៧. អគ្គិកភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ អគ្គិកភារទ្វាជសុត្តំ, ‘‘វសលសុត្ត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. កសិភារទ្វាជសុត្តេ វុត្តនយេន បច្ឆាភត្តកិច្ចាវសានេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អគ្គិកភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ សរណសិក្ខាបទានំ ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ កថា បវត្តិស្សតិ, តតោ កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯស ព្រាហ្មណោ សរណំ គន្ត្វា សិក្ខាបទានិ សមាទិយិស្សតី’’តិ ញត្វា, តត្ថ គន្ត្វា, បវត្តាយ កថាយ ព្រាហ្មណេន ធម្មទេសនំ យាចិតោ ឥមំ សុត្តំ អភាសិ. តត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិំ មង្គលសុត្តវណ្ណនាយំ វណ្ណយិស្សាម, ‘‘អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយ’’ន្តិអាទិ កសិភារទ្វាជសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តេន ខោ បន សមយេន អគ្គិកភារទ្វាជស្សាតិ យំ យំ អវុត្តបុព្ពំ, តំ តទេវ វណ្ណយិស្សាម. សេយ្យថិទំ – សោ ហិ ព្រាហ្មណោ អគ្គិំ ជុហតិ បរិចរតីតិ កត្វា អគ្គិកោតិ នាមេន បាកដោ អហោសិ, ភារទ្វាជោតិ គោត្តេន. តស្មា វុត្តំ ‘‘អគ្គិកភារទ្វាជស្សា’’តិ. និវេសនេតិ ឃរេ. តស្ស កិរ ព្រាហ្មណស្ស និវេសនទ្វារេ អន្តរវីថិយំ អគ្គិហុតសាលា អហោសិ. តតោ ‘‘និវេសនទ្វារេ’’តិ វត្តព្ពេ តស្សបិ បទេសស្ស និវេសនេយេវ បរិយាបន្នត្តា ‘‘និវេសនេ’’តិ វុត្តំ. សមីបត្ថេ វា ភុម្មវចនំ, និវេសនសមីបេតិ អត្ថោ. អគ្គិ បជ្ជលិតោ ហោតីតិ អគ្គិយាធានេ ឋិតោ អគ្គិ កតព្ភុទ្ធរណោ សមិធាបក្ខេបំ ពីជនវាតញ្ច លភិត្វា ជលិតោ ឧទ្ធំ សមុគ្គតច្ចិសមាកុលោ ហោតិ. អាហុតិ បគ្គហិតាតិ សសីសំ ន្ហាយិត្វា មហតា សក្ការេន បាយាសសប្បិមធុផាណិតាទីនិ អភិសង្ខតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ. យញ្ហិ កិញ្ចិ អគ្គិម្ហិ ជុហិតព្ពំ, តំ សព្ពំ ‘‘អាហុតី’’តិ វុច្ចតិ. សបទានន្តិ អនុឃរំ. ភគវា ហិ សព្ពជនានុគ្គហត្ថាយ អាហារសន្តុដ្ឋិយា ច ឧច្ចនីចកុលំ អវោក្កម្ម បិណ្ឌាយ ចរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរមានោ’’តិ.

អថ កិមត្ថំ សព្ពាការសម្បន្នំ សមន្តបាសាទិកំ ភគវន្តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណស្ស ចិត្តំ នប្បសីទតិ? កស្មា ច ឯវំ ផរុសេន វចនេន ភគវន្តំ សមុទាចរតីតិ? វុច្ចតេ – អយំ កិរ ព្រាហ្មណោ ‘‘មង្គលកិច្ចេសុ សមណទស្សនំ អវមង្គល’’ន្តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ, តតោ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ ភុញ្ជនវេលាយ កាឡកណ្ណី មុណ្ឌកសមណកោ មម និវេសនំ ឧបសង្កមតី’’តិ មន្ត្វា ចិត្តំ នប្បសាទេសិ, អញ្ញទត្ថុ ទោសវសំយេវ អគមាសិ. អថ កុទ្ធោ អនត្តមនោ អនត្តមនវាចំ និច្ឆារេសិ ‘‘តត្រេវ មុណ្ឌកា’’តិអាទិ. តត្រាបិ ច យស្មា ‘‘មុណ្ឌោ អសុទ្ធោ ហោតី’’តិ ព្រាហ្មណានំ ទិដ្ឋិ, តស្មា ‘‘អយំ អសុទ្ធោ, តេន ទេវព្រាហ្មណបូជកោ ន ហោតី’’តិ ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘មុណ្ឌកា’’តិ អាហ. មុណ្ឌកត្តា វា ឧច្ឆិដ្ឋោ ឯស, ន ឥមំ បទេសំ អរហតិ អាគច្ឆិតុន្តិ សមណោ ហុត្វាបិ ឦទិសំ កាយកិលេសំ ន វណ្ណេតីតិ ច សមណភាវំ ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘សមណកា’’តិ អាហ. ន កេវលំ ទោសវសេនេវ, វសលេ វា បព្ពាជេត្វា តេហិ សទ្ធិំ ឯកតោ សម្ភោគបរិភោគករណេន បតិតោ អយំ វសលតោបិ បាបតរោតិ ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘វសលកា’’តិ អាហ – ‘‘វសលជាតិកានំ វា អាហុតិទស្សនមត្តសវនេន បាបំ ហោតី’’តិ មញ្ញមានោបិ ឯវមាហ.

ភគវា តថា វុត្តោបិ វិប្បសន្នេនេវ មុខវណ្ណេន មធុរេន សរេន ព្រាហ្មណស្ស ឧបរិ អនុកម្បាសីតលេន ចិត្តេន អត្តនោ សព្ពសត្តេហិ អសាធារណតាទិភាវំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘ជានាសិ បន, ត្វំ ព្រាហ្មណា’’តិ. អថ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ មុខប្បសាទសូចិតំ តាទិភាវំ ញត្វា អនុកម្បាសីតលេន ចិត្តេន និច្ឆារិតំ មធុរស្សរំ សុត្វា អមតេនេវ អភិសិត្តហទយោ អត្តមនោ វិប្បសន្និន្ទ្រិយោ និហតមានោ ហុត្វា តំ ជាតិសភាវំ វិសឧគ្គិរសទិសំ សមុទាចារវចនំ បហាយ ‘‘នូន យមហំ ហីនជច្ចំ វសលន្តិ បច្ចេមិ, ន សោ បរមត្ថតោ វសលោ, ន ច ហីនជច្ចតា ឯវ វសលករណោ ធម្មោ’’តិ មញ្ញមានោ ‘‘ន ខ្វាហំ, ភោ គោតមា’’តិ អាហ. ធម្មតា ហេសា, យំ ហេតុសម្បន្នោ បច្ចយាលាភេន ផរុសោបិ សមានោ លទ្ធមត្តេ បច្ចយេ មុទុកោ ហោតីតិ.

តត្ថ សាធូតិ អយំ សទ្ទោ អាយាចនសម្បដិច្ឆនសម្បហំសនសុន្ទរទឡ្ហីកម្មាទីសុ ទិស្សតិ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៩៥; អ. និ. ៧.៨៣) ហិ អាយាចនេ. ‘‘សាធុ, ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៨៦) សម្បដិច្ឆនេ. ‘‘សាធុ, សាធុ, សារិបុត្តា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៤៩) សម្បហំសនេ.

‘‘សាធុ ធម្មរុចី រាជា, សាធុ បញ្ញាណវា នរោ;

សាធុ មិត្តានមទ្ទុព្ភោ, បាបស្សាករណំ សុខ’’ន្តិ. (ជា. ២.១៨.១០១) –

អាទីសុ សុន្ទរេ. ‘‘តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១) ទឡ្ហីកម្មេ. ឥធ បន អាយាចនេ.

តេន ហីតិ តស្សាធិប្បាយនិទស្សនំ, សចេ ញាតុកាមោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ការណវចនំ វា, តស្ស យស្មា ញាតុកាមោសិ, តស្មា, ព្រាហ្មណ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ, តថា តេ ភាសិស្សាមិ, យថា ត្វំ ជានិស្សសីតិ ឯវំ បរបទេហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្រ ច សុណាហីតិ សោតិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ, សាធុកំ មនសិ ករោហីតិ មនសិការេ ទឡ្ហីកម្មនិយោជនេន មនិន្ទ្រិយវិក្ខេបវារណំ. បុរិមញ្ចេត្ថ ព្យញ្ជនវិបល្លាសគ្គាហវារណំ, បច្ឆិមំ អត្ថវិបល្លាសគ្គាហវារណំ. បុរិមេន ច ធម្មស្សវនេ និយោជេតិ, បច្ឆិមេន សុតានំ ធម្មានំ ធារណត្ថូបបរិក្ខាទីសុ. បុរិមេន ច ‘‘សព្យញ្ជនោ អយំ ធម្មោ, តស្មា សវនីយោ’’តិ ទីបេតិ, បច្ឆិមេន ‘‘សាត្ថោ, តស្មា មនសិ កាតព្ពោ’’តិ. សាធុកបទំ វា ឧភយបទេហិ យោជេត្វា ‘‘យស្មា អយំ ធម្មោ ធម្មគម្ភីរោ ច ទេសនាគម្ភីរោ ច, តស្មា សុណាហិ សាធុកំ. យស្មា អត្ថគម្ភីរោ បដិវេធគម្ភីរោ ច, តស្មា សាធុកំ មនសិ ករោហី’’តិ ឯតមត្ថំ ទីបេន្តោ អាហ – ‘‘សុណាហិ សាធុកំ មនសិ ករោហី’’តិ.

តតោ ‘‘ឯវំ គម្ភីរេ កថមហំ បតិដ្ឋំ លភិស្សាមី’’តិ វិសីទន្តមិវ តំ ព្រាហ្មណំ សមុស្សាហេន្តោ អាហ – ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ. តត្ថ ‘‘យថា ត្វំ ញស្សសិ, តថា បរិមណ្ឌលេហិ បទព្យញ្ជនេហិ ឧត្តានេន នយេន ភាសិស្សាមី’’តិ ឯវមធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. តតោ ឧស្សាហជាតោ ហុត្វា ‘‘ឯវំ ភោ’’តិ ខោ អគ្គិកភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ, សម្បដិច្ឆិ បដិគ្គហេសីតិ វុត្តំ ហោតិ, យថានុសិដ្ឋំ វា បដិបជ្ជនេន អភិមុខោ អស្សោសីតិ. អថស្ស ‘‘ភគវា ឯតទវោចា’’តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កោធនោ ឧបនាហី’’តិ ឯវមាទិកំ.

១១៦. តត្ថ កោធនោតិ កុជ្ឈនសីលោ. ឧបនាហីតិ តស្សេវ កោធស្ស ទឡ្ហីកម្មេន ឧបនាហេន សមន្នាគតោ. បរេសំ គុណេ មក្ខេតិ បុញ្ឆតីតិ មក្ខី, បាបោ ច សោ មក្ខី ចាតិ បាបមក្ខី. វិបន្នទិដ្ឋីតិ វិនដ្ឋសម្មាទិដ្ឋិ, វិបន្នាយ វា វិរូបំ គតាយ ទសវត្ថុកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ. មាយាវីតិ អត្តនិ វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនលក្ខណាយ មាយាយ សមន្នាគតោ. តំ ជញ្ញា វសលោ ឥតីតិ តំ ឯវរូបំ បុគ្គលំ ឯតេសំ ហីនធម្មានំ វស្សនតោ សិញ្ចនតោ អន្វាស្សវនតោ ‘‘វសលោ’’តិ ជានេយ្យាតិ, ឯតេហិ សព្ពេហិ ព្រាហ្មណមត្ថកេ ជាតោ. អយញ្ហិ បរមត្ថតោ វសលោ ឯវ, អត្តនោ ហទយតុដ្ឋិមត្តំ, ន បរន្តិ. ឯវមេត្ថ ភគវា អាទិបទេនេវ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កោធនិគ្គហំ កត្វា ‘‘កោធាទិធម្មោ ហីនបុគ្គលោ’’តិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ច ទេសនាយ កោធាទិធម្មេ ទេសេន្តោ ឯកេន តាវ បរិយាយេន វសលញ្ច វសលករណេ ច ធម្មេ ទេសេសិ. ឯវំ ទេសេន្តោ ច ‘‘ត្វំ អហ’’ន្តិ បរវម្ភនំ អត្តុក្កំសនញ្ច អកត្វា ធម្មេនេវ សមេន ញាយេន តំ ព្រាហ្មណំ វសលភាវេ, អត្តានញ្ច ព្រាហ្មណភាវេ ឋបេសិ.

១១៧. ឥទានិ យាយំ ព្រាហ្មណានំ ទិដ្ឋិ ‘‘កទាចិ បាណាតិបាតអទិន្នាទានាទីនិ ករោន្តោបិ ព្រាហ្មណោ ឯវា’’តិ. តំ ទិដ្ឋិំ បដិសេធេន្តោ, យេ ច សត្តវិហិំសាទីសុ អកុសលធម្មេសុ តេហិ តេហិ សមន្នាគតា អាទីនវំ អបស្សន្តា តេ ធម្មេ ឧប្បាទេន្តិ, តេសំ ‘‘ហីនា ឯតេ ធម្មា វសលករណា’’តិ តត្ថ អាទីនវញ្ច ទស្សេន្តោ អបរេហិបិ បរិយាយេហិ វសលញ្ច វសលករណេ ច ធម្មេ ទេសេតុំ ‘‘ឯកជំ វា ទ្វិជំ វា’’តិ ឯវមាទិគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ ឯកជោតិ ឋបេត្វា អណ្ឌជំ អវសេសយោនិជោ. សោ ហិ ឯកទា ឯវ ជាយតិ. ទ្វិជោតិ អណ្ឌជោ. សោ ហិ មាតុកុច្ឆិតោ អណ្ឌកោសតោ ចាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ជាយតិ. តំ ឯកជំ វា ទ្វិជំ វាបិ. យោធ បាណន្តិ យោ ឥធ សត្តំ. វិហិំសតីតិ កាយទ្វារិកចេតនាសមុដ្ឋិតេន វា វចីទ្វារិកចេតនាសមុដ្ឋិតេន វា បយោគេន ជីវិតា វោរោបេតិ. ‘‘បាណានិ ហិំសតី’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ ឯកជំ វា ទ្វិជំ វាតិ ឯវំបភេទានិ យោធ បាណានិ ហិំសតីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. យស្ស បាណេ ទយា នត្ថីតិ ឯតេន មនសា អនុកម្បាយ អភាវំ អាហ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ. ឥតោ បរាសុ ច គាថាសុ, យតោ ឯត្តកម្បិ អវត្វា ឥតោ បរំ ឧត្តានត្ថានិ បទានិ បរិហរន្តា អវណ្ណិតបទវណ្ណនាមត្តមេវ ករិស្សាម.

១១៨. ហន្តីតិ ហនតិ វិនាសេតិ. បរិរុន្ធតីតិ សេនាយ បរិវារេត្វា តិដ្ឋតិ. គាមានិ និគមានិ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទេន នគរានីតិបិ វត្តព្ពំ. និគ្គាហកោ សមញ្ញាតោតិ ឥមិនា ហននបរិរុន្ធនេន គាមនិគមនគរឃាតកោតិ លោកេ វិទិតោ.

១១៩. គាមេ វា យទិ វារញ្ញេតិ គាមោបិ និគមោបិ នគរម្បិ សព្ពោវ ឥធ គាមោ សទ្ធិំ ឧបចារេន, តំ ឋបេត្វា សេសំ អរញ្ញំ. តស្មិំ គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ យំ បរេសំ មមាយិតំ, យំ បរសត្តានំ បរិគ្គហិតមបរិច្ចត្តំ សត្តោ វា សង្ខារោ វា. ថេយ្យា អទិន្នមាទេតីតិ តេហិ អទិន្នំ អននុញ្ញាតំ ថេយ្យចិត្តេន អាទិយតិ, យេន កេនចិ បយោគេន យេន កេនចិ អវហារេន អត្តនោ គហណំ សាធេតិ.

១២០. ឥណមាទាយាតិ អត្តនោ សន្តកំ កិញ្ចិ និក្ខិបិត្វា និក្ខេបគ្គហណេន វា, កិញ្ចិ អនិក្ខិបិត្វា ‘‘ឯត្តកេន កាលេន ឯត្តកំ វឌ្ឍិំ ទស្សាមី’’តិ វឌ្ឍិគ្គហណេន វា, ‘‘យំ ឥតោ ឧទយំ ភវិស្សតិ, តំ មយ្ហំ មូលំ តវេវ ភវិស្សតី’’តិ វា ‘‘ឧទយំ ឧភិន្នម្បិ សាធារណ’’ន្តិ វា ឯវំ តំតំអាយោគគ្គហណេន វា ឥណំ គហេត្វា. ចុជ្ជមានោ បលាយតិ ន ហិ តេ ឥណមត្ថីតិ តេន ឥណាយិកេន ‘‘ទេហិ មេ ឥណ’’ន្តិ ចោទិយមានោ ‘‘ន ហិ តេ ឥណមត្ថិ, មយា គហិតន្តិ កោ សក្ខី’’តិ ឯវំ ភណនេន ឃរេ វសន្តោបិ បលាយតិ.

១២១. កិញ្ចិក្ខកម្យតាតិ អប្បមត្តកេបិ កិស្មិញ្ចិទេវ ឥច្ឆាយ. បន្ថស្មិំ វជន្តំ ជនន្តិ មគ្គេ គច្ឆន្តំ យំកិញ្ចិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. ហន្ត្វា កិញ្ចិក្ខមាទេតីតិ មារេត្វា កោដ្ដេត្វា តំ ភណ្ឌកំ គណ្ហាតិ.

១២២. អត្តហេតូតិ អត្តនោ ជីវិតការណា, តថា បរហេតុ. ធនហេតូតិ សកធនស្ស វា បរធនស្ស វា ការណា. ច-ការោ សព្ពត្ថ វិកប្បនត្ថោ. សក្ខិបុដ្ឋោតិ យំ ជានាសិ, តំ វទេហីតិ បុច្ឆិតោ. មុសា ព្រូតីតិ ជានន្តោ វា ‘‘ន ជានាមី’’តិ អជានន្តោ វា ‘‘ជានាមី’’តិ ភណតិ, សាមិកេ អសាមិកេ, អសាមិកេ ច សាមិកេ ករោតិ.

១២៣. ញាតីនន្តិ សម្ពន្ធីនំ. សខីនន្តិ វយស្សានំ ទារេសូតិ បរបរិគ្គហិតេសុ. បដិទិស្សតីតិ បដិកូលេន ទិស្សតិ, អតិចរន្តោ ទិស្សតីតិ អត្ថោ. សាហសាតិ ពលក្ការេន អនិច្ឆំ. សម្បិយេនាតិ តេហិ តេសំ ទារេហិ បត្ថិយមានោ សយញ្ច បត្ថយមានោ, ឧភយសិនេហវសេនាបីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១២៤. មាតរំ បិតរំ វាតិ ឯវំ មេត្តាយ បទដ្ឋានភូតម្បិ, ជិណ្ណកំ គតយោព្ពនន្តិ ឯវំ ករុណាយ បទដ្ឋានភូតម្បិ. បហុ សន្តោ ន ភរតីតិ អត្ថសម្បន្នោ ឧបករណសម្បន្នោ ហុត្វាបិ ន បោសេតិ.

១២៥. សសុន្តិ សស្សុំ. ហន្តីតិ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា អញ្ញេន វា កេនចិ បហរតិ. រោសេតីតិ កោធមស្ស សញ្ជនេតិ វាចាយ ផរុសវចនេន.

១២៦. អត្ថន្តិ សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកបរមត្ថេសុ យំកិញ្ចិ. បុច្ឆិតោ សន្តោតិ បុដ្ឋោ សមានោ. អនត្ថមនុសាសតីតិ តស្ស អហិតមេវ អាចិក្ខតិ. បដិច្ឆន្នេន មន្តេតីតិ អត្ថំ អាចិក្ខន្តោបិ យថា សោ ន ជានាតិ, តថា អបាកដេហិ បទព្យញ្ជនេហិ បដិច្ឆន្នេន វចនេន មន្តេតិ, អាចរិយមុដ្ឋិំ វា កត្វា ទីឃរត្តំ វសាបេត្វា សាវសេសមេវ មន្តេតិ.

១២៧. យោ កត្វាតិ ឯត្ថ មយា បុព្ពភាគេ បាបិច្ឆតា វុត្តា. យា សា ‘‘ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ, មា មំ ជញ្ញាតិ ឥច្ឆតី’’តិ ឯវំ អាគតា. យថា អញ្ញេ ន ជានន្តិ, តថា ករណេន កតានញ្ច អវិវរណេន បដិច្ឆន្នា អស្ស កម្មន្តាតិ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ.

១២៨. បរកុលន្តិ ញាតិកុលំ វា មិត្តកុលំ វា. អាគតន្តិ យស្ស តេន កុលេ ភុត្តំ, តំ អត្តនោ គេហមាគតំ បានភោជនាទីហិ នប្បដិបូជេតិ, ន វា ទេតិ, អវភុត្តំ វា ទេតីតិ អធិប្បាយោ.

១២៩. យោ ព្រាហ្មណំ វាតិ បរាភវសុត្តេ វុត្តនយមេវ.

១៣០. ភត្តកាលេ ឧបដ្ឋិតេតិ ភោជនកាលេ ជាតេ. ឧបដ្ឋិតន្តិបិ បាឋោ, ភត្តកាលេ អាគតន្តិ អត្ថោ. រោសេតិ វាចា ន ច ទេតីតិ ‘‘អត្ថកាមោ មេ អយំ ពលក្ការេន មំ បុញ្ញំ ការាបេតុំ អាគតោ’’តិ អចិន្តេត្វា អប្បតិរូបេន ផរុសវចនេន រោសេតិ, អន្តមសោ សម្មុខភាវមត្តម្បិ ចស្ស ន ទេតិ, បគេវ ភោជនន្តិ អធិប្បាយោ.

១៣១. អសតំ យោធ បព្រូតីតិ យោ ឥធ យថា និមិត្តានិ ទិស្សន្តិ ‘‘អសុកទិវសេ ឥទញ្ចិទញ្ច តេ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ អសជ្ជនានំ វចនំ បព្រូតិ. ‘‘អសន្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, អភូតន្តិ អត្ថោ. បព្រូតីតិ ភណតិ ‘‘អមុកស្មិំ នាម គាមេ មយ្ហំ ឦទិសោ ឃរវិភវោ, ឯហិ តត្ថ គច្ឆាម, ឃរណី មេ ភវិស្សសិ, ឥទញ្ចិទញ្ច តេ ទស្សាមី’’តិ បរភរិយំ បរទាសិំ វា វញ្ចេន្តោ ធុត្តោ វិយ. និជិគីសានោតិ និជិគីសមានោ មគ្គមានោ, តំ វញ្ចេត្វា យំកិញ្ចិ គហេត្វា បលាយិតុកាមោតិ អធិប្បាយោ.

១៣២. យោ ចត្តានន្តិ យោ ច អត្តានំ. សមុក្កំសេតិ ជាតិអាទីហិ សមុក្កំសតិ ឧច្ចដ្ឋានេ ឋបេតិ. បរេ ច មវជានាតីតិ តេហិយេវ បរេ អវជានាតិ, នីចំ ករោតិ. ម-ការោ បទសន្ធិករោ. និហីនោតិ គុណវុឌ្ឍិតោ បរិហីនោ, អធមភាវំ វា គតោ. សេន មានេនាតិ តេន ឧក្កំសនាវជាននសង្ខាតេន អត្តនោ មានេន.

១៣៣. រោសកោតិ កាយវាចាហិ បរេសំ រោសជនកោ. កទរិយោតិ ថទ្ធមច្ឆរី, យោ បរេ បរេសំ ទេន្តេ អញ្ញំ វា បុញ្ញំ ករោន្តេ វារេតិ, តស្សេតំ អធិវចនំ. បាបិច្ឆោតិ អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតោ. មច្ឆរីតិ អាវាសាទិមច្ឆរិយយុត្តោ. សឋោតិ អសន្តគុណប្បកាសនលក្ខណេន សាឋេយ្យេន សមន្នាគតោ, អសម្មាភាសី វា អកាតុកាមោបិ ‘‘ករោមី’’តិអាទិវចនេន. នាស្ស បាបជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី, នាស្ស ឧត្តាសនតោ ឧព្ពេគលក្ខណំ ឱត្តប្បន្តិ អហិរិកោ អនោត្តប្បី.

១៣៤. ពុទ្ធន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធំ. បរិភាសតីតិ ‘‘អសព្ពញ្ញូ’’តិអាទីហិ អបវទតិ, សាវកញ្ច ‘‘ទុប្បដិបន្នោ’’តិអាទីហិ. បរិព្ពាជំ គហដ្ឋំ វាតិ សាវកវិសេសនមេវេតំ បព្ពជិតំ វា តស្ស សាវកំ, គហដ្ឋំ វា បច្ចយទាយកន្តិ អត្ថោ. ពាហិរកំ វា បរិព្ពាជកំ យំកិញ្ចិ គហដ្ឋំ វា អភូតេន ទោសេន បរិភាសតីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថំ ឥច្ឆន្តិ បោរាណា.

១៣៥. អនរហំ សន្តោតិ អខីណាសវោ សមានោ. អរហំ បដិជានាតីតិ ‘‘អហំ អរហា’’តិ បដិជានាតិ, យថា នំ ‘‘អរហា អយ’’ន្តិ ជានន្តិ, តថា វាចំ និច្ឆារេតិ, កាយេន បរក្កមតិ, ចិត្តេន ឥច្ឆតិ អធិវាសេតិ. ចោរោតិ ថេនោ. សព្រហ្មកេ លោកេតិ ឧក្កដ្ឋវសេន អាហ – សព្ពលោកេតិ វុត្តំ ហោតិ. លោកេ ហិ សន្ធិច្ឆេទននិល្លោបហរណឯកាគារិកករណបរិបន្ថតិដ្ឋនាទីហិ បរេសំ ធនំ វិលុម្បន្តា ចោរាតិ វុច្ចន្តិ. សាសនេ បន បរិសសម្បត្តិអាទីហិ បច្ចយាទីនិ វិលុម្បន្តា. យថាហ –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, មហាចោរា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស មហាចោរស្ស ឯវំ ហោតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ សតេន វា សហស្សេន វា បរិវុតោ គាមនិគមរាជធានីសុ អាហិណ្ឌិស្សាមិ ហនន្តោ, ឃាតេន្តោ, ឆិន្ទន្តោ, ឆេទាបេន្តោ, បចន្តោ បាចេន្តោតិ, សោ អបរេន សមយេន សតេន វា សហស្សេន វា បរិវុតោ គាមនិគមរាជធានីសុ អាហិណ្ឌតិ ហនន្តោ…បេ… បាចេន្តោ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចស្ស បាបភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ សតេន វា…បេ… រាជធានីសុ ចារិកំ ចរិស្សាមិ សក្កតោ, គរុកតោ, មានិតោ, បូជិតោ, អបចិតោ, គហដ្ឋានញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច លាភី ចីវរ…បេ… បរិក្ខារាន’ន្តិ. សោ អបរេន សមយេន សតេន វា សហស្សេន វា បរិវុតោ គាមនិគមរាជធានីសុ ចារិកំ ចរតិ សក្កតោ…បេ… បរិក្ខារានំ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ មហាចោរោ សន្តោ សំវិជ្ជមានោ លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ បរិយាបុណិត្វា អត្តនោ ទហតិ, អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ…បេ… លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បាបភិក្ខុ សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តំ អមូលកេន អព្រហ្មចរិយេន អនុទ្ធំសេតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ…បេ… លោកស្មិំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ, បាបភិក្ខុ យានិ តានិ សង្ឃស្ស គរុភណ្ឌានិ គរុបរិក្ខារានិ, សេយ្យថិទំ – អារាមោ, អារាមវត្ថុ, វិហារោ, វិហារវត្ថុ, មញ្ចោ, បីឋំ, ភិសិ, ពិម្ពោហនំ, លោហកុម្ភី, លោហភាណកំ, លោហវារកោ, លោហកដាហំ, វាសិ, ផរសុ, កុឋារី, កុទាលោ, និខាទនំ, វល្លិ, វេឡុ, មុញ្ជំ, បព្ពជំ, តិណំ, មត្តិកា, ទារុភណ្ឌំ, មត្តិកាភណ្ឌំ, តេហិ គិហិំ សង្គណ្ហាតិ ឧបលាបេតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ…បេ… លោកស្មិំ.

‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ អយំ អគ្គោ មហាចោរោ, យោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិ (បារា. ១៩៥).

តត្ថ លោកិយចោរា លោកិយមេវ ធនធញ្ញាទិំ ថេនេន្តិ. សាសនេ វុត្តចោរេសុ បឋមោ តថារូបមេវ ចីវរាទិបច្ចយមត្តំ, ទុតិយោ បរិយត្តិធម្មំ, តតិយោ បរស្ស ព្រហ្មចរិយំ, ចតុត្ថោ សង្ឃិកគរុភណ្ឌំ, បញ្ចមោ ឈានសមាធិសមាបត្តិមគ្គផលប្បភេទំ លោកិយលោកុត្តរគុណធនំ, លោកិយញ្ច ចីវរាទិបច្ចយជាតំ. យថាហ – ‘‘ថេយ្យាយ វោ, ភិក្ខវេ, រដ្ឋបិណ្ឌោ ភុត្តោ’’តិ. តត្ថ យ្វាយំ បញ្ចមោ មហាចោរោ, តំ សន្ធាយាហ ភគវា ‘‘ចោរោ សព្រហ្មកេ លោកេ’’តិ. សោ ហិ ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ អយំ អគ្គោ មហាចោរោ, យោ អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិ (បារា. ១៩៥) ឯវំ លោកិយលោកុត្តរធនថេននតោ អគ្គោ មហាចោរោតិ វុត្តោ, តស្មា តំ ឥធាបិ ‘‘សព្រហ្មកេ លោកេ’’តិ ឥមិនា ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បកាសេសិ.

ឯសោ ខោ វសលាធមោតិ. ឯត្ថ ខោតិ អវធារណត្ថោ, តេន ឯសោ ឯវ វសលាធមោ. វសលានំ ហីនោ សព្ពបច្ឆិមកោតិ អវធារេតិ. កស្មា? វិសិដ្ឋវត្ថុម្ហិ ថេយ្យធម្មវស្សនតោ, យាវ តំ បដិញ្ញំ ន វិស្សជ្ជេតិ, តាវ អវិគតវសលករណធម្មតោ ចាតិ.

ឯតេ ខោ វសលាតិ. ឥទានិ យេ តេ បឋមគាថាយ អាសយវិបត្តិវសេន កោធនាទយោ បញ្ច, បាបមក្ខិំ វា ទ្វិធា កត្វា ឆ, ទុតិយគាថាយ បយោគវិបត្តិវសេន បាណហិំសកោ ឯកោ, តតិយាយ បយោគវិបត្តិវសេនេវ គាមនិគមនិគ្គាហកោ ឯកោ, ចតុត្ថាយ ថេយ្យាវហារវសេន ឯកោ, បញ្ចមាយ ឥណវញ្ចនវសេន ឯកោ, ឆដ្ឋាយ បសយ្ហាវហារវសេន បន្ថទូសកោ ឯកោ, សត្តមាយ កូដសក្ខិវសេន ឯកោ, អដ្ឋមាយ មិត្តទុព្ភិវសេន ឯកោ, នវមាយ អកតញ្ញុវសេន ឯកោ, ទសមាយ កតនាសនវិហេសនវសេន ឯកោ, ឯកាទសមាយ ហទយវញ្ចនវសេន ឯកោ, ទ្វាទសមាយ បដិច្ឆន្នកម្មន្តវសេន ទ្វេ, តេរសមាយ អកតញ្ញុវសេន ឯកោ, ចុទ្ទសមាយ វញ្ចនវសេន ឯកោ, បន្នរសមាយ វិហេសនវសេន ឯកោ, សោឡសមាយ វញ្ចនវសេន ឯកោ, សត្តរសមាយ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនវសេន ទ្វេ, អដ្ឋារសមាយ បយោគាសយវិបត្តិវសេន រោសកាទយោ សត្ត, ឯកូនវីសតិមាយ បរិភាសនវសេន ទ្វេ, វីសតិមាយ អគ្គមហាចោរវសេន ឯកោតិ ឯវំ តេត្តិំស ចតុត្តិំស វា វសលា វុត្តា. តេ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘ឯតេ ខោ វសលា វុត្តា, មយា យេ តេ បកាសិតា’’តិ. តស្សត្ថោ – យេ តេ មយា បុព្ពេ ‘‘ជានាសិ បន ត្វំ, ព្រាហ្មណ, វសល’’ន្តិ ឯវំ សង្ខេបតោ វសលា វុត្តា, តេ វិត្ថារតោ ឯតេ ខោ បកាសិតាតិ. អថ វា យេ តេ មយា បុគ្គលវសេន វុត្តា, តេ ធម្មវសេនាបិ ឯតេ ខោ បកាសិតា. អថ វា ឯតេ ខោ វសលា វុត្តា អរិយេហិ កម្មវសេន, ន ជាតិវសេន, មយា យេ តេ បកាសិតា ‘‘កោធនោ ឧបនាហី’’តិអាទិនា នយេន.

១៣៦. ឯវំ ភគវា វសលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យស្មា ព្រាហ្មណោ សកាយ ទិដ្ឋិយា អតីវ អភិនិវិដ្ឋោ ហោតិ, តស្មា តំ ទិដ្ឋិំ បដិសេធេន្តោ អាហ ‘‘ន ជច្ចា វសលោ ហោតី’’តិ. តស្សត្ថោ – បរមត្ថតោ ហិ ន ជច្ចា វសលោ ហោតិ, ន ជច្ចា ហោតិ ព្រាហ្មណោ, អបិច ខោ កម្មុនា វសលោ ហោតិ, កម្មុនា ហោតិ ព្រាហ្មណោ, អបរិសុទ្ធកម្មវស្សនតោ វសលោ ហោតិ, បរិសុទ្ធេន កម្មុនា អបរិសុទ្ធវាហនតោ ព្រាហ្មណោ ហោតិ. យស្មា វា តុម្ហេ ហីនំ វសលំ ឧក្កដ្ឋំ ព្រាហ្មណំ មញ្ញិត្ថ, តស្មា ហីនេន កម្មុនា វសលោ ហោតិ, ឧក្កដ្ឋេន កម្មុនា ព្រាហ្មណោ ហោតីតិ ឯវម្បិ អត្ថំ ញាបេន្តោ ឯវមាហ.

១៣៧-១៣៩. ឥទានិ តមេវត្ថំ និទស្សនេន សាធេតុំ ‘‘តទមិនាបិ ជានាថា’’តិអាទិកា តិស្សោ គាថាយោ អាហ. តាសុ ទ្វេ ចតុប្បាទា, ឯកា ឆប្បាទា, តាសំ អត្ថោ – យំ មយា វុត្តំ ‘‘ន ជច្ចា វសលោ ហោតី’’តិអាទិ, តទមិនាបិ ជានាថ, យថា មេទំ និទស្សនំ, តំ ឥមិនាបិ បការេន ជានាថ, យេន មេ បការេន យេន សាមញ្ញេន ឥទំ និទស្សនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កតមំ និទស្សនន្តិ ចេ? ចណ្ឌាលបុត្តោ សោបាកោ…បេ… ព្រហ្មលោកូបបត្តិយាតិ.

ចណ្ឌាលស្ស បុត្តោ ចណ្ឌាលបុត្តោ. អត្តនោ ខាទនត្ថាយ មតេ សុនខេ លភិត្វា បចតីតិ សោបាកោ. មាតង្គោតិ ឯវំនាមោ វិស្សុតោតិ ឯវំ ហីនាយ ជាតិយា ច ជីវិកាយ ច នាមេន ច បាកដោ.

សោតិ បុរិមបទេន សម្ពន្ធិត្វា សោ មាតង្គោ យសំ បរមំ បត្តោ, អព្ភុតំ ឧត្តមំ អតិវិសិដ្ឋំ យសំ កិត្តិំ បសំសំ បត្តោ. យំ សុទុល្លភន្តិ យំ ឧឡារកុលូបបន្នេនាបិ ទុល្លភំ, ហីនកុលូបបន្នេន សុទុល្លភំ. ឯវំ យសប្បត្តស្ស ច អាគច្ឆុំ តស្សុបដ្ឋានំ, ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ពហូ, តស្ស មាតង្គស្ស បារិចរិយត្ថំ ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច អញ្ញេ ច ពហូ វេស្សសុទ្ទាទយោ ជម្ពុទីបមនុស្សា យេភុយ្យេន ឧបដ្ឋានំ អាគមិំសូតិ អត្ថោ.

ឯវំ ឧបដ្ឋានសម្បន្នោ សោ មាតង្គោ វិគតកិលេសរជត្តា វិរជំ, មហន្តេហិ ពុទ្ធាទីហិ បដិបន្នត្តា មហាបថំ, ព្រហ្មលោកសង្ខាតំ ទេវលោកំ យាបេតុំ សមត្ថត្តា ទេវលោកយានសញ្ញិតំ អដ្ឋសមាបត្តិយានំ អភិរុយ្ហ, តាយ បដិបត្តិយា កាមរាគំ វិរាជេត្វា, កាយស្ស ភេទា ព្រហ្មលោកូបគោ អហុ, សា តថា ហីនាបិ ន នំ ជាតិ និវារេសិ ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា, ព្រហ្មលោកូបបត្តិតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អយំ បនត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – អតីតេ កិរ មហាបុរិសោ តេន តេនុបាយេន សត្តហិតំ ករោន្តោ សោបាកជីវិកេ ចណ្ឌាលកុលេ ឧប្បជ្ជិ. សោ នាមេន មាតង្គោ, រូបេន ទុទ្ទសិកោ ហុត្វា ពហិនគរេ ចម្មកុដិកាយ វសតិ, អន្តោនគរេ ភិក្ខំ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេតិ. អថេកទិវសំ តស្មិំ នគរេ សុរានក្ខត្តេ ឃោសិតេ ធុត្តា យថាសកេន បរិវារេន កីឡន្តិ. អញ្ញតរាបិ ព្រាហ្មណមហាសាលធីតា បន្នរសសោឡសវស្សុទ្ទេសិកា ទេវកញ្ញា វិយ រូបេន ទស្សនីយា បាសាទិកា ‘‘អត្តនោ កុលវំសានុរូបំ កីឡិស្សាមី’’តិ បហូតំ ខជ្ជភោជ្ជាទិកីឡនសម្ភារំ សកដេសុ អារោបេត្វា សព្ពសេតវឡវយុត្តំ យានមារុយ្ហ មហាបរិវារេន ឧយ្យានភូមិំ គច្ឆតិ ទិដ្ឋមង្គលិកាតិ នាមេន. សា កិរ ‘‘ទុស្សណ្ឋិតំ រូបំ អវមង្គល’’ន្តិ ទដ្ឋុំ ន ឥច្ឆតិ, តេនស្សា ទិដ្ឋមង្គលិកាត្វេវ សង្ខា ឧទបាទិ.

តទា សោ មាតង្គោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ បដបិលោតិកំ និវាសេត្វា, កំសតាឡំ ហត្ថេ ពន្ធិត្វា, ភាជនហត្ថោ នគរំ បវិសតិ, មនុស្សេ ទិស្វា ទូរតោ ឯវ កំសតាឡំ អាកោដេន្តោ. អថ ទិដ្ឋមង្គលិកា ‘‘ឧស្សរថ, ឧស្សរថា’’តិ បុរតោ បុរតោ ហីនជនំ អបនេន្តេហិ បុរិសេហិ នីយមានា នគរទ្វារមជ្ឈេ មាតង្គំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯសោ’’តិ អាហ. អហំ មាតង្គចណ្ឌាលោតិ. សា ‘‘ឦទិសំ ទិស្វា គតានំ កុតោ វុឌ្ឍី’’តិ យានំ និវត្តាបេសិ. មនុស្សា ‘‘យំ មយំ ឧយ្យានំ គន្ត្វា ខជ្ជភោជ្ជាទិំ លភេយ្យាម, តស្ស នោ មាតង្គេន អន្តរាយោ កតោ’’តិ កុបិតា ‘‘គណ្ហថ ចណ្ឌាល’’ន្តិ លេឌ្ឌូហិ បហរិត្វា ‘‘មតោ’’តិ បាទេ គហេត្វា ឯកមន្តេ ឆឌ្ឌេត្វា កចវរេន បដិច្ឆាទេត្វា អគមំសុ. សោ សតិំ បដិលភិត្វា ឧដ្ឋាយ មនុស្សេ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, អយ្យា, ទ្វារំ នាម សព្ពសាធារណំ, ឧទាហុ ព្រាហ្មណានំយេវ កត’’ន្តិ? មនុស្សា អាហំសុ – ‘‘សព្ពេសំ សាធារណ’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ សព្ពសាធារណទ្វារេន បវិសិត្វា ភិក្ខាហារេន យាបេន្តំ មំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មនុស្សា ឥមំ អនយព្យសនំ បាបេសុ’’ន្តិ រថិកាយ រថិកំ អាហិណ្ឌន្តោ មនុស្សានំ អារោចេត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារេ និបជ្ជិ – ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកំ អលទ្ធា ន វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ.

ព្រាហ្មណោ ‘‘ឃរទ្វារេ មាតង្គោ និបន្នោ’’តិ សុត្វា ‘‘តស្ស កាកណិកំ ទេថ, តេលេន អង្គំ មក្ខេត្វា គច្ឆតូ’’តិ អាហ. សោ តំ ន ឥច្ឆតិ, ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកំ អលទ្ធា ន វុដ្ឋហិស្សាមិ’’ច្ចេវ អាហ. តតោ ព្រាហ្មណោ ‘‘ទ្វេ កាកណិកាយោ ទេថ, កាកណិកាយ បូវំ ខាទតុ, កាកណិកាយ តេលេន អង្គំ មក្ខេត្វា គច្ឆតូ’’តិ អាហ. សោ តំ ន ឥច្ឆតិ, តថេវ វទតិ. ព្រាហ្មណោ សុត្វា ‘‘មាសកំ ទេថ, បាទំ, ឧបឌ្ឍកហាបណំ, កហាបណំ ទ្វេ តីណី’’តិ យាវ សតំ អាណាបេសិ. សោ ន ឥច្ឆតិ, តថេវ វទតិ. ឯវំ យាចន្តានំយេវ សូរិយោ អត្ថង្គតោ. អថ ព្រាហ្មណី បាសាទា ឱរុយ្ហ សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា យាចិ – ‘‘តាត មាតង្គ, ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អបរាធំ ខម, សហស្សំ គណ្ហាហិ, ទ្វេ តីណី’’តិ យាវ ‘‘សតសហស្សំ គណ្ហាហី’’តិ អាហ. សោ តុណ្ហីភូតោ និបជ្ជិយេវ.

ឯវំ ចតូហបញ្ចាហេ វីតិវត្តេ ពហុម្បិ បណ្ណាការំ ទត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកំ អលភន្តា ខត្តិយកុមារាទយោ មាតង្គស្ស ឧបកណ្ណកេ អារោចាបេសុំ – ‘‘បុរិសា នាម អនេកានិបិ សំវច្ឆរានិ វីរិយំ កត្វា ឥច្ឆិតត្ថំ បាបុណន្តិ, មា ខោ ត្វំ និព្ពិជ្ជិ, អទ្ធា ទ្វីហតីហច្ចយេន ទិដ្ឋមង្គលិកំ លច្ឆសី’’តិ. សោ តុណ្ហីភូតោ និបជ្ជិយេវ. អថ សត្តមេ ទិវសេ សមន្តា បដិវិស្សកា ឧដ្ឋហិត្វា ‘‘តុម្ហេ មាតង្គំ វា ឧដ្ឋាបេថ, ទារិកំ វា ទេថ, មា អម្ហេ សព្ពេ នាសយិត្ថា’’តិ អាហំសុ. តេសំ កិរ អយំ ទិដ្ឋិ ‘‘យស្ស ឃរទ្វារេ ឯវំ និបន្នោ ចណ្ឌាលោ មរតិ, តស្ស ឃរេន សហ សមន្តា សត្តសត្តឃរវាសិនោ ចណ្ឌាលា ហោន្តី’’តិ. តតោ ទិដ្ឋមង្គលិកំ នីលបដបិលោតិកំ និវាសាបេត្វា ឧឡុង្កកឡោបិកាទីនិ ទត្វា បរិទេវមានំ តស្ស សន្តិកំ នេត្វា ‘‘គណ្ហ ទារិកំ, ឧដ្ឋាយ គច្ឆាហី’’តិ អទំសុ. សា បស្សេ ឋត្វា ‘‘ឧដ្ឋាហី’’តិ អាហ, សោ ‘‘ហត្ថេន មំ គហេត្វា ឧដ្ឋាបេហី’’តិ អាហ. សា នំ ឧដ្ឋាបេសិ. សោ និសីទិត្វា អាហ – ‘‘មយំ អន្តោនគរេ វសិតុំ ន លភាម, ឯហិ មំ ពហិនគរេ ចម្មកុដិំ នេហី’’តិ. សា នំ ហត្ថេ គហេត្វា តត្ថ នេសិ. ‘‘បិដ្ឋិយំ អារោបេត្វា’’តិ ជាតកភាណកា. នេត្វា ចស្ស សរីរំ តេលេន មក្ខេត្វា, ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា, យាគុំ បចិត្វា អទាសិ. សោ ‘‘ព្រាហ្មណកញ្ញា អយំ មា វិនស្សី’’តិ ជាតិសម្ភេទំ អកត្វាវ អឌ្ឍមាសមត្តំ ពលំ គហេត្វា ‘‘អហំ វនំ គច្ឆាមិ, ‘អតិចិរាយតី’តិ មា ត្វំ ឧក្កណ្ឋី’’តិ វត្វា ឃរមានុសកានិ ច ‘‘ឥមំ មា បមជ្ជិត្ថា’’តិ អាណាបេត្វា ឃរា និក្ខម្ម តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា, កសិណបរិកម្មំ កត្វា, កតិបាហេនេវ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ច ច អភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា ‘‘ឥទានាហំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ មនាបោ ភវិស្សាមី’’តិ អាកាសេនាគន្ត្វា នគរទ្វារេ ឱរោហិត្វា ទិដ្ឋមង្គលិកាយ សន្តិកំ បេសេសិ.

សា សុត្វា ‘‘កោចិ មញ្ញេ មម ញាតកោ បព្ពជិតោ មំ ទុក្ខិតំ ញត្វា ទដ្ឋុំ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តយមានា គន្ត្វា, តំ ញត្វា, បាទេសុ និបតិត្វា ‘‘កិស្ស មំ អនាថំ តុម្ហេ អកត្ថា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘មា ត្វំ ទិដ្ឋមង្គលិកេ ទុក្ខិនី អហោសិ, សកលជម្ពុទីបវាសីហិ តេ សក្ការំ ការេស្សាមី’’តិ វត្វា ឯតទវោច – ‘‘គច្ឆ ត្វំ ឃោសនំ ករោហិ – ‘មហាព្រហ្មា មម សាមិកោ ន មាតង្គោ, សោ ចន្ទវិមានំ ភិន្ទិត្វា សត្តមេ ទិវសេ មម សន្តិកំ អាគមិស្សតី’’’តិ. សា អាហ – ‘‘អហំ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណមហាសាលធីតា ហុត្វា អត្តនោ បាបកម្មេន ឥមំ ចណ្ឌាលភាវំ បត្តា, ន សក្កោមិ ឯវំ វត្តុ’’ន្តិ. មហាបុរិសោ ‘‘ន ត្វំ មាតង្គស្ស អានុភាវំ ជានាសី’’តិ វត្វា យថា សា សទ្ទហតិ, តថា អនេកានិ បាដិហារិយានិ ទស្សេត្វា តថេវ តំ អាណាបេត្វា អត្តនោ វសតិំ អគមាសិ. សា តថា អកាសិ.

មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ហសន្តិ – ‘‘កថញ្ហិ នាមាយំ អត្តនោ បាបកម្មេន ចណ្ឌាលភាវំ បត្វា បុន តំ មហាព្រហ្មានំ ករិស្សតី’’តិ. សា អធិមានា ឯវ ហុត្វា ទិវសេ ទិវសេ ឃោសន្តី នគរំ អាហិណ្ឌតិ ‘‘ឥតោ ឆដ្ឋេ ទិវសេ, បញ្ចមេ, ចតុត្ថេ, តតិយេ, សុវេ, អជ្ជ អាគមិស្សតី’’តិ. មនុស្សា តស្សា វិស្សត្ថវាចំ សុត្វា ‘‘កទាចិ ឯវម្បិ សិយា’’តិ អត្តនោ អត្តនោ ឃរទ្វារេសុ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា, សាណិបាការំ សជ្ជេត្វា, វយប្បត្តា ទារិកាយោ អលង្ករិត្វា ‘‘មហាព្រហ្មនិ អាគតេ កញ្ញាទានំ ទស្សាមា’’តិ អាកាសំ ឧល្លោកេន្តា និសីទិំសុ. អថ មហាបុរិសោ បុណ្ណមទិវសេ គគនតលំ ឧបារូឡ្ហេ ចន្ទេ ចន្ទវិមានំ ផាលេត្វា បស្សតោ មហាជនស្ស មហាព្រហ្មរូបេន និគ្គច្ឆិ. មហាជនោ ‘‘ទ្វេ ចន្ទា ជាតា’’តិ អតិមញ្ញិ. តតោ អនុក្កមេន អាគតំ ទិស្វា ‘‘សច្ចំ ទិដ្ឋមង្គលិកា អាហ, មហាព្រហ្មាវ អយំ ទិដ្ឋមង្គលិកំ ទមេតុំ បុព្ពេ មាតង្គវេសេនាគច្ឆី’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. ឯវំ សោ មហាជនេន ទិស្សមានោ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ វសនដ្ឋានេ ឯវ ឱតរិ. សា ច តទា ឧតុនី អហោសិ. សោ តស្សា នាភិំ អង្គុដ្ឋកេន បរាមសិ. តេន ផស្សេន គព្ភោ បតិដ្ឋាសិ. តតោ នំ ‘‘គព្ភោ តេ សណ្ឋិតោ, បុត្តម្ហិ ជាតេ តំ និស្សាយ ជីវាហី’’តិ វត្វា បស្សតោ មហាជនស្ស បុន ចន្ទវិមានំ បាវិសិ.

ព្រាហ្មណា ‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកា មហាព្រហ្មុនោ បជាបតិ អម្ហាកំ មាតា ជាតា’’តិ វត្វា តតោ តតោ អាគច្ឆន្តិ. តំ សក្ការំ កាតុកាមានំ មនុស្សានំ សម្បីឡនេន នគរទ្វារានិ អនោកាសានិ អហេសុំ. តេ ទិដ្ឋមង្គលិកំ ហិរញ្ញរាសិម្ហិ ឋបេត្វា, ន្ហាបេត្វា, មណ្ឌេត្វា, រថំ អារោបេត្វា, មហាសក្ការេន នគរំ បទក្ខិណំ ការាបេត្វា, នគរមជ្ឈេ មណ្ឌបំ ការាបេត្វា, តត្រ នំ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ បជាបតី’’តិ ទិដ្ឋដ្ឋានេ ឋបេត្វា វសាបេន្តិ ‘‘យាវស្សា បតិរូបំ វសនោកាសំ ករោម, តាវ ឥធេវ វសតូ’’តិ. សា មណ្ឌបេ ឯវ បុត្តំ វិជាយិ. តំ វិសុទ្ធទិវសេ សទ្ធិំ បុត្តេន សសីសំ ន្ហាបេត្វា មណ្ឌបេ ជាតោតិ ទារកស្ស ‘‘មណ្ឌព្យកុមារោ’’តិ នាមំ អកំសុ. តតោ បភុតិ ច នំ ព្រាហ្មណា ‘‘មហាព្រហ្មុនោ បុត្តោ’’តិ បរិវារេត្វា ចរន្តិ. តតោ អនេកសតសហស្សប្បការា បណ្ណាការា អាគច្ឆន្តិ, តេ ព្រាហ្មណា កុមារស្សារក្ខំ ឋបេសុំ, អាគតា លហុំ កុមារំ ទដ្ឋុំ ន លភន្តិ.

កុមារោ អនុបុព្ពេន វុឌ្ឍិមន្វាយ ទានំ ទាតុំ អារទ្ធោ. សោ សាលាយ សម្បត្តានំ កបណទ្ធិកានំ អទត្វា ព្រាហ្មណានំយេវ ទេតិ. មហាបុរិសោ ‘‘កិំ មម បុត្តោ ទានំ ទេតី’’តិ អាវជ្ជេត្វា ព្រាហ្មណានំយេវ ទានំ ទេន្តំ ទិស្វា ‘‘យថា សព្ពេសំ ទស្សតិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ គហេត្វា អាកាសេន អាគម្ម បុត្តស្ស ឃរទ្វារេ អដ្ឋាសិ. កុមារោ តំ ទិស្វា ‘‘កុតោ អយំ ឯវំ វិរូបវេសោ វសលោ អាគតោ’’តិ កុទ្ធោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘កុតោ នុ អាគច្ឆសិ ទុម្មវាសី, ឱតល្លកោ បំសុបិសាចកោវ;

សង្ការចោឡំ បដិមុញ្ច កណ្ឋេ, កោ រេ តុវំ ហោសិ អទក្ខិណេយ្យោ’’តិ.

ព្រាហ្មណា ‘‘គណ្ហថ គណ្ហថា’’តិ តំ គហេត្វា អាកោដេត្វា អនយព្យសនំ បាបេសុំ. សោ អាកាសេន គន្ត្វា ពហិនគរេ បច្ចដ្ឋាសិ. ទេវតា កុបិតា កុមារំ គលេ គហេត្វា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ ឋបេសុំ. សោ អក្ខីហិ និគ្គតេហិ មុខេន ខេឡំ បគ្ឃរន្តេន ឃរុឃរុបស្សាសី ទុក្ខំ វេទយតិ. ទិដ្ឋមង្គលិកា សុត្វា ‘‘កោចិ អាគតោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, បព្ពជិតោ អាគច្ឆី’’តិ. ‘‘កុហិំ គតោ’’តិ? ‘‘ឯវំ គតោ’’តិ. សា តត្ថ គន្ត្វា ‘‘ខមថ, ភន្តេ, អត្តនោ ទាសស្សា’’តិ យាចន្តី តស្ស បាទមូលេ ភូមិយា និបជ្ជិ. តេន ច សមយេន មហាបុរិសោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា, យាគុំ លភិត្វា, តំ បិវន្តោ តត្ថ និសិន្នោ ហោតិ, សោ អវសិដ្ឋំ ថោកំ យាគុំ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ អទាសិ. ‘‘គច្ឆ ឥមំ យាគុំ ឧទកកុម្ភិយា អាលោលេត្វា យេសំ ភូតវិការោ អត្ថិ, តេសំ អក្ខិមុខកណ្ណនាសាពិលេសុ អាសិញ្ច, សរីរញ្ច បរិប្ផោសេហិ, ឯវំ និព្ពិការា ភវិស្សន្តី’’តិ. សា តថា អកាសិ. តតោ កុមារេ បកតិសរីរេ ជាតេ ‘‘ឯហិ, តាត មណ្ឌព្យ, តំ ខមាបេស្សាមា’’តិ បុត្តញ្ច សព្ពេ ព្រាហ្មណេ ច តស្ស បាទមូលេ និក្កុជ្ជិត្វា និបជ្ជាបេត្វា ខមាបេសិ.

សោ ‘‘សព្ពជនស្ស ទានំ ទាតព្ព’’ន្តិ ឱវទិត្វា, ធម្មកថំ កត្វា, អត្តនោ វសនដ្ឋានំយេវ គន្ត្វា, ចិន្តេសិ ‘‘ឥត្ថីសុ បាកដា ទិដ្ឋមង្គលិកា ទមិតា, បុរិសេសុ បាកដោ មណ្ឌព្យកុមារោ, ឥទានិ កោ ទមេតព្ពោ’’តិ. តតោ ជាតិមន្តតាបសំ អទ្ទស ពន្ធុមតីនគរំ និស្សាយ កុម្ភវតីនទីតីរេ វិហរន្តំ. សោ ‘‘អហំ ជាតិយា វិសិដ្ឋោ, អញ្ញេហិ បរិភុត្តោទកំ ន បរិភុញ្ជាមី’’តិ ឧបរិនទិយា វសតិ. មហាបុរិសោ តស្ស ឧបរិភាគេ វាសំ កប្បេត្វា តស្ស ឧទកបរិភោគវេលាយំ ទន្តកដ្ឋំ ខាទិត្វា ឧទកេ បក្ខិបិ. តាបសោ តំ ឧទកេន វុយ្ហមានំ ទិស្វា ‘‘កេនិទំ ខិត្ត’’ន្តិ បដិសោតំ គន្ត្វា មហាបុរិសំ ទិស្វា ‘‘កោ ឯត្ថា’’តិ អាហ. ‘‘មាតង្គចណ្ឌាលោ, អាចរិយា’’តិ. ‘‘អបេហិ, ចណ្ឌាល, មា ឧបរិនទិយា វសី’’តិ. មហាបុរិសោ ‘‘សាធុ, អាចរិយា’’តិ ហេដ្ឋានទិយា វសតិ, បដិសោតម្បិ ទន្តកដ្ឋំ តាបសស្ស សន្តិកំ អាគច្ឆតិ. តាបសោ បុន គន្ត្វា ‘‘អបេហិ, ចណ្ឌាល, មា ហេដ្ឋានទិយំ វស, ឧបរិនទិយាយេវ វសា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘សាធុ, អាចរិយា’’តិ តថា អកាសិ, បុនបិ តថេវ អហោសិ. តាបសោ បុនបិ ‘‘តថា ករោតី’’តិ ទុដ្ឋោ មហាបុរិសំ សបិ ‘‘សូរិយស្ស តេ ឧគ្គមនវេលាយ សត្តធា មុទ្ធា ផលតូ’’តិ. មហាបុរិសោបិ ‘‘សាធុ, អាចរិយ, អហំ បន សូរិយុដ្ឋានំ ន ទេមី’’តិ វត្វា សូរិយុដ្ឋានំ និវារេសិ. តតោ រត្តិ ន វិភាយតិ, អន្ធការោ ជាតោ, ភីតា ពន្ធុមតីវាសិនោ តាបសស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, អាចរិយ, អម្ហាកំ សោត្ថិភាវោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. តេ ហិ តំ ‘‘អរហា’’តិ មញ្ញន្តិ. សោ តេសំ សព្ពមាចិក្ខិ. តេ មហាបុរិសំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘សូរិយំ, ភន្តេ, មុញ្ចថា’’តិ យាចិំសុ. មហាបុរិសោ ‘‘យទិ តុម្ហាកំ អរហា អាគន្ត្វា មំ ខមាបេតិ, មុញ្ចាមី’’តិ អាហ.

មនុស្សា គន្ត្វា តាបសំ អាហំសុ – ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, មាតង្គបណ្ឌិតំ ខមាបេហិ, មា តុម្ហាកំ កលហការណា មយំ នស្សិម្ហា’’តិ. សោ ‘‘នាហំ ចណ្ឌាលំ ខមាបេមី’’តិ អាហ. មនុស្សា ‘‘អម្ហេ ត្វំ នាសេសី’’តិ តំ ហត្ថបាទេសុ គហេត្វា មហាបុរិសស្ស សន្តិកំ នេសុំ. មហាបុរិសោ ‘‘មម បាទមូលេ កុច្ឆិយា និបជ្ជិត្វា ខមាបេន្តេ ខមាមី’’តិ អាហ. មនុស្សា ‘‘ឯវំ ករោហី’’តិ អាហំសុ. តាបសោ ‘‘នាហំ ចណ្ឌាលំ វន្ទាមី’’តិ. មនុស្សា ‘‘តវ ឆន្ទេន ន វន្ទិស្សសី’’តិ ហត្ថបាទមស្សុគីវាទីសុ គហេត្វា មហាបុរិសស្ស បាទមូលេ សយាបេសុំ. សោ ‘‘ខមាមហំ ឥមស្ស, អបិចាហំ តស្សេវានុកម្បាយ សូរិយំ ន មុញ្ចាមិ, សូរិយេ ហិ ឧគ្គតមត្តេ មុទ្ធា អស្ស សត្តធា ផលិស្សតី’’តិ អាហ. មនុស្សា ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ អាហំសុ. មហាបុរិសោ ‘‘តេន ហិ ឥមំ គលប្បមាណេ ឧទកេ ឋបេត្វា មត្តិកាបិណ្ឌេនស្ស សីសំ បដិច្ឆាទេថ, សូរិយរស្មីហិ ផុដ្ឋោ មត្តិកាបិណ្ឌោ សត្តធា ផលិស្សតិ. តស្មិំ ផលិតេ ឯស អញ្ញត្រ គច្ឆតូ’’តិ អាហ. តេ តាបសំ ហត្ថបាទាទីសុ គហេត្វា តថា អកំសុ. សូរិយេ មុញ្ចិតមត្តេ មត្តិកាបិណ្ឌោ សត្តធា ផលិត្វា បតិ, តាបសោ ភីតោ បលាយិ. មនុស្សា ទិស្វា ‘‘បស្សថ, ភោ, សមណស្ស អានុភាវ’’ន្តិ ទន្តកដ្ឋបក្ខិបនមាទិំ កត្វា សព្ពំ វិត្ថារេត្វា ‘‘នត្ថិ ឦទិសោ សមណោ’’តិ តស្មិំ បសីទិំសុ. តតោ បភុតិ សកលជម្ពុទីបេ ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ គហដ្ឋបព្ពជិតា មាតង្គបណ្ឌិតស្ស ឧបដ្ឋានំ អគមំសុ. សោ យាវតាយុកំ ឋត្វា កាយស្ស ភេទា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បជ្ជិ. តេនាហ ភគវា ‘‘តទមិនាបិ ជានាថ…បេ… ព្រហ្មលោកូបបត្តិយា’’តិ.

១៤០-១៤១. ឯវំ ‘‘ន ជច្ចា វសលោ ហោតិ, កម្មុនា វសលោ ហោតី’’តិ សាធេត្វា ឥទានិ ‘‘ន ជច្ចា ហោតិ ព្រាហ្មណោ, កម្មុនា ហោតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ ឯតំ សាធេតុំ អាហ ‘‘អជ្ឈាយកកុលេ ជាតា …បេ… ទុគ្គត្យា គរហាយវា’’តិ. តត្ថ អជ្ឈាយកកុលេ ជាតាតិ មន្តជ្ឈាយកេ ព្រាហ្មណកុលេ ជាតា. ‘‘អជ្ឈាយកាកុឡេ ជាតា’’តិបិ បាឋោ. មន្តានំ អជ្ឈាយកេ អនុបកុដ្ឋេ ច ព្រាហ្មណកុលេ ជាតាតិ អត្ថោ. មន្តា ពន្ធវា ឯតេសន្តិ មន្តពន្ធវា. វេទពន្ធូ វេទបដិស្សរណាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ច បាបេសុ កម្មេសុ អភិណ្ហមុបទិស្សរេតិ តេ ឯវំ កុលេ ជាតា មន្តពន្ធវា ច សមានាបិ យទិ បាណាតិបាតាទីសុ បាបកម្មេសុ បុនប្បុនំ ឧបទិស្សន្តិ, អថ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គារយ្ហា សម្បរាយេ ច ទុគ្គតិ តេ ឯវមុបទិស្សមានា ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ មាតាបិតូហិបិ ‘‘នយិមេ អម្ហាកំ បុត្តា, ទុជ្ជាតា ឯតេ កុលស្ស អង្គារភូតា, និក្កឌ្ឍថ នេ’’តិ, ព្រាហ្មណេហិបិ ‘‘គហបតិកា ឯតេ, ន ឯតេ ព្រាហ្មណា, មា នេសំ សទ្ធយញ្ញថាលិបាកាទីសុ បវេសំ ទេថ, មា នេហិ សទ្ធិំ សល្លបថា’’តិ, អញ្ញេហិបិ មនុស្សេហិ ‘‘បាបកម្មន្តា ឯតេ, ន ឯតេ ព្រាហ្មណា’’តិ ឯវំ គារយ្ហា ហោន្តិ. សម្បរាយេ ច នេសំ ទុគ្គតិ និរយាទិភេទា, ទុគ្គតិ ឯតេសំ បរលោកេ ហោតីតិ អត្ថោ. សម្បរាយេ វាតិបិ បាឋោ. បរលោកេ ឯតេសំ ទុក្ខស្ស គតិ ទុគ្គតិ, ទុក្ខប្បត្តិយេវ ហោតីតិ អត្ថោ. ន នេ ជាតិ និវារេតិ, ទុគ្គត្យា គរហាយ វាតិ សា តថា ឧក្កដ្ឋាបិ យំ ត្វំ សារតោ បច្ចេសិ, ជាតិ ឯតេ បាបកម្មេសុ បទិស្សន្តេ ព្រាហ្មណេ ‘‘សម្បរាយេ ច ទុគ្គតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការាយ ទុគ្គតិយា វា, ‘‘ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គារយ្ហា’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការាយ គរហាយ វា ន និវារេតិ.

១៤២. ឯវំ ភគវា អជ្ឈាយកកុលេ ជាតានម្បិ ព្រាហ្មណានំ គារយ្ហាទិកម្មវសេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បតិតភាវំ ទីបេន្តោ ទុគ្គតិគមនេន ច សម្បរាយេ ព្រាហ្មណជាតិយា អភាវំ ទីបេន្តោ ‘‘ន ជច្ចា ហោតិ ព្រាហ្មណោ, កម្មុនា ហោតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ ឯតម្បិ អត្ថំ សាធេត្វា ឥទានិ ទុវិធម្បិ អត្ថំ និគមេន្តោ អាហ, ឯវំ ព្រាហ្មណ –

‘‘ន ជច្ចា វសលោ ហោតិ, ន ជច្ចា ហោតិ ព្រាហ្មណោ;

កម្មុនា វសលោ ហោតិ, កម្មុនា ហោតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ.

សេសំ កសិភារទ្វាជសុត្តេ វុត្តនយមេវ. វិសេសតោ វា ឯត្ថ និក្កុជ្ជិតំ វាតិអាទីនំ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ មំ កម្មវិមុខំ ជាតិវាទេ បតិតំ ‘‘ជាតិយា ព្រាហ្មណវសលភាវោ ហោតី’’តិ ទិដ្ឋិតោ វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ ជាតិវាទបដិច្ឆន្នំ កម្មវាទំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ ព្រាហ្មណវសលភាវស្ស អសម្ភិន្នឧជុមគ្គំ អាចិក្ខន្តេន, យថា អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មាតង្គាទិនិទស្សនបជ្ជោតធារណេន មយ្ហំ ភោតា គោតមេន ឯតេហិ បរិយាយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ អគ្គិកភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.