៨. មេត្តសុត្តវណ្ណនា

ករណីយមត្ថកុសលេនាតិ មេត្តសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ហិមវន្តបស្សតោ កិរ ទេវតាហិ ឧព្ពាឡ្ហា ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ សាវត្ថិំ អាគច្ឆិំសុ. តេសំ ភគវា បរិត្តត្ថាយ កម្មដ្ឋានត្ថាយ ច ឥមំ សុត្តំ អភាសិ. អយំ តាវ សង្ខេបោ.

អយំ បន វិត្ថារោ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា នានាវេរជ្ជកា ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា តត្ថ តត្ថ វស្សំ ឧបគន្តុកាមា ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តិ. តត្រ សុទំ ភគវា រាគចរិតានំ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកវសេន ឯកាទសវិធំ អសុភកម្មដ្ឋានំ, ទោសចរិតានំ ចតុព្ពិធំ មេត្តាទិកម្មដ្ឋានំ, មោហចរិតានំ មរណស្សតិកម្មដ្ឋានាទីនិ, វិតក្កចរិតានំ អានាបានស្សតិបថវីកសិណាទីនិ, សទ្ធាចរិតានំ ពុទ្ធានុស្សតិកម្មដ្ឋានាទីនិ, ពុទ្ធិចរិតានំ ចតុធាតុវវត្ថនាទីនីតិ ឥមិនា នយេន ចតុរាសីតិសហស្សប្បភេទចរិតានុកូលានិ កម្មដ្ឋានានិ កថេតិ.

អថ ខោ បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានិ ភគវតោ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា សប្បាយសេនាសនញ្ច គោចរគាមញ្ច បរិយេសមានានិ អនុបុព្ពេន គន្ត្វា បច្ចន្តេ ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ នីលកាចមណិសន្និភសិលាតលំ សីតលឃនច្ឆាយនីលវនសណ្ឌមណ្ឌិតំ មុត្តាតលរជតបដ្ដសទិសវាលុកាកិណ្ណភូមិភាគំ សុចិសាតសីតលជលាសយបរិវារិតំ បព្ពតមទ្ទសំសុ. អថ ខោ តេ ភិក្ខូ តត្ថេករត្តិំ វសិត្វា បភាតាយ រត្តិយា សរីរបរិកម្មំ កត្វា តស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. គាមោ ឃននិវេសសន្និវិដ្ឋកុលសហស្សយុត្តោ, មនុស្សា ចេត្ថ សទ្ធា បសន្នា, តេ បច្ចន្តេ បព្ពជិតទស្សនស្ស ទុល្លភតាយ ភិក្ខូ ទិស្វា ឯវ បីតិសោមនស្សជាតា ហុត្វា តេ ភិក្ខូ ភោជេត្វា ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, តេមាសំ វសថា’’តិ យាចិត្វា បញ្ចបធានកុដិសតានិ ការាបេត្វា តត្ថ មញ្ចបីឋបានីយបរិភោជនីយឃដាទីនិ សព្ពូបករណានិ បដិយាទេសុំ.

ភិក្ខូ ទុតិយទិវសេ អញ្ញំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. តត្ថាបិ មនុស្សា តថេវ ឧបដ្ឋហិត្វា វស្សាវាសំ យាចិំសុ. ភិក្ខូ ‘‘អសតិ អន្តរាយេ’’តិ អធិវាសេត្វា តំ វនសណ្ឌំ បវិសិត្វា សព្ពរត្តិន្ទិវំ អារទ្ធវីរិយា ហុត្វា យាមគណ្ឌិកំ កោដ្ដេត្វា យោនិសោមនសិការពហុលា វិហរន្តា រុក្ខមូលានិ ឧបគន្ត្វា និសីទិំសុ. សីលវន្តានំ ភិក្ខូនំ តេជេន វិហតតេជា រុក្ខទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានា ឱរុយ្ហ ទារកេ គហេត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តិ. សេយ្យថាបិ នាម រាជូហិ វា រាជមហាមត្តេហិ វា គាមកាវាសំ គតេហិ គាមវាសីនំ ឃរេសុ ឱកាសេ គហិតេ ឃរមានុសកា ឃរា និក្ខមិត្វា អញ្ញត្រ វសន្តា ‘‘កទា នុ ខោ គមិស្សន្តី’’តិ ទូរតោ ឱលោកេន្តិ; ឯវមេវ ទេវតា អត្តនោ អត្តនោ វិមានានិ ឆឌ្ឌេត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តិយោ ទូរតោវ ឱលោកេន្តិ – ‘‘កទា នុ ខោ ភទន្តា គមិស្សន្តី’’តិ. តតោ ឯវំ សមចិន្តេសុំ ‘‘បឋមវស្សូបគតា ភិក្ខូ អវស្សំ តេមាសំ វសិស្សន្តិ. មយំ បន តាវ ចិរំ ទារកេ គហេត្វា ឱក្កម្ម វសិតុំ ន សក្ខិស្សាម. ហន្ទ មយំ ភិក្ខូនំ ភយានកំ អារម្មណំ ទស្សេមា’’តិ. តា រត្តិំ ភិក្ខូនំ សមណធម្មករណវេលាយ ភិំសនកានិ យក្ខរូបានិ និម្មិនិត្វា បុរតោ បុរតោ តិដ្ឋន្តិ, ភេរវសទ្ទញ្ច ករោន្តិ. ភិក្ខូនំ តានិ រូបានិ បស្សន្តានំ តញ្ច សទ្ទំ សុណន្តានំ ហទយំ ផន្ទិ, ទុព្ពណ្ណា ច អហេសុំ ឧប្បណ្ឌុបណ្ឌុកជាតា. តេន តេ ចិត្តំ ឯកគ្គំ កាតុំ នាសក្ខិំសុ. តេសំ អនេកគ្គចិត្តានំ ភយេន ច បុនប្បុនំ សំវិគ្គានំ សតិ សម្មុស្សិ. តតោ នេសំ មុដ្ឋស្សតីនំ ទុគ្គន្ធានិ អារម្មណានិ បយោជេសុំ. តេសំ តេន ទុគ្គន្ធេន និម្មថិយមានមិវ មត្ថលុង្គំ អហោសិ, ពាឡ្ហា សីសវេទនា ឧប្បជ្ជិំសុ, ន ច តំ បវត្តិំ អញ្ញមញ្ញស្ស អារោចេសុំ.

អថេកទិវសំ សង្ឃត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋានកាលេ សព្ពេសុ សន្និបតិតេសុ សង្ឃត្ថេរោ បុច្ឆិ – ‘‘តុម្ហាកំ, អាវុសោ, ឥមំ វនសណ្ឌំ បវិដ្ឋានំ កតិបាហំ អតិវិយ បរិសុទ្ធោ ឆវិវណ្ណោ អហោសិ បរិយោទាតោ, វិប្បសន្នានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ ឯតរហិ បនត្ថ កិសា ទុព្ពណ្ណា ឧប្បណ្ឌុបណ្ឌុកជាតា, កិំ វោ ឥធ អសប្បាយ’’ន្តិ? តតោ ឯកោ ភិក្ខុ អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, រត្តិំ ឦទិសញ្ច ឦទិសញ្ច ភេរវារម្មណំ បស្សាមិ ច សុណាមិ ច, ឦទិសញ្ច គន្ធំ ឃាយាមិ, តេន មេ ចិត្តំ ន សមាធិយតី’’តិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន សព្ពេ តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. សង្ឃត្ថេរោ អាហ – ‘‘ភគវតា អាវុសោ ទ្វេ វស្សូបនាយិកា បញ្ញត្តា, អម្ហាកញ្ច ឥទំ សេនាសនំ អសប្បាយំ, អាយាមាវុសោ ភគវតោ សន្តិកំ, គន្ត្វា អញ្ញំ សប្បាយំ សេនាសនំ បុច្ឆាមា’’តិ. ‘‘សាធុ ភន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ថេរស្ស បដិស្សុណិត្វា សព្ពេ សេនាសនំ សំសាមេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អនុបលិត្តត្តា កុលេសុ កញ្ចិ អនាមន្តេត្វា ឯវ យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កមិំសុ. អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវតោ សន្តិកំ អគមិំសុ.

ភគវា តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ឯតទវោច – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អន្តោវស្សំ ចារិកា ចរិតព្ពាតិ មយា សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, កិស្ស តុម្ហេ ចារិកំ ចរថា’’តិ. តេ ភគវតោ សព្ពំ អារោចេសុំ. ភគវា អាវជ្ជេន្តោ សកលជម្ពុទីបេ អន្តមសោ ចតុប្បាទបីឋកដ្ឋានមត្តម្បិ តេសំ សប្បាយំ សេនាសនំ នាទ្ទស. អថ តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘ន, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ អញ្ញំ សប្បាយំ សេនាសនំ អត្ថិ, តត្ថេវ តុម្ហេ វិហរន្តា អាសវក្ខយំ បាបុណេយ្យាថ. គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តមេវ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ វិហរថ. សចេ បន ទេវតាហិ អភយំ ឥច្ឆថ, ឥមំ បរិត្តំ ឧគ្គណ្ហថ, ឯតញ្ហិ វោ បរិត្តញ្ច កម្មដ្ឋានញ្ច ភវិស្សតី’’តិ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

អបរេ បនាហុ – ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តមេវ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ វិហរថា’’តិ ឥទញ្ច វត្វា ភគវា អាហ – ‘‘អបិច ខោ អារញ្ញកេន បរិហរណំ ញាតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – សាយំបាតំ ករណវសេន ទ្វេ មេត្តា, ទ្វេ បរិត្តា, ទ្វេ អសុភា, ទ្វេ មរណស្សតី អដ្ឋ មហាសំវេគវត្ថុសមាវជ្ជនញ្ច. អដ្ឋ មហាសំវេគវត្ថូនិ នាម ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណំ ចត្តារិ អបាយទុក្ខានីតិ. អថ វា ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ, អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខ’’ន្តិ. ឯវំ ភគវា បរិហរណំ អាចិក្ខិត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ មេត្តត្ថញ្ច បរិត្តត្ថញ្ច វិបស្សនាបាទកឈានត្ថញ្ច ឥមំ សុត្តំ អភាសីតិ.

១៤៣. តត្ថ ករណីយមត្ថកុសលេនាតិ ឥមិស្សា បឋមគាថាយ តាវ អយំ បទវណ្ណនា – ករណីយន្តិ កាតព្ពំ, ករណារហន្តិ អត្ថោ. អត្ថោតិ បដិបទា, យំ វា កិញ្ចិ អត្តនោ ហិតំ, តំ សព្ពំ អរណីយតោ អត្ថោតិ វុច្ចតិ, អរណីយតោ នាម ឧបគន្តព្ពតោ. អត្ថេ កុសលេន អត្ថកុសលេន, អត្ថឆេកេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យន្តិ អនិយមិតបច្ចត្តំ. ន្តិ និយមិតឧបយោគំ. ឧភយម្បិ វា យំ តន្តិ បច្ចត្តវចនំ. សន្តំ បទន្តិ ឧបយោគវចនំ. តត្ថ លក្ខណតោ សន្តំ, បត្តព្ពតោ បទំ, និព្ពានស្សេតំ អធិវចនំ. អភិសមេច្ចាតិ អភិសមាគន្ត្វា. សក្កោតីតិ សក្កោ, សមត្ថោ បដិពលោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧជូតិ អជ្ជវយុត្តោ. សុដ្ឋុ ឧជូតិ សុហុជុ. សុខំ វចោ អស្មិន្តិ សុវចោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. មុទូតិ មទ្ទវយុត្តោ. ន អតិមានីតិ អនតិមានី.

អយំ បនេត្ថ អត្ថវណ្ណនា – ករណីយមត្ថកុសលេន យន្ត សន្តំ បទំ អភិសមេច្ចាតិ. ឯត្ថ តាវ អត្ថិ ករណីយំ, អត្ថិ អករណីយំ. តត្ថ សង្ខេបតោ សិក្ខត្តយំ ករណីយំ, សីលវិបត្តិ, ទិដ្ឋិវិបត្តិ, អាចារវិបត្តិ, អាជីវវិបត្តីតិ ឯវមាទិ អករណីយំ. តថា អត្ថិ អត្ថកុសលោ, អត្ថិ អនត្ថកុសលោ.

តត្ថ យោ ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា ន អត្តានំ សម្មា បយោជេតិ, ខណ្ឌសីលោ ហោតិ, ឯកវីសតិវិធំ អនេសនំ និស្សាយ ជីវិកំ កប្បេតិ. សេយ្យថិទំ – វេឡុទានំ, បត្តទានំ, បុប្ផទានំ, ផលទានំ, ទន្តកដ្ឋទានំ, មុខោទកទានំ, សិនានទានំ, ចុណ្ណទានំ, មត្តិកាទានំ, ចាដុកម្យតំ, មុគ្គសូប្យតំ, បារិភដុតំ, ជង្ឃបេសនិយំ, វេជ្ជកម្មំ, ទូតកម្មំ, បហិណគមនំ, បិណ្ឌបដិបិណ្ឌទានានុប្បទានំ, វត្ថុវិជ្ជំ, នក្ខត្តវិជ្ជំ, អង្គវិជ្ជន្តិ. ឆព្ពិធេ ច អគោចរេ ចរតិ. សេយ្យថិទំ – វេសិយគោចរេ វិធវាថុល្លកុមារិកបណ្ឌកភិក្ខុនិបានាគារគោចរេតិ. សំសដ្ឋោ ច វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន គិហិសំសគ្គេន. យានិ វា បន តានិ កុលានិ អសទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតអផាសុកអយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ…បេ… ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ. អយំ អនត្ថកុសលោ.

យោ បន ឥមស្មិំ សាសនេ បព្ពជិត្វា អត្តានំ សម្មា បយោជេតិ, អនេសនំ បហាយ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បតិដ្ឋាតុកាមោ សទ្ធាសីសេន បាតិមោក្ខសំវរំ, សតិសីសេន ឥន្ទ្រិយសំវរំ, វីរិយសីសេន អាជីវបារិសុទ្ធិំ, បញ្ញាសីសេន បច្ចយបដិសេវនំ បូរេតិ អយំ អត្ថកុសលោ.

យោ វា សត្តាបត្តិក្ខន្ធសោធនវសេន បាតិមោក្ខសំវរំ, ឆទ្វារេ ឃដ្ដិតារម្មណេសុ អភិជ្ឈាទីនំ អនុប្បត្តិវសេន ឥន្ទ្រិយសំវរំ, អនេសនបរិវជ្ជនវសេន វិញ្ញុបសត្ថពុទ្ធពុទ្ធសាវកវណ្ណិតបច្ចយបដិសេវនេន ច អាជីវបារិសុទ្ធិំ, យថាវុត្តបច្ចវេក្ខណវសេន បច្ចយបដិសេវនំ, ចតុឥរិយាបថបរិវត្តនេ សាត្ថកាទីនំ បច្ចវេក្ខណវសេន សម្បជញ្ញញ្ច សោធេតិ, អយម្បិ អត្ថកុសលោ.

យោ វា យថា ឩសោទកំ បដិច្ច សំកិលិដ្ឋំ វត្ថំ បរិយោទាយតិ, ឆារិកំ បដិច្ច អាទាសោ, ឧក្កាមុខំ បដិច្ច ជាតរូបំ, តថា ញាណំ បដិច្ច សីលំ វោទាយតីតិ ញត្វា ញាណោទកេន ធោវន្តោ សីលំ បរិយោទាបេតិ. យថា ច កិកី សកុណិកា អណ្ឌំ, ចមរីមិគោ វាលធិំ, ឯកបុត្តិកា នារី បិយំ ឯកបុត្តកំ, ឯកនយនោ បុរិសោ តំ ឯកនយនំ រក្ខតិ, តថា អតិវិយ អប្បមត្តោ អត្តនោ សីលក្ខន្ធំ រក្ខតិ, សាយំបាតំ បច្ចវេក្ខមានោ អណុមត្តម្បិ វជ្ជំ ន បស្សតិ, អយម្បិ អត្ថកុសលោ.

យោ វា បន អវិប្បដិសារករសីលេ បតិដ្ឋាយ កិលេសវិក្ខម្ភនបដិបទំ បគ្គណ្ហាតិ, តំ បគ្គហេត្វា កសិណបរិកម្មំ ករោតិ, កសិណបរិកម្មំ កត្វា សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេតិ, អយម្បិ អត្ថកុសលោ. យោ វា បន សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ, អយំ អត្ថកុសលានំ អគ្គោ.

តត្ថ យេ ឥមេ យាវ អវិប្បដិសារករសីលេ បតិដ្ឋានេន, យាវ វា កិលេសវិក្ខម្ភនបដិបទាយ បគ្គហណេន មគ្គផលេន វណ្ណិតា អត្ថកុសលា, តេ ឥមស្មិំ អត្ថេ អត្ថកុសលាតិ អធិប្បេតា. តថាវិធា ច តេ ភិក្ខូ. តេន ភគវា តេ ភិក្ខូ សន្ធាយ ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ‘‘ករណីយមត្ថកុសលេនា’’តិ អាហ.

តតោ ‘‘កិំ ករណីយ’’ន្តិ តេសំ សញ្ជាតកង្ខានំ អាហ ‘‘យន្ត សន្តំ បទំ អភិសមេច្ចា’’តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – តំ ពុទ្ធានុពុទ្ធេហិ វណ្ណិតំ សន្តំ និព្ពានបទំ បដិវេធវសេន អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមេន យំ ករណីយន្តិ. ឯត្ថ ច យន្តិ ឥមស្ស គាថាបាទស្ស អាទិតោ វុត្តមេវ ករណីយន្តិ. អធិការតោ អនុវត្តតិ តំ សន្តំ បទំ អភិសមេច្ចាតិ. អយំ បន យស្មា សាវសេសបាឋោ អត្ថោ, តស្មា ‘‘វិហរិតុកាមេនា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អថ វា សន្តំ បទំ អភិសមេច្ចាតិ អនុស្សវាទិវសេន លោកិយបញ្ញាយ និព្ពានបទំ សន្តន្តិ ញត្វា តំ អធិគន្តុកាមេន យន្តំ ករណីយន្តិ អធិការតោ អនុវត្តតិ, តំ ករណីយមត្ថកុសលេនាតិ ឯវម្បេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អថ វា ‘‘ករណីយមត្ថកុសលេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘កិ’’ន្តិ ចិន្តេន្តានំ អាហ ‘‘យន្ត សន្តំ បទំ អភិសមេច្ចា’’តិ. តស្សេវំ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ – លោកិយបញ្ញាយ សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច យំ ករណីយំ, តន្តិ. យំ កាតព្ពំ, តំ ករណីយំ, ករណារហមេវ តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

កិំ បន តន្តិ? កិមញ្ញំ សិយា អញ្ញត្រ តទធិគមូបាយតោ. កាមញ្ចេតំ ករណារហត្ថេន សិក្ខត្តយទីបកេន អាទិបទេនេវ វុត្តំ. តថា ហិ តស្ស អត្ថវណ្ណនាយំ អវោចុម្ហា ‘‘អត្ថិ ករណីយំ អត្ថិ អករណីយំ. តត្ថ សង្ខេបតោ សិក្ខត្តយំ ករណីយ’’ន្តិ. អតិសង្ខេបទេសិតត្តា បន តេសំ ភិក្ខូនំ កេហិចិ វិញ្ញាតំ, កេហិចិ ន វិញ្ញាតំ. តតោ យេហិ ន វិញ្ញាតំ, តេសំ វិញ្ញាបនត្ថំ យំ វិសេសតោ អារញ្ញកេន ភិក្ខុនា កាតព្ពំ, តំ វិត្ថារេន្តោ ‘‘សក្កោ ឧជូ ច សុហុជូ ច, សុវចោ ចស្ស មុទុ អនតិមានី’’តិ ឥមំ តាវ ឧបឌ្ឍគាថំ អាហ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមោ លោកិយបញ្ញាយ វា តំ អភិសមេច្ច តទធិគមាយ បដិបជ្ជមានោ អារញ្ញកោ ភិក្ខុ ទុតិយចតុត្ថបធានិយង្គសមន្នាគមេន កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខោ ហុត្វា សច្ចបដិវេធាយ បដិបជ្ជិតុំ សក្កោ អស្ស, តថា កសិណបរិកម្មវត្តសមាទានាទីសុ, អត្តនោ បត្តចីវរបដិសង្ខរណាទីសុ ច យានិ តានិ សព្រហ្មចារីនំ ឧច្ចាវចានិ កិំ ករណីយានិ, តេសុ អញ្ញេសុ ច ឯវរូបេសុ សក្កោ អស្ស ទក្ខោ អនលសោ សមត្ថោ. សក្កោ ហោន្តោបិ ច តតិយបធានិយង្គសមន្នាគមេន ឧជុ អស្ស. ឧជុ ហោន្តោបិ ច សកិំ ឧជុភាវេន សន្តោសំ អនាបជ្ជិត្វា យាវជីវំ បុនប្បុនំ អសិថិលករណេន សុដ្ឋុតរំ ឧជុ អស្ស. អសឋតាយ វា ឧជុ, អមាយាវិតាយ សុហុជុ. កាយវចីវង្កប្បហានេន វា ឧជុ, មនោវង្កប្បហានេន សុហុជុ. អសន្តគុណស្ស វា អនាវិករណេន ឧជុ, អសន្តគុណេន ឧប្បន្នស្ស លាភស្ស អនធិវាសនេន សុហុជុ. ឯវំ អារម្មណលក្ខណូបនិជ្ឈានេហិ បុរិមទ្វយតតិយសិក្ខាហិ បយោគាសយសុទ្ធីហិ ច ឧជុ ច សុហុជុ ច អស្ស.

ន កេវលញ្ច ឧជុ ច សុហុជុ ច, អបិច បន សុព្ពចោ ច អស្ស. យោ ហិ បុគ្គលោ ‘‘ឥទំ ន កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តោ ‘‘កិំ តេ ទិដ្ឋំ, កិំ តេ សុតំ, កោ មេ ហុត្វា វទសិ, កិំ ឧបជ្ឈាយោ អាចរិយោ សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ វា’’តិ វទតិ, តុណ្ហីភាវេន វា តំ វិហេឋេតិ, សម្បដិច្ឆិត្វា វា ន តថា ករោតិ, សោ វិសេសាធិគមស្ស ទូរេ ហោតិ. យោ បន ឱវទិយមានោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ, សុដ្ឋុ វុត្តំ, អត្តនោ វជ្ជំ នាម ទុទ្ទសំ ហោតិ, បុនបិ មំ ឯវរូបំ ទិស្វា វទេយ្យាថ អនុកម្បំ ឧបាទាយ, ចិរស្សំ មេ តុម្ហាកំ សន្តិកា ឱវាទោ លទ្ធោ’’តិ វទតិ, យថានុសិដ្ឋញ្ច បដិបជ្ជតិ, សោ វិសេសាធិគមស្ស អវិទូរេ ហោតិ. តស្មា ឯវំ បរស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ករោន្តោ សុព្ពចោ ច អស្ស.

យថា ច សុវចោ, ឯវំ មុទុ អស្ស. មុទូតិ គហដ្ឋេហិ ទូតគមនប្បហិណគមនាទីសុ និយុញ្ជិយមានោ តត្ថ មុទុភាវំ អកត្វា ថទ្ធោ ហុត្វា វត្តបដិបត្តិយំ សកលព្រហ្មចរិយេ ច មុទុ អស្ស សុបរិកម្មកតសុវណ្ណំ វិយ តត្ថ តត្ថ វិនិយោគក្ខមោ. អថ វា មុទូតិ អភាកុដិកោ ឧត្តានមុខោ សុខសម្ភាសោ បដិសន្ថារវុត្តិ សុតិត្ថំ វិយ សុខាវគាហោ អស្ស. ន កេវលញ្ច មុទុ, អបិច បន អនតិមានី អស្ស, ជាតិគោត្តាទីហិ អតិមានវត្ថូហិ បរេ នាតិមញ្ញេយ្យ, សារិបុត្តត្ថេរោ វិយ ចណ្ឌាលកុមារកសមេន ចេតសា វិហរេយ្យាតិ.

១៤៤. ឯវំ ភគវា សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមស្ស តទធិគមាយ វា បដិបជ្ជមានស្ស វិសេសតោ អារញ្ញកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកច្ចំ ករណីយំ វត្វា បុន តតុត្តរិបិ វត្តុកាមោ ‘‘សន្តុស្សកោ ចា’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ.

តត្ថ ‘‘សន្តុដ្ឋី ច កតញ្ញុតា’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បភេទេន ទ្វាទសវិធេន សន្តោសេន សន្តុស្សតីតិ សន្តុស្សកោ. អថ វា តុស្សតីតិ តុស្សកោ, សកេន តុស្សកោ, សន្តេន តុស្សកោ, សមេន តុស្សកោតិ សន្តុស្សកោ. តត្ថ សកំ នាម ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយា’’តិ (មហាវ. ៧៣) ឯវំ ឧបសម្បទមាឡកេ ឧទ្ទិដ្ឋំ អត្តនា ច សម្បដិច្ឆិតំ ចតុបច្ចយជាតំ. តេន សុន្ទរេន វា អសុន្ទរេន វា សក្កច្ចំ វា អសក្កច្ចំ វា ទិន្នេន បដិគ្គហណកាលេ បរិភោគកាលេ ច វិការមទស្សេត្វា យាបេន្តោ ‘‘សកេន តុស្សកោ’’តិ វុច្ចតិ. សន្តំ នាម យំ លទ្ធំ ហោតិ អត្តនោ វិជ្ជមានំ, តេន សន្តេនេវ តុស្សន្តោ តតោ បរំ ន បត្ថេន្តោ អត្រិច្ឆតំ បជហន្តោ ‘‘សន្តេន តុស្សកោ’’តិ វុច្ចតិ. សមំ នាម ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អនុនយបដិឃប្បហានំ. តេន សមេន សព្ពារម្មណេសុ តុស្សន្តោ ‘‘សមេន តុស្សកោ’’តិ វុច្ចតិ.

សុខេន ភរីយតីតិ សុភរោ, សុបោសោតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ ភិក្ខុ សាលិមំសោទនាទីនំ បត្តេ បូរេត្វា ទិន្នេបិ ទុម្មុខភាវំ អនត្តមនភាវមេវ ច ទស្សេតិ, តេសំ វា សម្មុខាវ តំ បិណ្ឌបាតំ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិន្ន’’ន្តិ អបសាទេន្តោ សាមណេរគហដ្ឋាទីនំ ទេតិ, ឯស ទុព្ភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា ទូរតោវ បរិវជ្ជេន្តិ ‘‘ទុព្ភរោ ភិក្ខុ ន សក្កា បោសិតុ’’ន្តិ. យោ បន យំកិញ្ចិ លូខំ វា បណីតំ វា អប្បំ វា ពហុំ វា លភិត្វា អត្តមនោ វិប្បសន្នមុខោ ហុត្វា យាបេតិ, ឯស សុភរោ. ឯតំ ទិស្វា មនុស្សា អតិវិយ វិស្សត្ថា ហោន្តិ – ‘‘អម្ហាកំ ភទន្តោ សុភរោ ថោកថោកេនបិ តុស្សតិ, មយមេវ នំ បោសេស្សាមា’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា បោសេន្តិ. ឯវរូបោ ឥធ សុភរោតិ អធិប្បេតោ.

អប្បំ កិច្ចមស្សាតិ អប្បកិច្ចោ, ន កម្មារាមតាភស្សារាមតាសង្គណិការាមតាទិអនេកកិច្ចព្យាវដោ. អថ វា សកលវិហារេ នវកម្មសង្ឃភោគសាមណេរអារាមិកវោសាសនាទិកិច្ចវិរហិតោ, អត្តនោ កេសនខច្ឆេទនបត្តចីវរបរិកម្មាទិំ កត្វា សមណធម្មកិច្ចបរោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

សល្លហុកា វុត្តិ អស្សាតិ សល្លហុកវុត្តិ. យថា ឯកច្ចោ ពហុភណ្ឌោ ភិក្ខុ ទិសាបក្កមនកាលេ ពហុំ បត្តចីវរបច្ចត្ថរណតេលគុឡាទិំ មហាជនេន សីសភារកដិភារាទីហិ ឧច្ចារាបេត្វា បក្កមតិ, ឯវំ អហុត្វា យោ អប្បបរិក្ខារោ ហោតិ, បត្តចីវរាទិអដ្ឋសមណបរិក្ខារមត្តមេវ បរិហរតិ, ទិសាបក្កមនកាលេ បក្ខី សកុណោ វិយ សមាទាយេវ បក្កមតិ, ឯវរូបោ ឥធ សល្លហុកវុត្តីតិ អធិប្បេតោ. សន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ អស្សាតិ សន្តិន្ទ្រិយោ, ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ រាគាទិវសេន អនុទ្ធតិន្ទ្រិយោតិ វុត្តំ ហោតិ. និបកោតិ វិញ្ញូ វិភាវី បញ្ញវា, សីលានុរក្ខណបញ្ញាយ ចីវរាទិវិចារណបញ្ញាយ អាវាសាទិសត្តសប្បាយបរិជាននបញ្ញាយ ច សមន្នាគតោតិ អធិប្បាយោ.

ន បគព្ភោតិ អប្បគព្ភោ, អដ្ឋដ្ឋានេន កាយបាគព្ភិយេន, ចតុដ្ឋានេន វចីបាគព្ភិយេន, អនេកដ្ឋានេន មនោបាគព្ភិយេន ច វិរហិតោតិ អត្ថោ.

អដ្ឋដ្ឋានំ កាយបាគព្ភិយំ (មហានិ. ៨៧) នាម សង្ឃគណបុគ្គលភោជនសាលាជន្តាឃរន្ហានតិត្ថភិក្ខាចារមគ្គអន្តរឃរបវេសនេសុ កាយេន អប្បតិរូបករណំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ សង្ឃមជ្ឈេ បល្លត្ថិកាយ វា និសីទតិ, បាទេ បាទមោទហិត្វា វាតិ ឯវមាទិ, តថា គណមជ្ឈេ, គណមជ្ឈេតិ ចតុបរិសសន្និបាតេ, តថា វុឌ្ឍតរេ បុគ្គលេ. ភោជនសាលាយំ បន វុឌ្ឍានំ អាសនំ ន ទេតិ, នវានំ អាសនំ បដិពាហតិ, តថា ជន្តាឃរេ. វុឌ្ឍេ ចេត្ថ អនាបុច្ឆា អគ្គិជាលនាទីនិ ករោតិ. ន្ហានតិត្ថេ ច យទិទំ ‘‘ទហរោ វុឌ្ឍោតិ បមាណំ អកត្វា អាគតបដិបាដិយា ន្ហាយិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តម្បិ អនាទិយន្តោ បច្ឆា អាគន្ត្វា ឧទកំ ឱតរិត្វា វុឌ្ឍេ ច នវេ ច ពាធេតិ. ភិក្ខាចារមគ្គេ បន អគ្គាសនអគ្គោទកអគ្គបិណ្ឌត្ថំ វុឌ្ឍានំ បុរតោ បុរតោ យាតិ ពាហាយ ពាហំ បហរន្តោ, អន្តរឃរប្បវេសនេ វុឌ្ឍានំ បឋមតរំ បវិសតិ, ទហរេហិ កាយកីឡនំ ករោតីតិ ឯវមាទិ.

ចតុដ្ឋានំ វចីបាគព្ភិយំ នាម សង្ឃគណបុគ្គលអន្តរឃរេសុ អប្បតិរូបវាចានិច្ឆារណំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ សង្ឃមជ្ឈេ អនាបុច្ឆា ធម្មំ ភាសតិ, តថា បុព្ពេ វុត្តប្បការេ គណេ វុឌ្ឍតរេ បុគ្គលេ ច. តត្ថ មនុស្សេហិ បញ្ហំ បុដ្ឋោ វុឌ្ឍតរំ អនាបុច្ឆា វិស្សជ្ជេតិ. អន្តរឃរេ បន ‘‘ឥត្ថន្នាមេ កិំ អត្ថិ, កិំ យាគុ ឧទាហុ ខាទនីយំ ភោជនីយំ, កិំ មេ ទស្សសិ, កិមជ្ជ ខាទិស្សាមិ, កិំ ភុញ្ជិស្សាមិ, កិំ បិវិស្សាមី’’តិ ឯទមាទិំ ភាសតិ.

អនេកដ្ឋានំ មនោបាគព្ភិយំ នាម តេសុ តេសុ ឋានេសុ កាយវាចាហិ អជ្ឈាចារំ អនាបជ្ជិត្វាបិ មនសា ឯវ កាមវិតក្កាទិនានប្បការអប្បតិរូបវិតក្កនំ.

កុលេស្វននុគិទ្ធោតិ យានិ កុលានិ ឧបសង្កមតិ, តេសុ បច្ចយតណ្ហាយ វា អននុលោមិយគិហិសំសគ្គវសេន វា អននុគិទ្ធោ, ន សហសោកី, ន សហនន្ទី, ន សុខិតេសុ សុខិតោ, ន ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ន ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា វា យោគមាបជ្ជិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិស្សា ច គាថាយ យំ ‘‘សុវចោ ចស្សា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ ‘‘អស្សា’’តិ វចនំ, តំ សព្ពបទេហិ សទ្ធិំ ‘‘សន្តុស្សកោ ច អស្ស, សុភរោ ច អស្សា’’តិ ឯវំ យោជេតព្ពំ.

១៤៥. ឯវំ ភគវា សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមស្ស តទធិគមាយ វា បដិបជ្ជិតុកាមស្ស វិសេសតោ អារញ្ញកស្ស ភិក្ខុនោ តតុត្តរិបិ ករណីយំ អាចិក្ខិត្វា ឥទានិ អករណីយម្បិ អាចិក្ខិតុកាមោ ‘‘ន ច ខុទ្ទមាចរេ កិញ្ចិ, យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុ’’ន្តិ ឥមំ ឧបឌ្ឍគាថមាហ. តស្សត្ថោ – ឯវមិមំ ករណីយំ ករោន្តោ យំ តំ កាយវចីមនោទុច្ចរិតំ ខុទ្ទំ លាមកន្តិ វុច្ចតិ, តំ ន ច ខុទ្ទំ សមាចរេ. អសមាចរន្តោ ច ន កេវលំ ឱឡារិកំ, កិំ បន កិញ្ចិ ន សមាចរេ, អប្បមត្តកំ អណុមត្តម្បិ ន សមាចរេតិ វុត្តំ ហោតិ.

តតោ តស្ស សមាចារេ សន្ទិដ្ឋិកមេវាទីនវំ ទស្សេតិ ‘‘យេន វិញ្ញូ បរេ ឧបវទេយ្យុ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច យស្មា អវិញ្ញូ បរេ អប្បមាណំ. តេ ហិ អនវជ្ជំ វា សាវជ្ជំ ករោន្តិ, អប្បសាវជ្ជំ វា មហាសាវជ្ជំ. វិញ្ញូ ឯវ បន បមាណំ. តេ ហិ អនុវិច្ច បរិយោគាហេត្វា អវណ្ណារហស្ស អវណ្ណំ ភាសន្តិ, វណ្ណារហស្ស ច វណ្ណំ ភាសន្តិ, តស្មា ‘‘វិញ្ញូ បរេ’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ ភគវា ឥមាហិ អឌ្ឍតេយ្យាហិ គាថាហិ សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមស្ស, តទធិគមាយ វា បដិបជ្ជិតុកាមស្ស វិសេសតោ អារញ្ញកស្ស អារញ្ញកសីសេន ច សព្ពេសម្បិ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិហរិតុកាមានំ ករណីយាករណីយភេទំ កម្មដ្ឋានូបចារំ វត្វា ឥទានិ តេសំ ភិក្ខូនំ តស្ស ទេវតាភយស្ស បដិឃាតាយ បរិត្តត្ថំ វិបស្សនាបាទកជ្ឈានវសេន កម្មដ្ឋានត្ថញ្ច ‘‘សុខិនោ វ ខេមិនោ ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន មេត្តកថំ កថេតុមារទ្ធោ.

តត្ថ សុខិនោតិ សុខសមង្គិនោ. ខេមិនោតិ ខេមវន្តោ, អភយា និរុបទ្ទវាតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពេតិ អនវសេសា. សត្តាតិ បាណិនោ. សុខិតត្តាតិ សុខិតចិត្តា. ឯត្ថ ច កាយិកេន សុខេន សុខិនោ, មានសេន សុខិតត្តា, តទុភយេនាបិ សព្ពភយូបទ្ទវវិគមេន វា ខេមិនោតិ វេទិតព្ពា. កស្មា បន ឯវំ វុត្តំ? មេត្តាភាវនាការទស្សនត្ថំ. ឯវញ្ហិ មេត្តា ភាវេតព្ពា ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិនោ ហោន្តូ’’តិ វា, ‘‘ខេមិនោ ហោន្តូ’’តិ វា, ‘‘សុខិតត្តា ហោន្តូ’’តិ វា.

១៤៦. ឯវំ យាវ ឧបចារតោ អប្បនាកោដិ, តាវ សង្ខេបេន មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យេ កេចី’’តិ គាថាទ្វយមាហ. អថ វា យស្មា បុថុត្តារម្មណេ បរិចិតំ ចិត្តំ ន អាទិកេនេវ ឯកត្តេ សណ្ឋាតិ, អារម្មណប្បភេទំ បន អនុគន្ត្វា កមេន សណ្ឋាតិ, តស្មា តស្ស តសថាវរាទិទុកតិកប្បភេទេ អារម្មណេ អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា សណ្ឋានត្ថម្បិ ‘‘យេ កេចី’’តិ គាថាទ្វយមាហ. អថ វា យស្មា យស្ស យំ អារម្មណំ វិភូតំ ហោតិ, តស្ស តត្ថ ចិត្តំ សុខំ តិដ្ឋតិ. តស្មា តេសំ ភិក្ខូនំ យស្ស យំ វិភូតំ អារម្មណំ, តស្ស តត្ថ ចិត្តំ សណ្ឋាបេតុកាមោ តសថាវរាទិទុកត្តិកអារម្មណប្បភេទទីបកំ ‘‘យេ កេចី’’តិ ឥមំ គាថាទ្វយមាហ.

ឯត្ថ ហិ តសថាវរទុកំ ទិដ្ឋាទិដ្ឋទុកំ ទូរសន្តិកទុកំ ភូតសម្ភវេសិទុកន្តិ ចត្តារិ ទុកានិ, ទីឃាទីហិ ច ឆហិ បទេហិ មជ្ឈិមបទស្ស តីសុ, អណុកបទស្ស ច ទ្វីសុ តិកេសុ អត្ថសម្ភវតោ ទីឃរស្សមជ្ឈិមត្តិកំ មហន្តាណុកមជ្ឈិមត្តិកំ ថូលាណុកមជ្ឈិមត្តិកន្តិ តយោ តិកេ ទីបេតិ. តត្ថ យេ កេចីតិ អនវសេសវចនំ. បាណា ឯវ ភូតា បាណភូតា. អថ វា បាណន្តីតិ បាណា. ឯតេន អស្សាសបស្សាសបដិពទ្ធេ បញ្ចវោការសត្តេ គណ្ហាតិ. ភវន្តីតិ ភូតា. ឯតេន ឯកវោការចតុវោការសត្តេ គណ្ហាតិ. អត្ថីតិ សន្តិ, សំវិជ្ជន្តិ.

ឯវំ ‘‘យេ កេចិ បាណភូតត្ថី’’តិ ឥមិនា វចនេន ទុកត្តិកេហិ សង្គហេតព្ពេ សព្ពេ សត្តេ ឯកជ្ឈំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពេបិ តេ តសា វា ថាវរា វា អនវសេសាតិ ឥមិនា ទុកេន សង្គហេត្វា ទស្សេតិ.

តត្ថ តសន្តីតិ តសា, សតណ្ហានំ សភយានញ្ចេតំ អធិវចនំ. តិដ្ឋន្តីតិ ថាវរា, បហីនតណ្ហាភយានំ អរហតំ ឯតំ អធិវចនំ. នត្ថិ តេសំ អវសេសន្តិ អនវសេសា, សព្ពេបីតិ វុត្តំ ហោតិ. យញ្ច ទុតិយគាថាយ អន្តេ វុត្តំ, តំ សព្ពទុកតិកេហិ សម្ពន្ធិតព្ពំ – យេ កេចិ បាណភូតត្ថិ តសា វា ថាវរា វា អនវសេសា, ឥមេបិ សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តា. ឯវំ យាវ ភូតា វា សម្ភវេសី វា ឥមេបិ សព្ពេ សត្តា ភវន្តុ សុខិតត្តាតិ.

ឥទានិ ទីឃរស្សមជ្ឈិមាទិតិកត្តយទីបកេសុ ទីឃា វាតិអាទីសុ ឆសុ បទេសុ ទីឃាតិ ទីឃត្តភាវា នាគមច្ឆគោធាទយោ. អនេកព្យាមសតប្បមាណាបិ ហិ មហាសមុទ្ទេ នាគានំ អត្តភាវា អនេកយោជនប្បមាណាបិ មច្ឆគោធាទីនំ អត្តភាវា ហោន្តិ. មហន្តាតិ មហន្តត្តភាវា ជលេ មច្ឆកច្ឆបាទយោ, ថលេ ហត្ថិនាគាទយោ, អមនុស្សេសុ ទានវាទយោ. អាហ ច – ‘‘រាហុគ្គំ អត្តភាវីន’’ន្តិ (អ. និ. ៤.១៥). តស្ស ហិ អត្តភាវោ ឧព្ពេធេន ចត្តារិ យោជនសហស្សានិ អដ្ឋ ច យោជនសតានិ, ពាហូ ទ្វាទសយោជនសតបរិមាណា, បញ្ញាសយោជនំ ភមុកន្តរំ, តថា អង្គុលន្តរិកា, ហត្ថតលានិ ទ្វេ យោជនសតានីតិ. មជ្ឈិមាតិ អស្សគោណមហិំសសូករាទីនំ អត្តភាវា. រស្សកាតិ តាសុ តាសុ ជាតីសុ វាមនាទយោ ទីឃមជ្ឈិមេហិ ឱមកប្បមាណា សត្តា. អណុកាតិ មំសចក្ខុស្ស អគោចរា, ទិព្ពចក្ខុវិសយា ឧទកាទីសុ និព្ពត្តា សុខុមត្តភាវា សត្តា, ឩកាទយោ វា. អបិច យេ តាសុ តាសុ ជាតីសុ មហន្តមជ្ឈិមេហិ ថូលមជ្ឈិមេហិ ច ឱមកប្បមាណា សត្តា, តេ អណុកាតិ វេទិតព្ពា. ថូលាតិ បរិមណ្ឌលត្តភាវា មច្ឆកុម្មសិប្បិកសម្ពុកាទយោ សត្តា.

១៤៧. ឯវំ តីហិ តិកេហិ អនវសេសតោ សត្តេ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ទិដ្ឋា វា យេវ អទិដ្ឋា’’តិអាទីហិ តីហិ ទុកេហិបិ តេ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ.

តត្ថ ទិដ្ឋាតិ យេ អត្តនោ ចក្ខុស្ស អាបាថមាគតវសេន ទិដ្ឋបុព្ពា. អទិដ្ឋាតិ យេ បរសមុទ្ទបរសេលបរចក្កវាឡាទីសុ ឋិតា. ‘‘យេវ ទូរេ វសន្តិ អវិទូរេ’’តិ ឥមិនា បន ទុកេន អត្តនោ អត្តភាវស្ស ទូរេ ច អវិទូរេ ច វសន្តេ សត្តេ ទស្សេតិ. តេ ឧបាទាយុបាទាវសេន វេទិតព្ពា. អត្តនោ ហិ កាយេ វសន្តា សត្តា អវិទូរេ, ពហិកាយេ វសន្តា ទូរេ. តថា អន្តោឧបចារេ វសន្តា អវិទូរេ, ពហិឧបចារេ វសន្តា ទូរេ. អត្តនោ វិហារេ គាមេ ជនបទេ ទីបេ ចក្កវាឡេ វសន្តា អវិទូរេ, បរចក្កវាឡេ វសន្តា ទូរេ វសន្តីតិ វុច្ចន្តិ.

ភូតាតិ ជាតា, អភិនិព្ពត្តា. យេ ភូតា ឯវ, ន បុន ភវិស្សន្តីតិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ខីណាសវានមេតំ អធិវចនំ. សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសី. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា អាយតិម្បិ សម្ភវំ ឯសន្តានំ សេក្ខបុថុជ្ជនានមេតំ អធិវចនំ. អថ វា ចតូសុ យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជា សត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម. អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ភិន្ទិត្វា ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជា ឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសី នាម. ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បភុតិ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម. តតោ បរំ ភូតាតិ.

១៤៨. ឯវំ ភគវា ‘‘សុខិនោ វា’’តិអាទីហិ អឌ្ឍតេយ្យាហិ គាថាហិ នានប្បការតោ តេសំ ភិក្ខូនំ ហិតសុខាគមបត្ថនាវសេន សត្តេសុ មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អហិតទុក្ខានាគមបត្ថនាវសេនាបិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បរោ បរំ និកុព្ពេថា’’តិ. ឯស បោរាណបាឋោ, ឥទានិ បន ‘‘បរំ ហី’’តិបិ បឋន្តិ, អយំ ន សោភនោ.

តត្ថ បរោតិ បរជនោ. បរន្តិ បរជនំ. ន និកុព្ពេថាតិ ន វញ្ចេយ្យ. នាតិមញ្ញេថាតិ ន អតិក្កមិត្វា មញ្ញេយ្យ. កត្ថចីតិ កត្ថចិ ឱកាសេ, គាមេ វា និគមេ វា ខេត្តេ វា ញាតិមជ្ឈេ វា បូគមជ្ឈេ វាតិអាទិ. នន្តិ ឯតំ. កញ្ចីតិ យំ កញ្ចិ ខត្តិយំ វា ព្រាហ្មណំ វា គហដ្ឋំ វា បព្ពជិតំ វា សុគតំ វា ទុគ្គតំ វាតិអាទិ. ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញាតិ កាយវចីវិការេហិ ព្យារោសនាយ ច, មនោវិការេន បដិឃសញ្ញាយ ច. ‘‘ព្យារោសនាយ បដិឃសញ្ញាយា’’តិ ហិ វត្តព្ពេ ‘‘ព្យារោសនា បដិឃសញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ យថា ‘‘សម្ម ទញ្ញាយ វិមុត្តា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សម្ម ទញ្ញា វិមុត្តា’’តិ, យថា ច ‘‘អនុបុព្ពសិក្ខាយ អនុបុព្ពកិរិយាយ អនុបុព្ពបដិបទាយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘អនុបុព្ពសិក្ខា អនុបុព្ពកិរិយា អនុបុព្ពបដិបទា’’តិ (អ. និ. ៨.១៩; ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥). នាញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខមិច្ឆេយ្យាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស ទុក្ខំ ន ឥច្ឆេយ្យ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ន កេវលំ ‘‘សុខិនោ វា ខេមិនោ វា ហោន្តូ’’តិអាទិ មនសិការវសេនេវ មេត្តំ ភាវេយ្យ. កិំ បន ‘‘អហោ វត យោ កោចិ បរបុគ្គលោ យំ កញ្ចិ បរបុគ្គលំ វញ្ចនាទីហិ និកតីហិ ន និកុព្ពេថ, ជាតិអាទីហិ ច នវហិ មានវត្ថូហិ កត្ថចិ បទេសេ យំ កញ្ចិ បរបុគ្គលំ នាតិមញ្ញេយ្យ, អញ្ញមញ្ញស្ស ច ព្យារោសនាយ វា បដិឃសញ្ញាយ វា ទុក្ខំ ន ឥច្ឆេយ្យា’’តិ ឯវម្បិ មនសិ ករោន្តោ ភាវេយ្យាតិ.

១៤៩. ឯវំ អហិតទុក្ខានាគមបត្ថនាវសេន អត្ថតោ មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមេវ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មាតា យថា និយំ បុត្ត’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – យថា មាតា និយំ បុត្តំ អត្តនិ ជាតំ ឱរសំ បុត្តំ, តញ្ច ឯកបុត្តមេវ អាយុសា អនុរក្ខេ, តស្ស ទុក្ខាគមបដិពាហនត្ថំ អត្តនោ អាយុម្បិ ចជិត្វា តំ អនុរក្ខេ, ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ ឥទំ មេត្តមានសំ ភាវយេ, បុនប្បុនំ ជនយេ វឌ្ឍយេ, តញ្ច អបរិមាណសត្តារម្មណវសេន ឯកស្មិំ វា សត្តេ អនវសេសផរណវសេន អបរិមាណំ ភាវយេតិ.

១៥០. ឯវំ សព្ពាការេន មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្សេវ វឌ្ឍនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មី’’តិ.

តត្ថ មិជ្ជតិ តាយតិ ចាតិ មិត្តោ, ហិតជ្ឈាសយតាយ សិនិយ្ហតិ, អហិតាគមតោ រក្ខតិ ចាតិ អត្ថោ. មិត្តស្ស ភាវោ មេត្តំ. សព្ពស្មិន្តិ អនវសេសេ. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. មនសិ ភវន្តិ មានសំ. តញ្ហិ ចិត្តសម្បយុត្តត្តា ឯវំ វុត្តំ. ភាវយេតិ វឌ្ឍយេ. នាស្ស បរិមាណន្តិ អបរិមាណំ, អប្បមាណសត្តារម្មណតាយ ឯវំ វុត្តំ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ. តេន អរូបភវំ គណ្ហាតិ. អធោតិ ហេដ្ឋា. តេន កាមភវំ គណ្ហាតិ. តិរិយន្តិ វេមជ្ឈំ. តេន រូបភវំ គណ្ហាតិ. អសម្ពាធន្តិ សម្ពាធវិរហិតំ, ភិន្នសីមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សីមា នាម បច្ចត្ថិកោ វុច្ចតិ, តស្មិម្បិ បវត្តន្តិ អត្ថោ. អវេរន្តិ វេរវិរហិតំ, អន្តរន្តរាបិ វេរចេតនាបាតុភាវវិរហិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អសបត្តន្តិ វិគតបច្ចត្ថិកំ. មេត្តាវិហារី ហិ បុគ្គលោ មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, នាស្ស កោចិ បច្ចត្ថិកោ ហោតិ, តេនស្ស តំ មានសំ វិគតបច្ចត្ថិកត្តា ‘‘អសបត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. បរិយាយវចនញ្ហិ ឯតំ, យទិទំ បច្ចត្ថិកោ សបត្តោតិ. អយំ អនុបទតោ អត្ថវណ្ណនា.

អយំ បនេត្ថ អធិប្បេតត្ថវណ្ណនា – យទេតំ ‘‘ឯវម្បិ សព្ពភូតេសុ មានសំ ភាវយេ អបរិមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ចេតំ អបរិមាណំ មេត្តំ មានសំ សព្ពលោកស្មិំ ភាវយេ វឌ្ឍយេ, វុឌ្ឍិំ, វិរូឡ្ហិំ, វេបុល្លំ គមយេ. កថំ? ឧទ្ធំ អធោ ច តិរិយញ្ច, ឧទ្ធំ យាវ ភវគ្គា, អធោ យាវ អវីចិតោ, តិរិយំ យាវ អវសេសទិសា. ឧទ្ធំ វា អារុប្បំ, អធោ កាមធាតុំ, តិរិយំ រូបធាតុំ អនវសេសំ ផរន្តោ. ឯវំ ភាវេន្តោបិ ច តំ យថា អសម្ពាធំ, អវេរំ, អសបត្តញ្ច, ហោតិ តថា សម្ពាធវេរសបត្តាភាវំ ករោន្តោ ភាវយេ. យំ វា តំ ភាវនាសម្បទំ បត្តំ សព្ពត្ថ ឱកាសលាភវសេន អសម្ពាធំ. អត្តនោ បរេសុ អាឃាតបដិវិនយេន អវេរំ, អត្តនិ ច បរេសំ អាឃាតបដិវិនយេន អសបត្តំ ហោតិ, តំ អសម្ពាធំ អវេរំ អសបត្តំ អបរិមាណំ មេត្តំ មានសំ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាតិ តិវិធបរិច្ឆេទេ សព្ពលោកស្មិំ ភាវយេ វឌ្ឍយេតិ.

១៥១. ឯវំ មេត្តាភាវនាយ វឌ្ឍនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ ភាវនមនុយុត្តស្ស វិហរតោ ឥរិយាបថនិយមាភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិដ្ឋំ ចរំ…បេ… អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ.

តស្សត្ថោ – ឯវមេតំ មេត្តំ មានសំ ភាវេន្តោ សោ ‘‘និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា, ឧជុំ កាយំ បណិធាយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧; វិភ. ៥០៨) វិយ ឥរិយាបថនិយមំ អកត្វា យថាសុខំ អញ្ញតរញ្ញតរឥរិយាបថពាធនវិនោទនំ ករោន្តោ តិដ្ឋំ វា ចរំ វា និសិន្នោ វា សយានោ វា យាវតា វិគតមិទ្ធោ អស្ស, អថ ឯតំ មេត្តាឈានស្សតិំ អធិដ្ឋេយ្យ.

អថ វា ឯវំ មេត្តាភាវនាយ វឌ្ឍនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វសីភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តិដ្ឋំ ចរ’’ន្តិ. វសិប្បត្តោ ហិ តិដ្ឋំ វា ចរំ វា និសិន្នោ វា សយានោ វា យាវតា ឥរិយាបថេន ឯតំ មេត្តាឈានស្សតិំ អធិដ្ឋាតុកាមោ ហោតិ. អថ វា តិដ្ឋំ វា ចរំ វាតិ ន តស្ស ឋានាទីនិ អន្តរាយករានិ ហោន្តិ, អបិច ខោ សោ យាវតា ឯតំ មេត្តាឈានស្សតិំ អធិដ្ឋាតុកាមោ ហោតិ, តាវតា វិតមិទ្ធោ ហុត្វា អធិដ្ឋាតិ, នត្ថិ តស្ស តត្ថ ទន្ធាយិតត្តំ. តេនាហ ‘‘តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វ សយានោ, យាវតាស្ស វិតមិទ្ធោ. ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ.

តស្សាយមធិប្បាយោ – យំ តំ ‘‘មេត្តញ្ច សព្ពលោកស្មិ, មានសំ ភាវយេ’’តិ វុត្តំ, តំ តថា ភាវយេ, យថា ឋានាទីសុ យាវតា ឥរិយាបថេន, ឋានាទីនិ វា អនាទិយិត្វា យាវតា ឯតំ មេត្តាឈានស្សតិំ អធិដ្ឋាតុកាមោ អស្ស, តាវតា វិតមិទ្ធោ ហុត្វា ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យាតិ.

ឯវំ មេត្តាភាវនាយ វសីភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ តស្មិំ មេត្តាវិហារេ និយោជេត្វា ឥទានិ តំ វិហារំ ថុនន្តោ អាហ ‘‘ព្រហ្មមេតំវិហារមិធមាហូ’’តិ.

តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ‘‘សុខិនោវ ខេមិនោ ហោន្តូ’’តិអាទិំ កត្វា យាវ ‘‘ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យា’’តិ សំវណ្ណិតោ មេត្តាវិហារោ, ឯតំ ចតូសុ ទិព្ពព្រហ្មអរិយឥរិយាបថវិហារេសុ និទ្ទោសត្តា អត្តនោបិ បរេសម្បិ អត្ថករត្តា ច ឥធ អរិយស្ស ធម្មវិនយេ ព្រហ្មវិហារមាហុ, សេដ្ឋវិហារមាហូតិ. យតោ សតតំ សមិតំ អព្ពោកិណ្ណំ តិដ្ឋំ ចរំ និសិន្នោ វា សយានោ វា យាវតាស្ស វិតមិទ្ធោ, ឯតំ សតិំ អធិដ្ឋេយ្យាតិ.

១៥២. ឯវំ ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ នានប្បការតោ មេត្តាភាវនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា មេត្តា សត្តារម្មណត្តា អត្តទិដ្ឋិយា អាសន្នា ហោតិ តស្មា ទិដ្ឋិគហណនិសេធនមុខេន តេសំ ភិក្ខូនំ តទេវ មេត្តាឈានំ បាទកំ កត្វា អរិយភូមិប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្មា’’តិ. ឥមាយ គាថាយ ទេសនំ សមាបេសិ.

តស្សត្ថោ – យ្វាយំ ‘‘ព្រហ្មមេតំ វិហារមិធមាហូ’’តិ សំវណ្ណិតោ មេត្តាឈានវិហារោ, តតោ វុដ្ឋាយ យេ តត្ថ វិតក្កវិចារាទយោ ធម្មា, តេ, តេសញ្ច វត្ថាទិអនុសារេន រូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា ឥមិនា នាមរូបបរិច្ឆេទេន ‘‘សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោយំ, ន ឥធ សត្តូបលព្ភតី’’តិ (សំ. និ. ១.១៧១) ឯវំ ទិដ្ឋិញ្ច អនុបគ្គម្ម អនុបុព្ពេន លោកុត្តរសីលេន សីលវា ហុត្វា លោកុត្តរសីលសម្បយុត្តេនេវ សោតាបត្តិមគ្គសម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតេន ទស្សនេន សម្បន្នោ. តតោ បរំ យោបាយំ វត្ថុកាមេសុ គេធោ កិលេសកាមោ អប្បហីនោ ហោតិ, តម្បិ សកទាគាមិអនាគាមិមគ្គេហិ តនុភាវេន អនវសេសប្បហានេន ច កាមេសុ គេធំ វិនេយ្យ វិនយិត្វា វូបសមេត្វា ន ហិ ជាតុ គព្ភសេយ្យ បុន រេតិ ឯកំសេនេវ បុន គព្ភសេយ្យំ ន ឯតិ, សុទ្ធាវាសេសុ និព្ពត្តិត្វា តត្ថេវ អរហត្តំ បាបុណិត្វា បរិនិព្ពាតីតិ.

ឯវំ ភគវា ទេសនំ សមាបេត្វា តេ ភិក្ខូ អាហ – ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, តស្មិំយេវ វនសណ្ឌេ វិហរថ. ឥមញ្ច សុត្តំ មាសស្ស អដ្ឋសុ ធម្មស្សវនទិវសេសុ គណ្ឌិំ អាកោដេត្វា ឧស្សារេថ, ធម្មកថំ ករោថ, សាកច្ឆថ, អនុមោទថ, ឥទមេវ កម្មដ្ឋានំ អាសេវថ, ភាវេថ, ពហុលីករោថ. តេបិ វោ អមនុស្សា តំ ភេរវារម្មណំ ន ទស្សេស្សន្តិ, អញ្ញទត្ថុ អត្ថកាមា ហិតកាមា ភវិស្សន្តី’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ ភគវតោ បដិស្សុណិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា, បទក្ខិណំ កត្វា, តត្ថ គន្ត្វា, តថា អកំសុ. ទេវតាយោ ច ‘‘ភទន្តា អម្ហាកំ អត្ថកាមា ហិតកាមា’’តិ បីតិសោមនស្សជាតា ហុត្វា សយមេវ សេនាសនំ សម្មជ្ជន្តិ, ឧណ្ហោទកំ បដិយាទេន្តិ, បិដ្ឋិបរិកម្មបាទបរិកម្មំ ករោន្តិ, អារក្ខំ សំវិទហន្តិ. តេ ភិក្ខូ តថេវ មេត្តំ ភាវេត្វា តមេវ ច បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា សព្ពេវ តស្មិំយេវ អន្តោតេមាសេ អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិត្វា មហាបវារណាយ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេសុន្តិ.

ឯវញ្ហិ អត្ថកុសលេន តថាគតេន,

ធម្មិស្សរេន កថិតំ ករណីយមត្ថំ;

កត្វានុភុយ្យ បរមំ ហទយស្ស សន្តិំ,

សន្តំ បទំ អភិសមេន្តិ សមត្តបញ្ញា.

តស្មា ហិ តំ អមតមព្ភុតមរិយកន្តំ,

សន្តំ បទំ អភិសមេច្ច វិហរិតុកាមោ;

វិញ្ញូ ជនោ វិមលសីលសមាធិបញ្ញា,

ភេទំ ករេយ្យ សតតំ ករណីយមត្ថន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មេត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.