម្មណេ រាគាភាវេន វីតរាគំ, អនិដ្ឋារម្មណេ ច ទោសមោហាភាវេន សុសមាហិតិន្ទ្រិយំ, សុដ្ឋុ វា សមោធានេត្វា ឋបិតិន្ទ្រិយំ, រក្ខិតិន្ទ្រិយំ, គោបិតិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តិ ពុទ្ធមុនិំ វេទយន្តិ, តស្ស កថំ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តំ ភវិស្សតីតិ អត្តានំ វិភាវេតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

២១៧. យោ វេ ឋិតត្តោតិ កា ឧប្បត្តិ? សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរា សេដ្ឋិធីតា បាសាទា ឱរុយ្ហ ហេដ្ឋាបាសាទេ តន្តវាយសាលំ គន្ត្វា តសរំ វដ្ដេន្តេ ទិស្វា តស្ស ឧជុភាវេន តប្បដិភាគនិមិត្តំ អគ្គហេសិ – ‘‘អហោ វត សព្ពេ សត្តា កាយវចីមនោវង្កំ បហាយ តសរំ វិយ ឧជុចិត្តា ភវេយ្យុ’’ន្តិ. សា បាសាទំ អភិរុហិត្វាបិ បុនប្បុនំ តទេវ និមិត្តំ អាវជ្ជេន្តី និសីទិ. ឯវំ បដិបន្នាយ ចស្សា ន ចិរស្សេវ អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ អហោសិ, តទនុសារេនេវ ច ទុក្ខានត្តលក្ខណានិបិ. អថស្សា តយោបិ ភវា អាទិត្តា វិយ ឧបដ្ឋហិំសុ. តំ តថា វិបស្សមានំ ញត្វា ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឱភាសំ មុញ្ចិ. សា តំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តី ភគវន្តំ បស្សេ និសិន្នមិវ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ បញ្ជលិកា អដ្ឋាសិ. អថស្សា ភគវា សប្បាយំ វិទិត្វា ធម្មទេសនាវសេន ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យោ វេ ឯកគ្គចិត្តតាយ អកុប្បវិមុត្តិតាយ ច វុឌ្ឍិហានីនំ អភាវតោ វិក្ខីណជាតិសំសារត្តា ភវន្តរូបគមនាភាវតោ ច ឋិតត្តោ, បហីនកាយវចីមនោវង្កតាយ អគតិគមនាភាវេន វា តសរំវ ឧជុ, ហិរោត្តប្បសម្បន្នត្តា ជិគុច្ឆតិ កម្មេហិ បាបកេហិ, បាបកានិ កម្មានិ គូថគតំ វិយ មុត្តគតំ វិយ ច ជិគុច្ឆតិ, ហិរីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យោគវិភាគេន ហិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ សទ្ទសត្ថេ សិជ្ឈតិ. វីមំសមានោ វិសមំ សមញ្ចាតិ កាយវិសមាទិវិសមំ កាយសមាទិសមញ្ច បហានភាវនាកិច្ចសាធនេន មគ្គបញ្ញាយ វីមំសមានោ ឧបបរិក្ខមានោ. តំ វាបិ ខីណាសវំ ធីរា មុនិំ វេទយន្តីតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថាវុត្តនយេន មគ្គបញ្ញាយ វីមំសមានោ វិសមំ សមញ្ច យោ វេ ឋិតត្តោ ហោតិ, សោ ឯវំ តសរំវ ឧជុ ហុត្វា កិញ្ចិ វីតិក្កមំ អនាបជ្ជន្តោ ជិគុច្ឆតិ កម្មេហិ បាបកេហិ. តំ វាបិ ធីរា មុនិំ វេទយន្តិ. យតោ ឦទិសោ ហោតីតិ ខីណាសវមុនិំ ទស្សេន្តោ អរហត្តនិកូដេន គាថំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សេដ្ឋិធីតា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ. ឯត្ថ ច វិកប្បេ វា សមុច្ចយេ វា វាសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

២១៨. យោ សញ្ញតត្តោតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ អាឡវិយំ វិហរន្តេ អាឡវីនគរេ អញ្ញតរោ តន្តវាយោ សត្តវស្សិកំ ធីតរំ អាណាបេសិ – ‘‘អម្ម, ហិយ្យោ អវសិដ្ឋតសរំ ន ពហុ, តសរំ វដ្ដេត្វា លហុំ តន្តវាយសាលំ អាគច្ឆេយ្យាសិ, មា ខោ ចិរាយី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. សោ សាលំ គន្ត្វា តន្តំ វិនេន្តោ អដ្ឋាសិ. តំ ទិវសញ្ច ភគវា មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ វោលោកេន្តោ តស្សា ទារិកាយ សោតាបត្តិផលូបនិស្សយំ ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានញ្ច ធម្មាភិសមយំ ទិស្វា បគេវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា បត្តចីវរមាទាយ នគរំ បាវិសិ. មនុស្សា ភគវន្តំ ទិស្វា – ‘‘អទ្ធា អជ្ជ កោចិ អនុគ្គហេតព្ពោ អត្ថិ, បគេវ បវិដ្ឋោ ភគវា’’តិ ភគវន្តំ ឧបគច្ឆិំសុ. ភគវា យេន មគ្គេន សា ទារិកា បិតុសន្តិកំ គច្ឆតិ, តស្មិំ អដ្ឋាសិ. នគរវាសិនោ តំ បទេសំ សម្មជ្ជិត្វា, បរិប្ផោសិត្វា, បុប្ផូបហារំ កត្វា, វិតានំ ពន្ធិត្វា, អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. និសីទិ ភគវា បញ្ញត្តេ អាសនេ, មហាជនកាយោ បរិវារេត្វា អដ្ឋាសិ. សា ទារិកា តំ បទេសំ បត្តា មហាជនបរិវុតំ ភគវន្តំ ទិស្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. តំ ភគវា អាមន្តេត្វា – ‘‘ទារិកេ កុតោ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន ជានាមិ ភគវា’’តិ. ‘‘កុហិំ គមិស្សសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ ភគវា’’តិ. ‘‘ន ជានាសី’’តិ? ‘‘ជានាមិ ភគវា’’តិ. ‘‘ជានាសី’’តិ? ‘‘ន ជានាមិ ភគវា’’តិ.

តំ សុត្វា មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ – ‘‘បស្សថ, ភោ, អយំ ទារិកា អត្តនោ ឃរា អាគតាបិ ភគវតា បុច្ឆិយមានា ‘ន ជានាមី’តិ អាហ, តន្តវាយសាលំ គច្ឆន្តី ចាបិ បុច្ឆិយមានា ‘ន ជានាមី’តិ អាហ, ‘ន ជានាសី’តិ វុត្តា ‘ជានាមី’តិ អាហ, ‘ជានាសី’តិ វុត្តា ‘ន ជានាមី’តិ អាហ, សព្ពំ បច្ចនីកមេវ ករោតី’’តិ. ភគវា មនុស្សានំ តមត្ថំ បាកដំ កាតុកាមោ តំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ មយា បុច្ឆិតំ, កិំ តយា វុត្ត’’ន្តិ? សា អាហ – ‘‘ន មំ, ភន្តេ, កោចិ ន ជានាតិ, ឃរតោ អាគតា តន្តវាយសាលំ គច្ឆតី’’តិ; អបិច មំ តុម្ហេ បដិសន្ធិវសេន បុច្ឆថ, ‘‘កុតោ អាគតាសី’’តិ, ចុតិវសេន បុច្ឆថ, ‘‘កុហិំ គមិស្សសី’’តិ អហញ្ច ន ជានាមិ. ‘‘កុតោ ចម្ហិ អាគតា; និរយា វា ទេវលោកា វា’’តិ, ន ហិ ជានាមិ, ‘‘កុហិម្បិ គមិស្សាមិ និរយំ វា ទេវលោកំ វា’’តិ, តស្មា ‘‘ន ជានាមី’’តិ អវចំ. តតោ មំ ភគវា មរណំ សន្ធាយ បុច្ឆិ – ‘‘ន ជានាសី’’តិ, អហញ្ច ជានាមិ. ‘‘សព្ពេសំ មរណំ ធុវ’’ន្តិ, តេនាវោចំ ‘‘ជានាមី’’តិ. តតោ មំ ភគវា មរណកាលំ សន្ធាយ បុច្ឆិ ‘‘ជានាសី’’តិ, អហញ្ច ន ជានាមិ ‘‘កទា មរិស្សាមិ កិំ អជ្ជ វា ឧទាហុ ស្វេ វា’’តិ, តេនាវោចំ ‘‘ន ជានាមី’’តិ. ភគវា តាយ វិស្សជ្ជិតំ បញ្ហំ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ អនុមោទិ. មហាជនកាយោបិ ‘‘យាវ បណ្ឌិតា អយំ ទារិកា’’តិ សាធុការសហស្សានិ អទាសិ. អថ ភគវា ទារិកាយ សប្បាយំ វិទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ –

‘‘អន្ធភូតោ អយំ លោកោ, តនុកេត្ថ វិបស្សតិ;

សកុណោ ជាលមុត្តោវ, អប្បោ សគ្គាយ គច្ឆតី’’តិ. (ធ. ប. ១៧៤) –

ឥមំ គាថមាហ. សា គាថាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានញ្ច ធម្មាភិសមយោ អហោសិ.

សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បិតុ សន្តិកំ អគមាសិ. បិតា តំ ទិស្វា ‘‘ចិរេនាគតា’’តិ កុទ្ធោ វេគេន តន្តេ វេមំ បក្ខិបិ. តំ និក្ខមិត្វា ទារិកាយ កុច្ឆិំ ភិន្ទិ. សា តត្ថេវ កាលមកាសិ. សោ ទិស្វា – ‘‘នាហំ មម ធីតរំ បហរិំ, អបិច ខោ ឥមំ វេមំ វេគសា និក្ខមិត្វា ឥមិស្សា កុច្ឆិំ ភិន្ទិ. ជីវតិ នុ ខោ ននុ ខោ’’តិ វីមំសន្តោ មតំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មនុស្សា មំ ‘ឥមិនា ធីតា មារិតា’តិ ញត្វា ឧបក្កោសេយ្យុំ, តេន រាជាបិ គរុកំ ទណ្ឌំ បណេយ្យ, ហន្ទាហំ បដិកច្ចេវ បលាយាមី’’តិ. សោ ទណ្ឌភយេន បលាយន្តោ ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អរញ្ញេ វសន្តានំ ភិក្ខូនំ វសនោកាសំ បាបុណិ. តេ ច ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេ តំ បព្ពាជេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អទំសុ. សោ តំ ឧគ្គហេត្វា វាយមន្តោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ, តេ ចស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយា. អថ មហាបវារណាយ សព្ពេវ ភគវតោ សន្តិកំ អគមំសុ – ‘‘វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេស្សាមា’’តិ. ភគវា បវារេត្វា វុត្ថវស្សោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គាមនិគមាទីសុ ចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន អាឡវិំ អគមាសិ. តត្ថ មនុស្សា ភគវន្តំ និមន្តេត្វា ទានាទីនិ ករោន្តា តំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘ធីតរំ មារេត្វា ឥទានិ កំ មារេតុំ អាគតោសី’’តិអាទីនិ វត្វា ឧប្បណ្ឌេសុំ. ភិក្ខូ តំ សុត្វា ឧបដ្ឋានវេលាយំ ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. ភគវា – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អយំ ភិក្ខុ ធីតរំ មារេសិ, សា អត្តនោ កម្មេន មតា’’តិ វត្វា តស្ស ភិក្ខុនោ មនុស្សេហិ ទុព្ពិជានំ ខីណាសវមុនិភាវំ បកាសេន្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យោ តីសុបិ កម្មទ្វារេសុ សីលសំយមេន សំយតត្តោ កាយេន វា វាចាយ វា ចេតសា វា ហិំសាទិកំ ន ករោតិ បាបំ, តញ្ច ខោ បន ទហរោ វា ទហរវយេ ឋិតោ, មជ្ឈិមោ វា មជ្ឈិមវយេ ឋិតោ, ឯតេនេវ នយេន ថេរោ វា បច្ឆិមវយេ ឋិតោតិ កទាចិបិ ន ករោតិ. កិំ ការណា? យតត្តោ, យស្មា អនុត្តរាយ វិរតិយា សព្ពបាបេហិ ឧបរតចិត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥទានិ មុនិ អរោសនេយ្យោ ន សោ រោសេតិ កញ្ចីតិ ឯតេសំ បទានំ អយំ យោជនា ច អធិប្បាយោ ច – សោ ខីណាសវមុនិ អរោសនេយ្យោ ‘‘ធីតុមារកោ’’តិ វា ‘‘បេសការោ’’តិ វា ឯវមាទិនា នយេន កាយេន វា វាចាយ វា រោសេតុំ, ឃដ្ដេតុំ, ពាធេតុំ អរហោ ន ហោតិ. សោបិ ហិ ន រោសេតិ កញ្ចិ, ‘‘នាហំ មម ធីតរំ មារេមិ, ត្វំ មារេសិ, តុម្ហាទិសោ វា មារេតី’’តិអាទីនិ វត្វា កញ្ចិ ន រោសេតិ, ន ឃដ្ដេតិ, ន ពាធេតិ, តស្មា សោបិ ន រោសនេយ្យោ. អបិច ខោ បន ‘‘តិដ្ឋតុ នាគោ, មា នាគំ ឃដ្ដេសិ, នមោ ករោហិ នាគស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤៩) វុត្តនយេន នមស្សិតព្ពោយេវ ហោតិ. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តីតិ ឯត្ថ បន តម្បិ ធីរាវ មុនិំ វេទយន្តីតិ ឯវំ បទវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អធិប្បាយោ ចេត្ថ – តំ ‘‘អយំ អរោសនេយ្យោ’’តិ ឯតេ ពាលមនុស្សា អជានិត្វា រោសេន្តិ. យេ បន ធីរា ហោន្តិ, តេ ធីរាវ តម្បិ មុនិំ វេទយន្តិ, អយំ ខីណាសវមុនីតិ ជានន្តីតិ.

២១៩. យទគ្គតោតិ កា ឧប្បត្តិ? សាវត្ថិយំ កិរ បញ្ចគ្គទាយកោ នាម ព្រាហ្មណោ អហោសិ. សោ និប្ផជ្ជមានេសុ សស្សេសុ ខេត្តគ្គំ, រាសគ្គំ, កោដ្ឋគ្គំ, កុម្ភិអគ្គំ, ភោជនគ្គន្តិ ឥមានិ បញ្ច អគ្គានិ ទេតិ. តត្ថ បឋមបក្កានិយេវ សាលិ-យវ-គោធូម-សីសានិ អាហរាបេត្វា យាគុបាយាសបុថុកាទីនិ បដិយាទេត្វា ‘‘អគ្គស្ស ទាតា មេធាវី, អគ្គំ សោ អធិគច្ឆតី’’តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ ហុត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានំ ទេតិ, ឥទមស្ស ខេត្តគ្គទានំ. និប្ផន្នេសុ បន សស្សេសុ លាយិតេសុ មទ្ទិតេសុ ច វរធញ្ញានិ គហេត្វា តថេវ ទានំ ទេតិ, ឥទមស្ស រាសគ្គទានំ. បុន តេហិ ធញ្ញេហិ កោដ្ឋាគារានិ បូរាបេត្វា បឋមកោដ្ឋាគារវិវរណេ បឋមនីហដានិ ធញ្ញានិ គហេត្វា តថេវ ទានំ ទេតិ, ឥទមស្ស កោដ្ឋគ្គទានំ. យំ យទេវ បនស្ស ឃរេ រន្ធេតិ, តតោ អគ្គំ អនុប្បត្តបព្ពជិតានំ អទត្វា អន្តមសោ ទារកានម្បិ ន កិញ្ចិ ទេតិ, ឥទមស្ស កុម្ភិអគ្គទានំ. បុន អត្តនោ ភោជនកាលេ បឋមូបនីតំ ភោជនំ បុរេភត្តកាលេ សង្ឃស្ស, បច្ឆាភត្តកាលេ សម្បត្តយាចកានំ, តទភាវេ អន្តមសោ សុនខានម្បិ អទត្វា ន ភុញ្ជតិ, ឥទមស្ស ភោជនគ្គទានំ. ឯវំ សោ បញ្ចគ្គទាយកោត្វេវ អភិលក្ខិតោ អហោសិ.

អថេកទិវសំ ភគវា បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណិយា ច សោតាបត្តិមគ្គឧបនិស្សយំ ទិស្វា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា អតិប្បគេវ គន្ធកុដិំ បាវិសិ. ភិក្ខូ បិហិតទ្វារំ គន្ធកុដិំ ទិស្វា – ‘‘អជ្ជ ភគវា ឯកកោវ គាមំ បវិសិតុកាមោ’’តិ ញត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ គន្ធកុដិំ បទក្ខិណំ កត្វា បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. ភគវាបិ ព្រាហ្មណស្ស ភោជនវេលាយំ និក្ខមិត្វា សាវត្ថិំ បាវិសិ. មនុស្សា ភគវន្តំ ទិស្វា ឯវំ – ‘‘នូនជ្ជ កោចិ សត្តោ អនុគ្គហេតព្ពោ អត្ថិ, តថា ហិ ភគវា ឯកកោវ បវិដ្ឋោ’’តិ ញត្វា ន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ និមន្តនត្ថាយ. ភគវាបិ អនុបុព្ពេន ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារំ សម្បត្វា អដ្ឋាសិ. តេន ច សមយេន ព្រាហ្មណោ ភោជនំ គហេត្វា និសិន្នោ ហោតិ, ព្រាហ្មណី បនស្ស ពីជនិំ គហេត្វា ឋិតា. សា ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘សចាយំ ព្រាហ្មណោ បស្សេយ្យ, បត្តំ គហេត្វា សព្ពំ ភោជនំ ទទេយ្យ, តតោ មេ បុន បចិតព្ពំ ភវេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា អប្បសាទញ្ច មច្ឆេរញ្ច ឧប្បាទេត្វា យថា ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ន បស្សតិ, ឯវំ តាលវណ្ដេន បដិច្ឆាទេសិ. ភគវា តំ ញត្វា សរីរាភំ មុញ្ចិ. តំ ព្រាហ្មណោ សុវណ្ណោភាសំ ទិស្វា ‘‘កិមេត’’ន្តិ ឧល្លោកេន្តោ អទ្ទស ភគវន្តំ ទ្វារេ ឋិតំ. ព្រាហ្មណីបិ ‘‘ទិដ្ឋោនេន ភគវា’’តិ តាវទេវ តាលវណ្ដំ និក្ខិបិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ, វន្ទិត្វា ចស្សា ឧដ្ឋហន្តិយា សប្បាយំ វិទិត្វា –

‘‘សព្ពសោ នាមរូបស្មិំ, យស្ស នត្ថិ មមាយិតំ;

អសតា ច ន សោចតិ, ស វេ ភិក្ខូតិ វុច្ចតី’’តិ. (ធ. ប. ៣៦៧) –

ឥមំ គាថមភាសិ. សា គាថាបរិយោសានេយេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោបិ ភគវន្តំ អន្តោឃរំ បវេសេត្វា, វរាសនេ និសីទាបេត្វា, ទក្ខិណោទកំ ទត្វា, អត្តនោ ឧបនីតភោជនំ ឧបនាមេសិ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យា, សាធុ, មេ តំ ភោជនំ អត្តនោ បត្តេ បតិដ្ឋាបេថា’’តិ. ភគវា តស្ស អនុគ្គហត្ថំ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិ. កតភត្តកិច្ចោ ច ព្រាហ្មណស្ស សប្បាយំ វិទិត្វា ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យំ កុម្ភិតោ បឋមមេវ គហិតត្តា អគ្គតោ, អទ្ធាវសេសាយ កុម្ភិយា អាគន្ត្វា តតោ គហិតត្តា មជ្ឈតោ, ឯកទ្វិកដច្ឆុមត្តាវសេសាយ កុម្ភិយា អាគន្ត្វា តតោ គហិតត្តា សេសតោ វា បិណ្ឌំ លភេថ. បរទត្តូបជីវីតិ បព្ពជិតោ. សោ ហិ ឧទកទន្តបោណំ ឋបេត្វា អវសេសំ បរេនេវ ទត្តំ ឧបជីវតិ, តស្មា ‘‘បរទត្តូបជីវី’’តិ វុច្ចតិ. នាលំ ថុតុំ នោបិ និបច្ចវាទីតិ អគ្គតោ លទ្ធា អត្តានំ វា ទាយកំ វា ថោមេតុម្បិ នារហតិ បហីនានុនយត្តា. សេសតោ លទ្ធា ‘‘កិំ ឯតំ ឥមិនា ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន ទាយកំ និបាតេត្វា អប្បិយវចនានិ វត្តាបិ ន ហោតិ បហីនបដិឃត្តា. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តីតិ តម្បិ បហីនានុនយបដិឃំ ធីរាវ មុនិំ វេទយន្តីតិ ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តនិកូដេន គាថំ ទេសេសិ. គាថាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហីតិ.

២២០. មុនិំ ចរន្តន្តិ កា ឧប្បត្តិ? សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរោ សេដ្ឋិបុត្តោ ឧតុវសេន តីសុ បាសាទេសុ សព្ពសម្បត្តីហិ បរិចារយមានោ ទហរោវ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា, មាតាបិតរោ យាចិត្វា, ខគ្គវិសាណសុត្តេ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា’’តិ (សុ. និ. ៥០) ឥមិស្សា គាថាយ អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តនយេនេវ តិក្ខត្តុំ បព្ពជិត្វា ច ឧប្បព្ពជិត្វា ច ចតុត្ថវារេ អរហត្តំ បាបុណិ. តំ បុព្ពបរិចយេន ភិក្ខូ ភណន្តិ – ‘‘សមយោ, អាវុសោ, ឧប្បព្ពជិតុ’’ន្តិ. សោ ‘‘អភព្ពោ ទានាហំ, អាវុសោ, វិព្ភមិតុ’’ន្តិ អាហ. តំ សុត្វា ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា ‘‘ឯវមេតំ, ភិក្ខវេ, អភព្ពោ សោ ទានិ វិព្ភមិតុ’’ន្តិ តស្ស ខីណាសវមុនិភាវំ អាវិករោន្តោ ឥមំ គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – មោនេយ្យធម្មសមន្នាគមេន មុនិំ, ឯកវិហារិតាយ, បុព្ពេ វុត្តប្បការាសុ វា ចរិយាសុ យាយ កាយចិ ចរិយាយ ចរន្តំ, បុព្ពេ វិយ មេថុនធម្មេ ចិត្តំ អកត្វា អនុត្តរាយ វិរតិយា វិរតំ មេថុនស្មា. ទុតិយបាទស្ស សម្ពន្ធោ – កីទិសំ មុនិំ ចរន្តំ វិរតំ មេថុនស្មាតិ ចេ? យោ យោព្ពនេ នោបនិពជ្ឈតេ ក្វចិ, យោ ភទ្រេបិ យោព្ពនេ វត្តមានេ ក្វចិ ឥត្ថិរូបេ យថា បុរេ, ឯវំ មេថុនរាគេន ន ឧបនិពជ្ឈតិ. អថ វា ក្វចិ អត្តនោ វា បរស្ស វា យោព្ពនេ ‘‘យុវា តាវម្ហិ, អយំ វា យុវាតិ បដិសេវាមិ តាវ កាមេ’’តិ ឯវំ យោ រាគេន ន ឧបនិពជ្ឈតីតិ អយម្បេត្ថ អត្ថោ. ន កេវលញ្ច វិរតំ មេថុនស្មា, អបិច ខោ បន ជាតិមទាទិភេទា មទា, កាមគុណេសុ សតិវិប្បវាសសង្ខាតា បមាទាបិ ច វិរតំ, ឯវំ មទប្បមាទា វិរតត្តា ឯវ ច វិប្បមុត្តំ សព្ពកិលេសពន្ធនេហិ. យថា វា ឯកោ លោកិកាយបិ វិរតិយា វិរតោ ហោតិ, ន ឯវំ, កិំ បន វិប្បមុត្តំ វិរតំ, សព្ពកិលេសពន្ធនេហិ វិប្បមុត្តត្តា លោកុត្តរវិរតិយា វិរតន្តិបិ អត្ថោ. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តីតិ តម្បិ ធីរា ឯវ មុនិំ វេទយន្តិ, តុម្ហេ បន នំ ន វេទយថ, តេន នំ ឯវំ ភណថាតិ ទស្សេតិ.

២២១. អញ្ញាយ លោកន្តិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវា កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរតិ. តេន សមយេន នន្ទស្ស អាភរណមង្គលំ, អភិសេកមង្គលំ, អាវាហមង្គលន្តិ តីណិ មង្គលានិ អកំសុ. ភគវាបិ តត្ថ និមន្តិតោ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា ភុញ្ជិត្វា និក្ខមន្តោ នន្ទស្ស ហត្ថេ បត្តំ អទាសិ. តំ និក្ខមន្តំ ទិស្វា ជនបទកល្យាណី ‘‘តុវដ្ដំ ខោ, អយ្យបុត្ត, អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. សោ ភគវតោ គារវេន ‘‘ហន្ទ ភគវា បត្ត’’ន្តិ វត្តុំ អសក្កោន្តោ វិហារមេវ គតោ. ភគវា គន្ធកុដិបរិវេណេ ឋត្វា ‘‘អាហរ, នន្ទ, បត្ត’’ន្តិ គហេត្វា ‘‘បព្ពជិស្សសី’’តិ អាហ. សោ ភគវតោ គារវេន បដិក្ខិបិតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘បព្ពជាមិ, ភគវា’’តិ អាហ. តំ ភគវា បព្ពាជេសិ. សោ បន ជនបទកល្យាណិយា វចនំ បុនប្បុនំ សរន្តោ ឧក្កណ្ឋិ. ភិក្ខូ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា នន្ទស្ស អនភិរតិំ វិនោទេតុកាមោ ‘‘តាវតិំសភវនំ គតបុព្ពោសិ, នន្ទា’’តិ អាហ. នន្ទោ ‘‘នាហំ, ភន្តេ, គតបុព្ពោ’’តិ អវោច.

តតោ នំ ភគវា អត្តនោ អានុភាវេន តាវតិំសភវនំ នេត្វា វេជយន្តបាសាទទ្វារេ អដ្ឋាសិ. ភគវតោ អាគមនំ វិទិត្វា សក្កោ អច្ឆរាគណបរិវុតោ បាសាទា ឱរោហិ. តា សព្ពាបិ កស្សបស្ស ភគវតោ សាវកានំ បាទមក្ខនតេលំ ទត្វា កកុដបាទិនិយោ អហេសុំ. អថ ភគវា នន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សសិ នោ, ត្វំ នន្ទ, ឥមានិ បញ្ច អច្ឆរាសតានិ កកុដបាទានី’’តិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. មាតុគាមស្ស នាម និមិត្តានុព្យញ្ជនំ គហេតព្ពន្តិ សកលេបិ ពុទ្ធវចនេ ឯតំ នត្ថិ. អថ ច បនេត្ថ ភគវា ឧបាយកុសលតាយ អាតុរស្ស ទោសេ ឧគ្គិលេត្វា នីហរិតុកាមោ វេជ្ជោ សុភោជនំ វិយ នន្ទស្ស រាគំ ឧគ្គិលេត្វា នីហរិតុកាមោ និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គហណំ អនុញ្ញាសិ យថា តំ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ. តតោ ភគវា អច្ឆរាហេតុ នន្ទស្ស ព្រហ្មចរិយេ អភិរតិំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាណាបេសិ – ‘‘ភតកវាទេន នន្ទំ ចោទេថា’’តិ. សោ តេហិ ចោទិយមានោ លជ្ជិតោ យោនិសោ មនសិ ករោន្តោ បដិបជ្ជិត្វា ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តស្ស ចង្កមនកោដិយំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ភគវតោបិ ញាណំ ឧទបាទិ. ភិក្ខូ អជានន្តា តថេវាយស្មន្តំ ចោទេន្តិ. ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានិ នន្ទោ ឯវំ ចោទេតព្ពោ’’តិ តស្ស ខីណាសវមុនិភាវំ ទីបេន្តោ តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – ទុក្ខសច្ចវវត្ថានករណេន ខន្ធាទិលោកំ អញ្ញាយ ជានិត្វា វវត្ថបេត្វា និរោធសច្ចសច្ឆិកិរិយាយ បរមត្ថទស្សិំ, សមុទយប្បហានេន ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ, បហីនសមុទយត្តា រូបមទាទិវេគសហនេន ចក្ខាទិអាយតនសមុទ្ទញ្ច អតិតរិយ អតិតរិត្វា អតិក្កមិត្វា មគ្គភាវនាយ, ‘‘តន្និទ្ទេសា តាទី’’តិ ឥមាយ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទិំ. យោ វាយំ កាមរាគាទិកិលេសរាសិយេវ អវហននដ្ឋេន ឱឃោ, កុច្ឆិតគតិបរិយាយេន សមុទ្ទនដ្ឋេន សមុទ្ទោ, សមុទយប្បហានេនេវ តំ ឱឃំ សមុទ្ទញ្ច អតិតរិយ អតិតិណ្ណោឃត្តា ឥទានិ តុម្ហេហិ ឯវំ វុច្ចមានេបិ វិការមនាបជ្ជនតាយ តាទិម្បិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ច អធិប្បាយោ ច វេទិតព្ពោ. តំ ឆិន្នគន្ថំ អសិតំ អនាសវន្តិ ឥទំ បនស្ស ថុតិវចនមេវ, ឥមាយ ចតុសច្ចភាវនាយ ចតុន្នំ គន្ថានំ ឆិន្នត្តា ឆិន្នគន្ថំ, ទិដ្ឋិយា តណ្ហាយ វា កត្ថចិ អនិស្សិតត្តា អសិតំ, ចតុន្នំ អាសវានំ អភាវេន អនាសវន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ វាបិ ធីរា មុនិ វេទយន្តីតិ តម្បិ ធីរាវ ខីណាសវមុនិំ វេទយន្តិ តុម្ហេ បន អវេទយមានា ឯវំ ភណថាតិ ទស្សេតិ.

២២២. អសមា ឧភោតិ កា ឧប្បត្តិ? អញ្ញតរោ ភិក្ខុ កោសលរដ្ឋេ បច្ចន្តគាមំ និស្សាយ អរញ្ញេ វិហរតិ. តស្មិញ្ច គាមេ មិគលុទ្ទកោ តស្ស ភិក្ខុនោ វសនោកាសំ គន្ត្វា មិគេ ពន្ធតិ. សោ អរញ្ញំ បវិសន្តោ ថេរំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តម្បិ បស្សតិ, អរញ្ញា អាគច្ឆន្តោ គាមតោ និក្ខមន្តម្បិ បស្សតិ. ឯវំ អភិណ្ហទស្សនេន ថេរេ ជាតសិនេហោ អហោសិ. សោ យទា ពហុំ មំសំ លភតិ, តទា ថេរស្សាបិ រសបិណ្ឌបាតំ ទេតិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ – ‘‘អយំ ភិក្ខុ ‘អមុកស្មិំ បទេសេ មិគា តិដ្ឋន្តិ, ចរន្តិ, បានីយំ បិវន្តី’តិ លុទ្ទកស្ស អារោចេតិ. តតោ លុទ្ទកោ មិគេ មារេតិ, តេន ឧភោ សង្គម្ម ជីវិកំ កប្បេន្តី’’តិ. អថ ភគវា ជនបទចារិកំ ចរមានោ តំ ជនបទំ អគមាសិ. ភិក្ខូ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តា តំ បវត្តិំ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា លុទ្ទកេន សទ្ធិំ សមានជីវិកាភាវសាធកំ តស្ស ភិក្ខុនោ ខីណាសវមុនិភាវំ ទីបេន្តោ តេសំ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ, យោ ច លុទ្ទកោ, ឯតេ អសមា ឧភោ. យំ មនុស្សា ភណន្តិ ‘‘សមានជីវិកា’’តិ, តំ មិច្ឆា. កិំ ការណា? ទូរវិហារវុត្តិនោ, ទូរេ វិហារោ ច វុត្តិ ច នេសន្តិ ទូរវិហារវុត្តិនោ. វិហារោតិ វសនោកាសោ, សោ ច ភិក្ខុនោ អរញ្ញេ, លុទ្ទកស្ស ច គាមេ. វុត្តីតិ ជីវិកា, សា ច ភិក្ខុនោ គាមេ សបទានភិក្ខាចរិយា, លុទ្ទកស្ស ច អរញ្ញេ មិគសកុណមារណា. បុន ចបរំ គិហី ទារបោសី, សោ លុទ្ទកោ តេន កម្មេន បុត្តទារំ បោសេតិ. អមមោ ច សុព្ពតោ, បុត្តទារេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិមមត្តវិរហិតោ សុចិវតត្តា សុន្ទរវតត្តា ច សុព្ពតោ សោ ខីណាសវភិក្ខុ. បុន ចបរំ បរបាណរោធាយ គិហី អសញ្ញតោ, សោ លុទ្ទកោ គិហី បរបាណរោធាយ តេសំ បាណានំ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទាយ កាយវាចាចិត្តេហិ អសំយតោ. និច្ចំ មុនី រក្ខតិ បាណិនេ យតោ, ឥតរោ បន ខីណាសវមុនិ កាយវាចាចិត្តេហិ និច្ចំ យតោ សំយតោ បាណិនោ រក្ខតិ. ឯវំ សន្តេ តេ កថំ សមានជីវិកា ភវិស្សន្តីតិ?

២២៣. សិខី យថាតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កបិលវត្ថុស្មិំ វិហរន្តេ សាកិយានំ កថា ឧទបាទិ – ‘‘បឋមកសោតាបន្នោ បច្ឆា សោតាបត្តិំ បត្តស្ស ធម្មេន វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, តស្មា បច្ឆា សោតាបន្នេន ភិក្ខុនា បឋមសោតាបន្នស្ស គិហិនោ អភិវាទនាទីនិ កត្តព្ពានី’’តិ តំ កថំ អញ្ញតរោ បិណ្ឌចារិកោ ភិក្ខុ សុត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា ‘‘អញ្ញា ឯវ ហិ អយំ ជាតិ, បូជនេយ្យវត្ថុ លិង្គ’’ន្តិ សន្ធាយ ‘‘អនាគាមីបិ ចេ, ភិក្ខវេ, គិហី ហោតិ, តេន តទហុបព្ពជិតស្សាបិ សាមណេរស្ស អភិវាទនាទីនិ កត្តព្ពានេវា’’តិ វត្វា បុន បច្ឆា សោតាបន្នស្សាបិ ភិក្ខុនោ បឋមសោតាបន្នគហដ្ឋតោ អតិមហន្តំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ភិក្ខូនំ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យ្វាយំ មត្ថកេ ជាតាយ សិខាយ សព្ភាវេន សិខី, មណិទណ្ឌសទិសាយ គីវាយ នីលគីវោតិ ច មយូរវិហង្គមោ វុច្ចតិ. សោ យថា ហរិតហំសតម្ពហំសខីរហំសកាឡហំសបាកហំសសុវណ្ណហំសេសុ យ្វាយំ សុវណ្ណហំសោ, តស្ស ហំសស្ស ជវេន សោឡសិម្បិ កលំ ន ឧបេតិ. សុវណ្ណហំសោ ហិ មុហុត្តកេន យោជនសហស្សម្បិ គច្ឆតិ, យោជនម្បិ អសមត្ថោ ឥតរោ. ទស្សនីយតាយ បន ឧភោបិ ទស្សនីយា ហោន្តិ, ឯវំ គិហី បឋមសោតាបន្នោបិ កិញ្ចាបិ មគ្គទស្សនេន ទស្សនីយោ ហោតិ. អថ ខោ សោ បច្ឆា សោតាបន្នស្សាបិ មគ្គទស្សនេន តុល្យទស្សនីយភាវស្សាបិ ភិក្ខុនោ ជវេន នានុករោតិ. កតមេន ជវេន? ឧបរិមគ្គវិបស្សនាញាណជវេន. គិហិនោ ហិ តំ ញាណំ ទន្ធំ ហោតិ បុត្តទារាទិជដាយ ជដិតត្តា, ភិក្ខុនោ បន តិក្ខំ ហោតិ តស្សា ជដាយ វិជដិតត្តា. ស្វាយមត្ថោ ភគវតា ‘‘មុនិនោ វិវិត្តស្ស វនម្ហិ ឈាយតោ’’តិ ឥមិនា បាទេន ទីបិតោ. អយញ្ហិ សេក្ខមុនិ ភិក្ខុ កាយចិត្តវិវេកេន ច វិវិត្តោ ហោតិ, លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានេន ច និច្ចំ វនស្មិំ ឈាយតិ. កុតោ គិហិនោ ឯវរូបោ វិវេកោ ច ឈានញ្ចាតិ អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោតិ?

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មុនិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតោ ច បឋមោ វគ្គោ អត្ថវណ្ណនានយតោ, នាមេន

ឧរគវគ្គោតិ.