៤. កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ កសិភារទ្វាជសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវា មគធេសុ វិហរន្តោ ទក្ខិណាគិរិស្មិំ ឯកនាលាយំ ព្រាហ្មណគាមេ បុរេភត្តកិច្ចំ បច្ឆាភត្តកិច្ចន្តិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ពុទ្ធកិច្ចេសុ បុរេភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា បច្ឆាភត្តកិច្ចាវសានេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ កសិភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ យថា បវត្តិស្សតិ, តតោ កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯស ព្រាហ្មណោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ច ញត្វា, តត្ថ គន្ត្វា, កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា, ឥមំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ សិយា ‘‘កតមំ ពុទ្ធានំ បុរេភត្តកិច្ចំ, កតមំ បច្ឆាភត្តកិច្ច’’ន្តិ? វុច្ចតេ – ពុទ្ធោ ភគវា បាតោ ឯវ ឧដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាកានុគ្គហត្ថំ សរីរផាសុកត្ថញ្ច មុខធោវនាទិសរីរបរិកម្មំ កត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា, ភិក្ខាចារវេលាយ និវាសេត្វា, កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា, ចីវរំ បារុបិត្វា, បត្តមាទាយ កទាចិ ឯកកោវ កទាចិ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ បវិសតិ, កទាចិ បកតិយា, កទាចិ អនេកេហិ បាដិហារិយេហិ វត្តមានេហិ. សេយ្យថិទំ – បិណ្ឌាយ បវិសតោ លោកនាថស្ស បុរតោ បុរតោ គន្ត្វា មុទុគតិយោ វាតា បថវិំ សោធេន្តិ; វលាហកា ឧទកផុសិតានិ មុញ្ចន្តា មគ្គេ រេណុំ វូបសមេត្វា ឧបរិ វិតានំ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. អបរេ វាតា បុប្ផានិ ឧបសំហរិត្វា មគ្គេ ឱកិរន្តិ, ឧន្នតា ភូមិប្បទេសា ឱនមន្តិ, ឱនតា ឧន្នមន្តិ, បាទនិក្ខេបសមយេ សមាវ ភូមិ ហោតិ, សុខសម្ផស្សានិ រថចក្កមត្តានិ បទុមបុប្ផានិ វា បាទេ សម្បដិច្ឆន្តិ, ឥន្ទខីលស្ស អន្តោ ឋបិតមត្តេ ទក្ខិណបាទេ សរីរា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និច្ឆរិត្វា សុវណ្ណរសបិញ្ជរានិ វិយ ចិត្របដបរិក្ខិត្តានិ វិយ ច បាសាទកូដាគារាទីនិ ករោន្តិយោ ឥតោ ចិតោ ច វិធាវន្តិ, ហត្ថិអស្សវិហង្គាទយោ សកសកដ្ឋានេសុ ឋិតាយេវ មធុរេនាការេន សទ្ទំ ករោន្តិ, តថា ភេរិវីណាទីនិ តូរិយានិ មនុស្សានំ កាយូបគានិ ច អាភរណានិ, តេន សញ្ញាណេន មនុស្សា ជានន្តិ ‘‘អជ្ជ ភគវា ឥធ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ. តេ សុនិវត្ថា សុបារុតា គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ ឃរា និក្ខមិត្វា អន្តរវីថិំ បដិបជ្ជិត្វា ភគវន្តំ គន្ធបុប្ផាទីហិ សក្កច្ចំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា – ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, ទស ភិក្ខូ, អម្ហាកំ វីសតិ, អម្ហាកំ ភិក្ខុសតំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា ភគវតោបិ បត្តំ គហេត្វា, អាសនំ បញ្ញាបេត្វា សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតេន បដិមានេន្តិ.

ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តេសំ សន្តានានិ ឱលោកេត្វា តថា ធម្មំ ទេសេតិ, យថា កេចិ សរណគមនេ បតិដ្ឋហន្តិ, កេចិ បញ្ចសុ សីលេសុ, កេចិ សោតាបត្តិសកទាគាមិអនាគាមិផលានំ អញ្ញតរស្មិំ, កេចិ បព្ពជិត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេតិ. ឯវំ តថា តថា ជនំ អនុគ្គហេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ គច្ឆតិ. តត្ថ មណ្ឌលមាឡេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទតិ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានំ អាគមយមានោ. តតោ ភិក្ខូនំ ភត្តកិច្ចបរិយោសានេ ឧបដ្ឋាកោ ភគវតោ និវេទេតិ. អថ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសតិ. ឥទំ តាវ បុរេភត្តកិច្ចំ. យញ្ចេត្ថ ន វុត្តំ, តំ ព្រហ្មាយុសុត្តេ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ.

អថ ភគវា ឯវំ កតបុរេភត្តកិច្ចោ គន្ធកុដិយា ឧបដ្ឋានេ និសីទិត្វា, បាទេ បក្ខាលេត្វា, បាទបីឋេ ឋត្វា, ភិក្ខុសង្ឃំ ឱវទតិ – ‘‘ភិក្ខវេ, អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ពុទ្ធុប្បាទោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ, មនុស្សបដិលាភោ ទុល្លភោ, សទ្ធាសម្បត្តិ ទុល្លភា, បព្ពជ្ជា ទុល្លភា, សទ្ធម្មស្សវនំ ទុល្លភំ លោកស្មិ’’ន្តិ. តតោ ភិក្ខូ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆន្តិ. អថ ភគវា ភិក្ខូនំ ចរិយវសេន កម្មដ្ឋានំ ទេតិ. តេ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វា, ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា, អត្តនោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ; កេចិ អរញ្ញំ, កេចិ រុក្ខមូលំ, កេចិ បព្ពតាទីនំ អញ្ញតរំ, កេចិ ចាតុមហារាជិកភវនំ…បេ… កេចិ វសវត្តិភវនន្តិ. តតោ ភគវា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា សចេ អាកង្ខតិ, ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ មុហុត្តំ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ. អថ សមស្សាសិតកាយោ ឧដ្ឋហិត្វា ទុតិយភាគេ លោកំ វោលោកេតិ. តតិយភាគេ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, តត្ថ ជនោ បុរេភត្តំ ទានំ ទត្វា បច្ឆាភត្តំ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ គន្ធបុប្ផាទីនិ អាទាយ វិហារេ សន្និបតតិ. តតោ ភគវា សម្បត្តបរិសាយ អនុរូបេន បាដិហារិយេន គន្ត្វា ធម្មសភាយំ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសជ្ជ ធម្មំ ទេសេតិ កាលយុត្តំ បមាណយុត្តំ. អថ កាលំ វិទិត្វា បរិសំ ឧយ្យោជេតិ.

តតោ សចេ គត្តានិ ឱសិញ្ចិតុកាមោ ហោតិ. អថ ពុទ្ធាសនា ឧដ្ឋាយ ឧបដ្ឋាកេន ឧទកបដិយាទិតោកាសំ គន្ត្វា, ឧបដ្ឋាកហត្ថតោ ឧទកសាដិកំ គហេត្វា, ន្ហានកោដ្ឋកំ បវិសតិ. ឧបដ្ឋាកោបិ ពុទ្ធាសនំ អានេត្វា គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញាបេតិ. ភគវា គត្តានិ ឱសិញ្ចិត្វា, សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា, កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា, ឧត្តរាសង្គំ កត្វា, តត្ថ អាគន្ត្វា, និសីទតិ ឯកកោវ មុហុត្តំ បដិសល្លីនោ. អថ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគម្ម ភគវតោ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ឯកច្ចេ បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ កម្មដ្ឋានំ, ឯកច្ចេ ធម្មស្សវនំ យាចន្តិ. ភគវា តេសំ អធិប្បាយំ សម្បាទេន្តោ បឋមំ យាមំ វីតិនាមេតិ.

មជ្ឈិមយាមេ សកលទសសហស្សិលោកធាតុទេវតាយោ ឱកាសំ លភមានា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ យថាភិសង្ខតំ អន្តមសោ ចតុរក្ខរម្បិ. ភគវា តាសំ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេន្តោ មជ្ឈិមយាមំ វីតិនាមេតិ. តតោ បច្ឆិមយាមំ ចត្តារោ ភាគេ កត្វា ឯកំ ភាគំ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ទុតិយភាគំ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បេតិ, តតិយភាគំ ផលសមាបត្តិយា វីតិនាមេតិ, ចតុត្ថភាគំ មហាករុណាសមាបត្តិំ បវិសិត្វា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេតិ អប្បរជក្ខមហារជក្ខាទិសត្តទស្សនត្ថំ. ឥទំ បច្ឆាភត្តកិច្ចំ.

ឯវមិមស្ស បច្ឆាភត្តកិច្ចស្ស លោកវោលោកនសង្ខាតេ ចតុត្ថភាគាវសានេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃេសុ ទានសីលឧបោសថកម្មាទីសុ ច អកតាធិការេ កតាធិការេ ច អនុបនិស្សយសម្បន្នេ ឧបនិស្សយសម្បន្នេ ច សត្តេ បស្សិតុំ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ កសិភារទ្វាជំ ព្រាហ្មណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ កថា បវត្តិស្សតិ, តតោ កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯស ព្រាហ្មណោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ច ញត្វា, តត្ថ គន្ត្វា, កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ ធម្មសង្គីតិំ ករោន្តេន អាយស្មតា មហាកស្សបត្ថេរេន បុដ្ឋេន បញ្ចន្នំ អរហន្តសតានំ វុត្តំ, ‘‘អហំ, ខោ, សមណ កសាមិ ច វបាមិ ចា’’តិ កសិភារទ្វាជេន វុត្តំ, ‘‘អហម្បិ ខោ ព្រាហ្មណ កសាមិ ច វបាមិ ចា’’តិអាទិ ភគវតា វុត្តំ. តទេតំ សព្ពម្បិ សមោធានេត្វា ‘‘កសិភារទ្វាជសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ ឯវន្តិ អយំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថោ ឯវំ-សទ្ទោ. អាការត្ថេន ហិ ឯតេន ឯតមត្ថំ ទីបេតិ – នានានយនិបុណមនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ វិវិធបាដិហារិយំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ សព្ពសត្តេហិ សកសកភាសានុរូបមុបលក្ខណិយសភាវំ តស្ស ភគវតោ វចនំ, តំ សព្ពាការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ; អថ, ខោ, ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯកេនាការេន សុត’’ន្តិ. និទស្សនត្ថេន ‘‘នាហំ សយម្ភូ, ន មយា ឥទំ សច្ឆិកត’’ន្តិ អត្តានំ បរិមោចេន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, មយា ឯវំ សុត’’ន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលសុត្តំ និទស្សេតិ. អវធារណត្ថេន ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ, គតិមន្តានំ, សតិមន្តានំ, ធិតិមន្តានំ, ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣) ឯវំ ភគវតា បសត្ថភាវានុរូបំ អត្តនោ ធារណពលំ ទស្សេន្តោ សត្តានំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ តញ្ច អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកំ, ឯវមេវ, ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. មេ សុតន្តិ ឯត្ថ មយាសទ្ទត្ថោ មេ-សទ្ទោ, សោតទ្វារវិញ្ញាណត្ថោ សុតសទ្ទោ. តស្មា ឯវំ មេ សុតន្តិ ឯវំ មយា សោតវិញ្ញាណបុព្ពង្គមាយ វិញ្ញាណវីថិយា ឧបធារិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯកំ សមយន្តិ ឯកំ កាលំ. ភគវាតិ ភាគ្យវា, ភគ្គវា, ភត្តវាតិ វុត្តំ ហោតិ. មគធេសុ វិហរតីតិ មគធា នាម ជនបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘មគធា’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ មគធេសុ ជនបទេ. កេចិ បន ‘‘យស្មា ចេតិយរាជា មុសាវាទំ ភណិត្វា ភូមិំ បវិសន្តោ ‘មា គធំ បវិសា’តិ វុត្តោ, យស្មា វា តំ រាជានំ មគ្គន្តា ភូមិំ ខនន្តា បុរិសា ‘មា គធំ ករោថា’តិ វុត្តា, តស្មា មគធា’’តិ ឯវមាទីហិ នយេហិ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពន្តិ. វិហរតីតិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អបរេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតិ, បវត្តេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ វា សត្តានំ វិវិធំ ហិតំ ហរតីតិ វិហរតិ. ហរតីតិ ឧបសំហរតិ, ឧបនេតិ, ជនេតិ, ឧប្បាទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ យទា សត្តា កាមេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា កិរ ភគវា ទិព្ពេន វិហារេន វិហរតិ តេសំ អលោភកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ – ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា កាមេសុ វិរជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន ឥស្សរិយត្ថំ សត្តេសុ វិប្បដិបជ្ជន្តិ, តទា ព្រហ្មវិហារេន វិហរតិ តេសំ អទោសកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ – ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អទោសេន ទោសំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. យទា បន បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ វិវទន្តិ, តទា អរិយវិហារេន វិហរតិ តេសំ អមោហកុសលមូលុប្បាទនត្ថំ – ‘‘អប្បេវ នាម ឥមំ បដិបត្តិំ ទិស្វា ឯត្ថ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អមោហេន មោហំ វូបសមេយ្យុ’’ន្តិ. ឥរិយាបថវិហារេន បន ន កទាចិ ន វិហរតិ តំ វិនា អត្តភាវបរិហរណាភាវតោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារំ បន មង្គលសុត្តវណ្ណនាយំ វក្ខាម.

ទក្ខិណាគិរិស្មិន្តិ យោ សោ រាជគហំ បរិវារេត្វា ឋិតោ គិរិ, តស្ស ទក្ខិណបស្សេ ជនបទោ ‘‘ទក្ខិណាគិរី’’តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ ជនបទេតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ វិហារស្សាបិ តទេវ នាមំ. ឯកនាឡាយំ ព្រាហ្មណគាមេតិ ឯកនាឡាតិ តស្ស គាមស្ស នាមំ. ព្រាហ្មណា ចេត្ថ សម្ពហុលា បដិវសន្តិ, ព្រាហ្មណភោគោ វា សោ, តស្មា ‘‘ព្រាហ្មណគាមោ’’តិ វុច្ចតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យំ សមយំ ភគវា អបរាជិតបល្លង្កំ អាភុជិត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ មគធរដ្ឋេ ឯកនាឡំ ព្រាហ្មណគាមំ ឧបនិស្សាយ ទក្ខិណាគិរិមហាវិហារេ ព្រាហ្មណស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោ វិហរតិ, តេន សមយេន ករណភូតេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ខោ បនាតិ ឥទំ បនេត្ថ និបាតទ្វយំ បទបូរណមត្តំ, អធិការន្តរទស្សនត្ថំ វាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កសិភារទ្វាជស្ស ព្រាហ្មណស្សាតិ សោ ព្រាហ្មណោ កសិយា ជីវតិ, ភារទ្វាជោតិ ចស្ស គោត្តំ, តស្មា ឯវំ វុច្ចតិ. បញ្ចមត្តានីតិ យថា – ‘‘ភោជនេ មត្តញ្ញូ’’តិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទោ បមាណេ វត្តតិ, ឯវមិធាបិ, តស្មា បញ្ចបមាណានិ អនូនានិ អនធិកានិ, បញ្ចនង្គលសតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. បយុត្តានីតិ បយោជិតានិ, ពលិពទ្ទានំ ខន្ធេសុ ឋបេត្វា យុគេ យោត្តេហិ យោជិតានិ ហោន្តីតិ អត្ថោ.

វប្បកាលេតិ វបនកាលេ, ពីជនិក្ខិបកាលេតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ទ្វេ វប្បានិ កលលវប្បញ្ច, បំសុវប្បញ្ច. បំសុវប្បំ ឥធ អធិប្បេតំ. តញ្ច ខោ បឋមទិវសេ មង្គលវប្បំ. តត្ថាយំ ឧបករណសម្បទា – តីណិ ពលិពទ្ទសហស្សានិ ឧបដ្ឋាបិតានិ ហោន្តិ, សព្ពេសំ សុវណ្ណមយានិ សិង្គានិ បដិមុក្កានិ, រជតមយា ខុរា, សព្ពេ សេតមាលាហិ សព្ពគន្ធសុគន្ធេហិ បញ្ចង្គុលិកេហិ ច អលង្កតា បរិបុណ្ណង្គបច្ចង្គា សព្ពលក្ខណសម្បន្នា, ឯកច្ចេ កាឡា អញ្ជនវណ្ណាយេវ, ឯកច្ចេ សេតា ផលិកវណ្ណា, ឯកច្ចេ រត្តា បវាឡវណ្ណា, ឯកច្ចេ កម្មាសា មសារគល្លវណ្ណា. បញ្ចសតា កស្សកបុរិសា សព្ពេ អហតសេតវត្ថនិវត្ថា មាលាលង្កតា ទក្ខិណអំសកូដេសុ ឋបិតបុប្ផចុម្ពដកា ហរិតាលមនោសិលាលញ្ឆនុជ្ជលិតគត្តភាគា ទស ទស នង្គលា ឯកេកគុម្ពា ហុត្វា គច្ឆន្តិ. នង្គលានំ សីសញ្ច យុគញ្ច បតោទា ច សុវណ្ណវិនទ្ធា. បឋមនង្គលេ អដ្ឋ ពលិពទ្ទា យុត្តា, សេសេសុ ចត្តារោ ចត្តារោ, អវសេសា កិលន្តបរិវត្តនត្ថំ អានីតា. ឯកេកគុម្ពេ ឯកមេកំ ពីជសកដំ ឯកេកោ កសតិ, ឯកេកោ វបតិ.

ព្រាហ្មណោ បន បគេវ មស្សុកម្មំ ការាបេត្វា ន្ហត្វា សុគន្ធគន្ធេហិ វិលិត្តោ បញ្ចសតគ្ឃនកំ វត្ថំ និវាសេត្វា សហស្សគ្ឃនកំ ឯកំសំ ករិត្វា ឯកមេកិស្សា អង្គុលិយា ទ្វេ ទ្វេ កត្វា វីសតិ អង្គុលិមុទ្ទិកាយោ, កណ្ណេសុ សីហកុណ្ឌលានិ, សីសេ ច ព្រហ្មវេឋនំ បដិមុញ្ចិត្វា សុវណ្ណមាលំ កណ្ឋេ កត្វា ព្រាហ្មណគណបរិវុតោ កម្មន្តំ វោសាសតិ. អថស្ស ព្រាហ្មណី អនេកសតភាជនេសុ បាយាសំ បចាបេត្វា មហាសកដេសុ អារោបេត្វា គន្ធោទកេន ន្ហាយិត្វា សព្ពាលង្ការវិភូសិតា ព្រាហ្មណីគណបរិវុតា កម្មន្តំ អគមាសិ. គេហម្បិស្ស សព្ពត្ថ គន្ធេហិ សុវិលិត្តំ បុប្ផេហិ សុកតពលិកម្មំ, ខេត្តញ្ច តេសុ តេសុ ឋានេសុ សមុស្សិតបដាកំ អហោសិ. បរិជនកម្មការេហិ សហ កម្មន្តំ ឱសដបរិសា អឌ្ឍតេយ្យសហស្សា អហោសិ. សព្ពេ អហតវត្ថនិវត្ថា, សព្ពេសញ្ច បាយាសភោជនំ បដិយត្តំ អហោសិ.

អថ ព្រាហ្មណោ យត្ថ សាមំ ភុញ្ជតិ, តំ សុវណ្ណបាតិំ ធោវាបេត្វា បាយាសស្ស បូរេត្វា សប្បិមធុផាណិតាទីនិ អភិសង្ខរិត្វា នង្គលពលិកម្មំ ការាបេសិ. ព្រាហ្មណី បញ្ច កស្សកសតានិ សុវណ្ណរជតកំសតម្ពមយានិ ភាជនានិ គហេត្វា និសិន្នានិ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា បាយាសេន បរិវិសន្តី គច្ឆតិ. ព្រាហ្មណោ បន ពលិកម្មំ ការាបេត្វា រត្តសុវណ្ណពន្ធូបាហនាយោ អារោហិត្វា រត្តសុវណ្ណទណ្ឌំ គហេត្វា ‘‘ឥធ បាយាសំ ទេថ, ឥធ សប្បិំ, ឥធ សក្ខរំ ទេថា’’តិ វោសាសមានោ វិចរតិ. អថ ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ព្រាហ្មណស្ស បរិវេសនំ វត្តមានំ ញត្វា ‘‘អយំ កាលោ ព្រាហ្មណំ ទមេតុ’’ន្តិ និវាសេត្វា, កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា, សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា, បត្តំ គហេត្វា, គន្ធកុដិតោ និក្ខមិ យថា តំ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ ‘‘អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា’’តិ.

តត្ថ អថ ឥតិ និបាតោ អញ្ញាធិការវចនារម្ភេ ខោតិ បទបូរណេ. ភគវាតិ វុត្តនយមេវ. បុព្ពណ្ហសមយន្តិ ទិវសស្ស បុព្ពភាគសមយំ, បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ, បុព្ពណ្ហេ វា សមយំ បុព្ពណ្ហសមយំ, បុព្ពណ្ហេ ឯកំ ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ លព្ភតិ. និវាសេត្វាតិ បរិទហិត្វា, វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេនេតំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ ភគវា តតោ បុព្ពេ អនិវត្ថោ អាសិ. បត្តចីវរមាទាយាតិ បត្តំ ហត្ថេហិ, ចីវរំ កាយេន អាទិយិត្វា, សម្បដិច្ឆិត្វា ធារេត្វាតិ អត្ថោ. ភគវតោ កិរ បិណ្ឌាយ បវិសិតុកាមស្ស ភមរោ វិយ វិកសិតបទុមទ្វយមជ្ឈំ, ឥន្ទនីលមណិវណ្ណំ សេលមយំ បត្តំ ហត្ថទ្វយមជ្ឈំ អាគច្ឆតិ. តស្មា ឯវមាគតំ បត្តំ ហត្ថេហិ សម្បដិច្ឆិត្វា ចីវរញ្ច បរិមណ្ឌលំ បារុតំ កាយេន ធារេត្វាតិ ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យេន វា តេន វា ហិ បការេន គណ្ហន្តោ អាទាយ ឥច្ចេវ វុច្ចតិ យថា ‘‘សមាទាយេវ បក្កមតី’’តិ.

យេនាតិ យេន មគ្គេន. កម្មន្តោតិ កម្មករណោកាសោ. តេនាតិ តេន មគ្គេន. ឧបសង្កមីតិ គតោ, យេន មគ្គេន កសិភារទ្វាជស្ស ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តោ គម្មតិ, តេន មគ្គេន គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ កស្មា, ភិក្ខូ, ភគវន្តំ នានុពន្ធិំសូតិ? វុច្ចតេ – យទា ភគវា ឯកកោវ កត្ថចិ ឧបសង្កមិតុកាមោ ហោតិ, ភិក្ខាចារវេលាយំ ទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោគន្ធកុដិំ បវិសតិ. តតោ ភិក្ខូ តាយ សញ្ញាយ ជានន្តិ – ‘‘អជ្ជ ភគវា ឯកកោវ គាមំ បវិសិតុកាមោ, អទ្ធា កញ្ចិ ឯវ វិនេតព្ពបុគ្គលំ អទ្ទសា’’តិ. តេ អត្តនោ បត្តចីវរំ គហេត្វា, គន្ធកុដិំ បទក្ខិណំ កត្វា, ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តិ. តទា ច ភគវា ឯវមកាសិ. តស្មា ភិក្ខូ ភគវន្តំ នានុពន្ធិំសូតិ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិ យេន សមយេន ភគវា កម្មន្តំ ឧបសង្កមិ, តេន សមយេន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស បរិវេសនា វត្តតិ, ភត្តវិស្សគ្គោ វត្តតីតិ អត្ថោ. យំ បុព្ពេ អវោចុម្ហ – ‘‘ព្រាហ្មណី បញ្ច កស្សកសតានិ សុវណ្ណរជតកំសតម្ពមយានិ ភាជនានិ គហេត្វា និសិន្នានិ សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា បាយាសេន បរិវិសន្តី គច្ឆតី’’តិ. អថ ខោ ភគវា យេន បរិវេសនា តេនុបសង្កមិ. កិំ ការណាតិ? ព្រាហ្មណស្ស អនុគ្គហករណត្ថំ. ន ហិ ភគវា កបណបុរិសោ វិយ ភោត្តុកាមតាយ បរិវេសនំ ឧបសង្កមតិ. ភគវតោ ហិ ទ្វេ អសីតិសហស្សសង្ខ្យា សក្យកោលិយរាជានោ ញាតយោ, តេ អត្តនោ សម្បត្តិយា និពទ្ធភត្តំ ទាតុំ ឧស្សហន្តិ. ន បន ភគវា ភត្តត្ថាយ បព្ពជិតោ, អបិច ខោ បន ‘‘អនេកានិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជន្តោ បារមិយោ បូរេត្វា មុត្តោ មោចេស្សាមិ, ទន្តោ ទមេស្សាមិ; សន្តោ សមេស្សាមិ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេស្សាមី’’តិ បព្ពជិតោ. តស្មា អត្តនោ មុត្តត្តា…បេ… បរិនិព្ពុតត្តា ច បរំ មោចេន្តោ…បេ… បរិនិព្ពាបេន្តោ ច លោកេ វិចរន្តោ ព្រាហ្មណស្ស អនុគ្គហករណត្ថំ យេន បរិវេសនា តេនុបសង្កមីតិ វេទិតព្ពំ.

ឧបសង្កមិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសីតិ ឯវំ ឧបសង្កមិត្វា ច ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ឯកោកាសំ ឯកបស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ, តស្ស ទស្សនូបចារេ កថាសវនដ្ឋានេ, យត្ថ ឋិតំ ព្រាហ្មណោ បស្សតិ, តត្ថ ឧច្ចដ្ឋានេ អដ្ឋាសិ. ឋត្វា ច សុវណ្ណរសបិញ្ជរំ សហស្សចន្ទសូរិយោភាសាតិភាសយមានំ សរីរាភំ មុញ្ចិ សមន្តតោ អសីតិហត្ថបរិមាណំ, យាយ អជ្ឈោត្ថរិតត្តា ព្រាហ្មណស្ស កម្មន្តសាលាភិត្តិរុក្ខកសិតមត្តិកាបិណ្ឌាទយោ សុវណ្ណមយា វិយ អហេសុំ. អថ មនុស្សា បាយាសំ ភុត្តា អសីតិអនុព្យញ្ជនបរិវារទ្វត្តិំសវរលក្ខណបដិមណ្ឌិតសរីរំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបវិភូសិតពាហុយុគឡំ កេតុមាលាសមុជ្ជលិតសស្សិរិកទស្សនំ ជង្គមមិវ បទុមស្សរំ, រំសិជាលុជ្ជលិតតារាគណមិវ គគនតលំ, អាទិត្តមិវ ច កនកគិរិសិខរំ សិរិយា ជលមានំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឯកមន្តំ ឋិតំ ទិស្វា ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ សម្បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ. ឯវំ តេហិ សម្បរិវារិតំ អទ្ទស ខោ កសិភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ បិណ្ឌាយ ឋិតំ. ទិស្វាន ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ចា’’តិ.

កស្មា បនាយំ ឯវមាហ? កិំ សមន្តបាសាទិកេ បសាទនីយេ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តេបិ ភគវតិ អប្បសាទេន, ឧទាហុ អឌ្ឍតេយ្យានំ ជនសហស្សានំ បាយាសំ បដិយាទេត្វាបិ កដច្ឆុភិក្ខាយ មច្ឆេរេនាតិ? ឧភយថាបិ នោ, អបិច ខ្វាស្ស ភគវតោ ទស្សនេន អតិត្តំ និក្ខិត្តកម្មន្តំ ជនំ ទិស្វា ‘‘កម្មភង្គំ មេ កាតុំ អាគតោ’’តិ អនត្តមនតា អហោសិ. តស្មា ឯវមាហ. ភគវតោ ច លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘សចាយំ កម្មន្តេ បយោជយិស្ស, សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សានំ សីសេ ចូឡាមណិ វិយ អភវិស្ស, កោ នាមស្ស អត្ថោ ន សម្បជ្ជិស្ស, ឯវមេវំ អលសតាយ កម្មន្តេ អប្បយោជេត្វា វប្បមង្គលាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុញ្ជន្តោ កាយទឡ្ហីពហុលោ វិចរតី’’តិបិស្ស អហោសិ. តេនាហ – ‘‘អហំ ខោ, សមណ, កសាមិ ច វបាមិ ច, កសិត្វា ច វបិត្វា ច ភុញ្ជាមី’’តិ. ន មេ កម្មន្តា ព្យាបជ្ជន្តិ, ន ចម្ហិ យថា ត្វំ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នោតិ អធិប្បាយោ. ត្វម្បិ សមណ…បេ… ភុញ្ជស្សុ, កោ តេ អត្ថោ ន សម្បជ្ជេយ្យ ឯវំ លក្ខណសម្បន្នស្សាតិ អធិប្បាយោ.

អបិចាយំ អស្សោសិ – ‘‘សក្យរាជកុលេ កិរ កុមារោ ឧប្បន្នោ, សោ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ’’តិ. តស្មា ‘‘ឥទានិ អយំ សោ’’តិ ញត្វា ‘‘ចក្កវត្តិរជ្ជំ កិរ បហាយ កិលន្តោសី’’តិ ឧបារម្ភំ ករោន្តោ អាហ ‘‘អហំ ខោ សមណា’’តិ. អបិចាយំ តិក្ខបញ្ញោ ព្រាហ្មណោ, ន ភគវន្តំ អវក្ខិបន្តោ ភណតិ, ភគវតោ បន រូបសម្បត្តិំ ទិស្វា បញ្ញាសម្បត្តិំ សម្ភាវយមានោ កថាបវត្តនត្ថម្បិ ឯវមាហ – ‘‘អហំ ខោ សមណា’’តិ. តតោ ភគវា វេនេយ្យវសេន សទេវកេ លោកេ អគ្គកស្សកវប្បកភាវំ អត្តនោ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អហម្បិ ខោ ព្រាហ្មណា’’តិ.

អថ ព្រាហ្មណស្ស ចិន្តា ឧទបាទិ – ‘‘អយំ សមណោ ‘កសាមិ ច វបាមិ ចា’តិ អាហ. ន ចស្ស ឱឡារិកានិ យុគនង្គលាទីនិ កសិភណ្ឌានិ បស្សាមិ, សោ មុសា នុ ខោ ភណតិ, នោ’’តិ ភគវន្តំ បាទតលា បដ្ឋាយ យាវ ឧបរិ កេសន្តា សម្មាលោកយមានោ អង្គវិជ្ជាយ កតាធិការត្តា ទ្វត្តិំសវរលក្ខណសម្បត្តិមស្ស ញត្វា ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ, យំ ឯវរូបោ មុសា ភណេយ្យា’’តិ តាវទេវ សញ្ជាតពហុមានោ ភគវតិ សមណវាទំ បហាយ គោត្តេន ភគវន្តំ សមុទាចរមានោ អាហ ‘‘ន ខោ បន មយំ បស្សាម ភោតោ គោតមស្សា’’តិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា តិក្ខបញ្ញោ ព្រាហ្មណោ ‘‘គម្ភីរត្ថំ សន្ធាយ ឥមិនា ឯតំ វុត្ត’’ន្តិ ញត្វា បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ ញាតុកាមោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសិ. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ ‘‘អថ ខោ កសិភារទ្វាជោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសី’’តិ. តត្ថ គាថាយាតិ អក្ខរបទនិយមិតេន វចនេន. អជ្ឈភាសីតិ អភាសិ.

៧៦-៧៧. តត្ថ ព្រាហ្មណោ ‘‘កសិ’’ន្តិ យុគនង្គលាទិកសិសម្ភារសមាយោគំ វទតិ. ភគវា បន យស្មា បុព្ពធម្មសភាគេន រោបេត្វា កថនំ នាម ពុទ្ធានំ អានុភាវោ, តស្មា ពុទ្ធានុភាវំ ទីបេន្តោ បុព្ពធម្មសភាគេន រោបេន្តោ អាហ – ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ. កោ បនេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគោ, ននុ ព្រាហ្មណេន ភគវា យុគនង្គលាទិកសិសម្ភារសមាយោគំ បុច្ឆិតោ អថ ច បន អបុច្ឆិតស្ស ពីជស្ស សភាគេន រោបេន្តោ អាហ – ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ, ឯវញ្ច សតិ អននុសន្ធិកាវ អយំ កថា ហោតីតិ? វុច្ចតេ – ន ពុទ្ធានំ អននុសន្ធិកា នាម កថា អត្ថិ, នាបិ ពុទ្ធា បុព្ពធម្មសភាគំ អនារោបេត្វា កថេន្តិ. ឯវញ្ចេត្ថ អនុសន្ធិ វេទិតព្ពា – អនេន ហិ ព្រាហ្មណេន ភគវា យុគនង្គលាទិកសិសម្ភារវសេន កសិំ បុច្ឆិតោ. សោ តស្ស អនុកម្បាយ ‘‘ឥទំ អបុច្ឆិត’’ន្តិ អបរិហាបេត្វា សមូលំ សឧបការំ សសម្ភារំ សផលំ កសិំ ញាបេតុំ មូលតោ បដ្ឋាយ កសិំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ. ពីជញ្ហិ កសិយា មូលំ តស្មិំ សតិ កត្តព្ពតោ, អសតិ អកត្តព្ពតោ, តប្បមាណេន ច កត្តព្ពតោ. ពីជេ ហិ សតិ កសិំ ករោន្តិ, អសតិ ន ករោន្តិ. ពីជប្បមាណេន ច កុសលា កស្សកា ខេត្តំ កសន្តិ, ន ឩនំ ‘‘មា នោ សស្សំ បរិហាយី’’តិ, ន អធិកំ ‘‘មា នោ មោឃោ វាយាមោ អហោសី’’តិ. យស្មា ច ពីជមេវ មូលំ, តស្មា ភគវា មូលតោ បដ្ឋាយ កសិំ ទស្សេន្តោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស កសិយា បុព្ពធម្មស្ស ពីជស្ស សភាគេន អត្តនោ កសិយា បុព្ពធម្មំ រោបេន្តោ អាហ – ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ. ឯវមេត្ថ បុព្ពធម្មសភាគោ វេទិតព្ពោ.

បុច្ឆិតំយេវ វត្វា អបុច្ឆិតំ បច្ឆា កិំ ន វុត្តន្តិ ចេ? តស្ស ឧបការភាវតោ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ ច. អយញ្ហិ ព្រាហ្មណោ បញ្ញវា, មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេ បន ជាតត្តា សទ្ធាវិរហិតោ. សទ្ធាវិរហិតោ ច បញ្ញវា បរេសំ សទ្ធាយ អត្តនោ វិសយេ អបដិបជ្ជមានោ វិសេសំ នាធិគច្ឆតិ, កិលេសកាលុស្សិយភាវាបគមប្បសាទមត្តលក្ខណាបិ ចស្ស ទុព្ពលា សទ្ធា ពលវតិយា បញ្ញាយ សហ វត្តមានា អត្ថសិទ្ធិំ ន ករោតិ, ហត្ថិនា សហ ឯកធុរេ យុត្តគោណោ វិយ. តស្មា តស្ស សទ្ធា ឧបការិកា. ឯវំ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សឧបការភាវតោ តំ ព្រាហ្មណំ សទ្ធាយ បតិដ្ឋាបេន្តេន បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ បុព្ពេ វុត្តោ ទេសនាកុសលតាយ យថា អញ្ញត្រាបិ ‘‘សទ្ធា ពន្ធតិ បាថេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៩) ច, ‘‘សទ្ធា ទុតិយា បុរិសស្ស ហោតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៩) ច, ‘‘សទ្ធីធ វិត្តំ បុរិសស្ស សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣, ២៤៦; សុ. និ. ១៨៤) ច, ‘‘សទ្ធាយ តរតិ ឱឃ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦) ច, ‘‘សទ្ធាហត្ថោ មហានាគោ’’តិ (អ. និ. ៦.៤៣; ថេរគា. ៦៩៤) ច, ‘‘សទ្ធេសិកោ ខោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោតិ ចា’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧). ពីជស្ស ច ឧបការិកា វុដ្ឋិ, សា តទនន្តរញ្ញេវ វុច្ចមានា សមត្ថា ហោតិ. ឯវំ ធម្មសម្ពន្ធសមត្ថភាវតោ បច្ឆាបិ វត្តព្ពោ អយមត្ថោ បុព្ពេ វុត្តោ, អញ្ញោ ច ឯវំវិធោ ឦសាយោត្តាទិ.

តត្ថ សម្បសាទនលក្ខណា សទ្ធា, ឱកប្បនលក្ខណា វា, បក្ខន្ទនរសា, អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា, អកាលុស្សិយបច្ចុបដ្ឋានា វា, សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានា, សទ្ទហិតព្ពធម្មបទដ្ឋានា វា, អាទាសជលតលាទីនំ បសាទោ វិយ ចេតសោ បសាទភូតា, ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ ឧទកស្ស, សម្បយុត្តធម្មានំ បសាទិកា. ពីជន្តិ បញ្ចវិធំ – មូលពីជំ, ខន្ធពីជំ, ផលុពីជំ, អគ្គពីជំ, ពីជពីជមេវ បញ្ចមន្តិ. តំ សព្ពម្បិ វិរុហនដ្ឋេន ពីជំត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. យថាហ – ‘‘ពីជញ្ចេតំ វិរុហនដ្ឋេនា’’តិ.

តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស កសិយា មូលភូតំ ពីជំ ទ្វេ កិច្ចានិ ករោតិ, ហេដ្ឋា មូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ អង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ; ឯវំ ភគវតោ កសិយា មូលភូតា សទ្ធា ហេដ្ឋា សីលមូលេន បតិដ្ឋាតិ, ឧបរិ សមថវិបស្សនង្កុរំ ឧដ្ឋាបេតិ. យថា ច តំ មូលេន បថវិរសំ អាបោរសំ គហេត្វា នាឡេន ធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ; ឯវមយំ សីលមូលេន សមថវិបស្សនារសំ គហេត្វា អរិយមគ្គនាឡេន អរិយផលធញ្ញបរិបាកគហណត្ថំ វឌ្ឍតិ. យថា ច តំ សុភូមិយំ បតិដ្ឋហិត្វា មូលង្កុរបណ្ណនាឡកណ្ឌប្បសវេហិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា, ខីរំ ជនេត្វា, អនេកសាលិផលភរិតំ សាលិសីសំ និប្ផាទេតិ; ឯវមយំ ចិត្តសន្តានេ បតិដ្ឋហិត្វា សីលចិត្តទិដ្ឋិកង្ខាវិតរណមគ្គាមគ្គញាណទស្សនបដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីហិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិខីរំ ជនេត្វា អនេកបដិសម្ភិទាភិញ្ញាភរិតំ អរហត្តផលំ និប្ផាទេតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សទ្ធា ពីជ’’ន្តិ.

តត្ថ សិយា ‘‘បរោបញ្ញាសកុសលធម្មេសុ ឯកតោ ឧប្បជ្ជមានេសុ កស្មា សទ្ធាវ ពីជន្តិ វុត្តា’’តិ? វុច្ចតេ – ពីជកិច្ចករណតោ. យថា ហិ តេសុ វិញ្ញាណំយេវ វិជាននកិច្ចំ ករោតិ, ឯវំ សទ្ធា ពីជកិច្ចំ, សា ច សព្ពកុសលានំ មូលភូតា. យថាហ –

‘‘សទ្ធាជាតោ ឧបសង្កមតិ, ឧបសង្កមន្តោ បយិរុបាសតិ, បយិរុបាសន្តោ សោតំ ឱទហតិ, ឱហិតសោតោ ធម្មំ សុណាតិ, សុត្វា ធម្មំ ធារេតិ, ធតានំ ធម្មានំ អត្ថំ ឧបបរិក្ខតិ, អត្ថំ ឧបបរិក្ខតោ ធម្មា និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិយា សតិ ឆន្ទោ ជាយតិ, ឆន្ទជាតោ ឧស្សហតិ, ឧស្សាហេត្វា តុលយតិ, តុលយិត្វា បទហតិ, បហិតត្តោ សមានោ កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតិ, បញ្ញាយ ច នំ អតិវិជ្ឈបស្សតី’’តិ (ម. និ. ២.១៨៣, ៤៣២).

តបតិ អកុសលេ ធម្មេ កាយញ្ចាតិ តបោ; ឥន្ទ្រិយសំវរវីរិយធុតង្គទុក្ករការិកានំ ឯតំ អធិវចនំ. ឥធ បន ឥន្ទ្រិយសំវរោ អធិប្បេតោ. វុដ្ឋីតិ វស្សវុដ្ឋិវាតវុដ្ឋីតិអាទិនា អនេកវិធា. ឥធ វស្សវុដ្ឋិ អធិប្បេតា. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស វស្សវុដ្ឋិសមនុគ្គហិតំ ពីជំ ពីជមូលកញ្ច សស្សំ វិរុហតិ ន មិលាយតិ និប្ផត្តិំ គច្ឆតិ, ឯវំ ភគវតោ ឥន្ទ្រិយសំវរសមនុគ្គហិតា សទ្ធា សទ្ធាមូលា ច សីលាទយោ ធម្មា វិរុហន្តិ ន មិលាយន្តិ និប្ផត្តិំ គច្ឆន្តិ. តេនាហ – ‘‘តបោ វុដ្ឋី’’តិ. ‘‘បញ្ញា មេ’’តិ ឯត្ថ ច វុត្តោ មេ-សទ្ទោ ឥមេសុបិ បទេសុ យោជេតព្ពោ ‘‘សទ្ធា មេ ពីជំ, តបោ មេ វុដ្ឋី’’តិ. តេន កិំ ទីបេតិ? យថា, ព្រាហ្មណ, តយា វបិតេ ពីជេ សចេ វុដ្ឋិ អត្ថិ, សាធុ, នោ ចេ អត្ថិ, ឧទកម្បិ ទាតព្ពំ ហោតិ, តថា មយា ហិរិ-ឦសេ បញ្ញាយុគនង្គលេ មនោយោត្តេន ឯកាពទ្ធេ កតេ វីរិយពលិពទ្ទេ យោជេត្វា សតិបាចនេន វិជ្ឈិត្វា អត្តនោ ចិត្តសន្តានខេត្តេ សទ្ធាពីជេ វបិតេ វុដ្ឋិ-អភាវោ នាម នត្ថិ. អយំ បន មេ សតតំ សមិតំ តបោ វុដ្ឋីតិ.

បជានាតិ ឯតាយ បុគ្គលោ, សយំ វា បជានាតីតិ បញ្ញា, សា កាមាវចរាទិភេទតោ អនេកវិធា. ឥធ បន សហ វិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញា អធិប្បេតា. យុគនង្គលន្តិ យុគញ្ច នង្គលញ្ច. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស យុគនង្គលំ, ឯវំ ភគវតោ ទុវិធាបិ បញ្ញា. តត្ថ យថា យុគំ ឦសាយ ឧបនិស្សយំ ហោតិ, បុរតោ ហោតិ, ឦសាពទ្ធំ ហោតិ, យោត្តានំ និស្សយំ ហោតិ, ពលិពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ, ឯវំ បញ្ញា ហិរិបមុខានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយា ហោតិ. យថាហ – ‘‘បញ្ញុត្តរា សព្ពេ កុសលា ធម្មា’’តិ (អ. និ. ៨.៨៣) ច, ‘‘បញ្ញា ហិ សេដ្ឋា កុសលា វទន្តិ, នក្ខត្តរាជារិវ តារកាន’’ន្តិ (ជា. ២.១៧.៨១) ច. កុសលានំ ធម្មានំ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បុរតោ ច ហោតិ. យថាហ – ‘‘សីលំ ហិរី ចាបិ សតញ្ច ធម្មោ, អន្វាយិកា បញ្ញវតោ ភវន្តី’’តិ. ហិរិវិប្បយោគេន អនុប្បត្តិតោ ឦសាពទ្ធា ហោតិ, មនោសង្ខាតស្ស សមាធិយោត្តស្ស និស្សយបច្ចយតោ យោត្តានំ និស្សយោ ហោតិ, អច្ចារទ្ធាតិលីនភាវបដិសេធនតោ វីរិយពលិពទ្ទានំ ឯកតោ គមនំ ធារេតិ. យថា ច នង្គលំ ផាលយុត្តំ កសនកាលេ បថវិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ បទាលេតិ, ឯវំ សតិយុត្តា បញ្ញា វិបស្សនាកាលេ ធម្មានំ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនំ ភិន្ទតិ, សព្ពកិលេសមូលសន្តានកានិ បទាលេតិ. សា ច ខោ លោកុត្តរាវ ឥតរា បន លោកិយាបិ សិយា. តេនាហ – ‘‘បញ្ញា មេ យុគនង្គល’’ន្តិ.

ហិរីយតិ ឯតាយ បុគ្គលោ, សយំ វា ហិរីយតិ អកុសលប្បវត្តិំ ជិគុច្ឆតីតិ ហិរី. តគ្គហណេន សហចរណភាវតោ ឱត្តប្បំ គហិតំយេវ ហោតិ. ឦសាតិ យុគនង្គលសន្ធារិកា ទារុយដ្ឋិ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ឦសា យុគនង្គលំ សន្ធារេតិ, ឯវំ ភគវតោបិ ហិរី លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាសង្ខាតំ យុគនង្គលំ សន្ធារេតិ ហិរិយា អសតិ បញ្ញាយ អភាវតោ. យថា ច ឦសាបដិពទ្ធំ យុគនង្គលំ កិច្ចករំ ហោតិ អចលំ អសិថិលំ, ឯវំ ហិរិបដិពទ្ធា ច បញ្ញា កិច្ចការី ហោតិ អចលា អសិថិលា អព្ពោកិណ្ណា អហិរិកេន. តេនាហ ‘‘ហិរី ឦសា’’តិ.

មុនាតីតិ មនោ, ចិត្តស្សេតំ អធិវចនំ. ឥធ បន មនោសីសេន តំសម្បយុត្តោ សមាធិ អធិប្បេតោ. យោត្តន្តិ រជ្ជុពន្ធនំ. តំ តិវិធំ ឦសាយ សហ យុគស្ស ពន្ធនំ, យុគេន សហ ពលិពទ្ទានំ ពន្ធនំ, សារថិនា សហ ពលិពទ្ទានំ ពន្ធនន្តិ. តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស យោត្តំ ឦសាយុគពលិពទ្ទេ ឯកាពទ្ធេ កត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ, ឯវំ ភគវតោ សមាធិ សព្ពេវ តេ ហិរិបញ្ញាវីរិយធម្មេ ឯការម្មណេ អវិក្ខេបភាវេន ពន្ធិត្វា សកកិច្ចេ បដិបាទេតិ. តេនាហ – ‘‘មនោ យោត្ត’’ន្តិ.

សរតិ ឯតាយ ចិរកតាទិមត្ថំ បុគ្គលោ, សយំ វា សរតីតិ សតិ, សា អសម្មុស្សនលក្ខណា. ផាលេតីតិ ផាលោ. បាជេតិ ឯតេនាតិ បាជនំ. តំ ឥធ ‘‘បាចន’’ន្តិ វុច្ចតិ, បតោទស្សេតំ អធិវចនំ. ផាលោ ច បាចនញ្ច ផាលបាចនំ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ផាលបាចនំ, ឯវំ ភគវតោ វិបស្សនាយុត្តា មគ្គយុត្តា ច សតិ. តត្ថ យថា ផាលោ នង្គលមនុរក្ខតិ, បុរតោ ចស្ស គច្ឆតិ, ឯវំ សតិ កុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសមានា អារម្មណេ វា ឧបដ្ឋាបយមានា បញ្ញានង្គលំ រក្ខតិ, តថា ហិ ‘‘សតារក្ខេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១០.២០) ‘‘អារក្ខា’’តិ វុត្តា. អសម្មុស្សនវសេន ចស្ស បុរតោ ហោតិ. សតិបរិចិតេ ហិ ធម្មេ បញ្ញា បជានាតិ, នោ សម្មុដ្ឋេ. យថា ច បាចនំ ពលិពទ្ទានំ វិជ្ឈនភយំ ទស្សេន្តំ សំសីទនំ ន ទេតិ, ឧប្បថគមនញ្ច វារេតិ, ឯវំ សតិ វីរិយពលិពទ្ទានំ អបាយភយំ ទស្សេន្តី កោសជ្ជសំសីទនំ ន ទេតិ, កាមគុណសង្ខាតេ អគោចរេ ចារំ និវារេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេន្តី ឧប្បថគមនញ្ច វារេតិ. តេនាហ – ‘‘សតិ មេ ផាលបាចន’’ន្តិ.

៧៨. កាយគុត្តោតិ តិវិធេន កាយសុចរិតេន គុត្តោ. វចីគុត្តោតិ ចតុព្ពិធេន វចីសុចរិតេន គុត្តោ. ឯត្តាវតា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ. អាហារេ ឧទរេ យតោតិ ឯត្ថ អាហារមុខេន សព្ពបច្ចយានំ សង្គហិតត្តា ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ យតោ សំយតោ និរុបក្កិលេសោតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ វុត្តំ. ឧទរេ យតោតិ ឧទរេ យតោ សំយតោ មិតភោជី, អាហារេ មត្តញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិនា ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេន បច្ចយបដិសេវនសីលំ វុត្តំ. តេន កិំ ទីបេតិ? យថា ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ពីជំ វបិត្វា សស្សបរិបាលនត្ថំ កណ្ដកវតិំ វា រុក្ខវតិំ វា បាការបរិក្ខេបំ វា ករោសិ, តេន តេ គោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា សស្សំ ន វិលុម្បន្តិ, ឯវមហម្បិ សទ្ធាពីជំ វបិត្វា នានប្បការកុសលសស្សបរិបាលនត្ថំ កាយវចីអាហារគុត្តិមយំ តិវិធបរិក្ខេបំ ករោមិ. តេន មេ រាគាទិអកុសលធម្មគោមហិំសមិគគណា បវេសំ អលភន្តា នានប្បការកុសលសស្សំ ន វិលុម្បន្តីតិ.

សច្ចំ ករោមិ និទ្ទានន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហិ ទ្វារេហិ អវិសំវាទនំ សច្ចំ. និទ្ទានន្តិ ឆេទនំ លុននំ ឧប្បាដនំ, ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ពំ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អត្ថោ ‘‘សច្ចេន ករោមិ និទ្ទាន’’ន្តិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា ត្វំ ពាហិរំ កសិំ កសិត្វា សស្សទូសកានំ តិណានំ ហត្ថេន វា អសិតេន វា និទ្ទានំ ករោសិ; ឯវមហម្បិ អជ្ឈត្តិកំ កសិំ កសិត្វា កុសលសស្សទូសកានំ វិសំវាទនតិណានំ សច្ចេន និទ្ទានំ ករោមិ. ញាណសច្ចំ វា ឯត្ថ សច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ, យំ តំ យថាភូតញាណន្តិ វុច្ចតិ. តេន អត្តសញ្ញាទីនំ តិណានំ និទ្ទានំ ករោមីតិ ឯវំ យោជេតព្ពំ. អថ វា និទ្ទានន្តិ ឆេទកំ លាវកំ, ឧប្បាដកន្តិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេ យថា ត្វំ ទាសំ វា កម្មករំ វា និទ្ទានំ ករោសិ, ‘‘និទ្ទេហិ តិណានី’’តិ តិណានំ ឆេទកំ លាវកំ ឧប្បាដកំ ករោសិ; ឯវមហំ សច្ចំ ករោមីតិ ឧបយោគវចនេនេវ វត្តុំ យុជ្ជតិ. អថ វា សច្ចន្តិ ទិដ្ឋិសច្ចំ. តមហំ និទ្ទានំ ករោមិ, ឆិន្ទិតព្ពំ លុនិតព្ពំ ឧប្បាដេតព្ពំ ករោមីតិ ឯវម្បិ ឧបយោគវចនេនេវ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

សោរច្ចំ មេ បមោចនន្តិ ឯត្ថ យំ តំ ‘‘កាយិកោ អវីតិក្កមោ, វាចសិកោ អវីតិក្កមោ’’តិ, ឯវំ សីលមេវ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុត្តំ, ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ, វុត្តមេវ ឯតំ ‘‘កាយគុត្តោ’’តិអាទិនា នយេន, អរហត្តផលំ បន អធិប្បេតំ. តម្បិ ហិ សុន្ទរេ និព្ពានេ រតភាវតោ ‘‘សោរច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ. បមោចនន្តិ យោគ្គវិស្សជ្ជនំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា តវ បមោចនំ បុនបិ សាយន្ហេ វា ទុតិយទិវសេ វា អនាគតសំវច្ឆរេ វា យោជេតព្ពតោ អប្បមោចនមេវ ហោតិ, ន មម ឯវំ. ន ហិ មម អន្តរា មោចនំ នាម អត្ថិ. អហញ្ហិ ទីបង្ករទសពលកាលតោ បភុតិ បញ្ញានង្គលេ វីរិយពលិពទ្ទេ យោជេត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច មហាកសិំ កសន្តោ តាវ ន មុញ្ចិំ, យាវ ន សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ. យទា ច មេ សព្ពំ តំ កាលំ ខេបេត្វា ពោធិរុក្ខមូលេ អបរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នស្ស សព្ពគុណបរិវារំ អរហត្តផលំ ឧទបាទិ, តទា មយា តំ សព្ពុស្សុក្កបដិប្បស្សទ្ធិប្បត្តិយា បមុត្តំ, ន ទានិ បុន យោជេតព្ពំ ភវិស្សតីតិ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយាហ ភគវា – ‘‘សោរច្ចំ មេ បមោចន’’ន្តិ.

៧៩. វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហន្តិ ឯត្ថ វីរិយន្តិ ‘‘កាយិកោ វា, ចេតសិកោ វា វីរិយារម្ភោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តបធានំ. ធុរាយំ ធោរយ្ហំ ធុរធោរយ្ហំ, ធុរំ វហតីតិ អត្ថោ. យថា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ធុរាយំ ធោរយ្ហាកឌ្ឍិតំ នង្គលំ ភូមិឃនំ ភិន្ទតិ, មូលសន្តានកានិ ច បទាលេតិ, ឯវំ ភគវតោ វីរិយាកឌ្ឍិតំ បញ្ញានង្គលំ យថាវុត្តំ ឃនំ ភិន្ទតិ, កិលេសសន្តានកានិ ច បទាលេតិ. តេនាហ – ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ. អថ វា បុរិមធុរំ វហន្តា ធុរា, មូលធុរំ វហន្តា ធោរយ្ហា; ធុរា ច ធោរយ្ហា ច ធុរធោរយ្ហា. តត្ថ យថា ព្រាហ្មណស្ស ឯកមេកស្មិំ នង្គលេ ចតុពលិពទ្ទប្បភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នានុប្បន្នតិណមូលឃាតំ សស្សសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ, ឯវំ ភគវតោ ចតុសម្មប្បធានវីរិយប្បភេទំ ធុរធោរយ្ហំ វហន្តំ ឧប្បន្នានុប្បន្នាកុសលមូលឃាតំ កុសលសម្បត្តិញ្ច សាធេតិ. តេនាហ – ‘‘វីរិយំ មេ ធុរធោរយ្ហ’’ន្តិ.

យោគក្ខេមាធិវាហនន្តិ ឯត្ថ យោគេហិ ខេមត្តា ‘‘យោគក្ខេម’’ន្តិ និព្ពានំ វុច្ចតិ, តំ អធិកត្វា វាហីយតិ, អភិមុខំ វា វាហីយតីតិ អធិវាហនំ. យោគក្ខេមស្ស អធិវាហនំ យោគក្ខេមាធិវាហនំ. តេន កិំ ទីបេតិ? យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ បុរត្ថិមំ ទិសំ បច្ឆិមាទីសុ វា អញ្ញតរំ អភិមុខំ វាហីយតិ, តថា មម ធុរធោរយ្ហំ និព្ពានាភិមុខំ វាហីយតិ.

ឯវំ វាហិយមានញ្ច គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. យថា តវ នង្គលំ វហន្តំ ធុរធោរយ្ហំ ខេត្តកោដិំ បត្វា បុន និវត្តតិ, ឯវំ អនិវត្តន្តំ ទីបង្ករកាលតោ បភុតិ គច្ឆតេវ. យស្មា វា តេន តេន មគ្គេន បហីនា កិលេសា បុនប្បុនំ បហាតព្ពា ន ហោន្តិ, យថា តវ នង្គលេន ឆិន្នានិ តិណានិ បុនបិ អបរស្មិំ សមយេ ឆិន្ទិតព្ពានិ ហោន្តិ, តស្មាបិ ឯតំ បឋមមគ្គវសេន ទិដ្ឋេកដ្ឋេ កិលេសេ, ទុតិយវសេន ឱឡារិកេ, តតិយវសេន អនុសហគតេ កិលេសេ, ចតុត្ថវសេន សព្ពកិលេសេ បជហន្តំ គច្ឆតិ អនិវត្តន្តំ. អថ វា គច្ឆតិ អនិវត្តន្តិ និវត្តនរហិតំ ហុត្វា គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ន្តិ តំ ធុរធោរយ្ហំ. ឯវម្បេត្ថ បទច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ គច្ឆន្តញ្ច យថា តវ ធុរធោរយ្ហំ ន តំ ឋានំ គច្ឆតិ, យត្ថ គន្ត្វា កស្សកោ អសោកោ និស្សោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ, ឯតំ បន តំ ឋានំ គច្ឆតិ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចតិ. យត្ថ សតិបាចនេន ឯតំ វីរិយធុរធោរយ្ហំ ចោទេន្តោ គន្ត្វា មាទិសោ កស្សកោ អសោកោ និស្សោកោ វិរជោ ហុត្វា ន សោចតិ, តំ សព្ពសោកសល្លសមុគ្ឃាតភូតំ និព្ពានាមតសង្ខាតំ ឋានំ គច្ឆតីតិ.

៨០. ឥទានិ និគមនំ ករោន្តោ ភគវា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ឯវមេសា កសី កដ្ឋា, សា ហោតិ អមតប្ផលា;

ឯតំ កសិំ កសិត្វាន, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ.

តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – មយា ព្រាហ្មណ ឯសា សទ្ធាពីជា តបោវុដ្ឋិយា អនុគ្គហិតា កសិ, បញ្ញាមយំ យុគនង្គលំ, ហិរិមយញ្ច ឦសំ, មនោមយេន យោត្តេន, ឯកាពទ្ធំ កត្វា, បញ្ញានង្គលេ សតិផាលំ អាកោដេត្វា, សតិបាចនំ គហេត្វា, កាយវចីអាហារគុត្តិយា គោបេត្វា, សច្ចំ និទ្ទានំ កត្វា, សោរច្ចំ បមោចនំ វីរិយំ ធុរធោរយ្ហំ យោគក្ខេមាភិមុខំ អនិវត្តន្តំ វាហេន្តេន កដ្ឋា, កសិកម្មបរិយោសានំ ចតុព្ពិធំ សាមញ្ញផលំ បាបិតា, សា ហោតិ អមតប្ផលា, សា ឯសា កសិ អមតប្ផលា ហោតិ. អមតំ វុច្ចតិ និព្ពានំ, និព្ពានានិសំសា ហោតីតិ អត្ថោ. សា ខោ បនេសា កសិ ន មមេវេកស្ស អមតប្ផលា ហោតិ, អបិច, ខោ, បន យោ កោចិ ខត្តិយោ វា ព្រាហ្មណោ វា វេស្សោ វា សុទ្ទោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា ឯតំ កសិំ កសតិ, សោ សព្ពោបិ ឯតំ កសិំ កសិត្វាន, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតិ, សព្ពស្មា វដ្ដទុក្ខទុក្ខទុក្ខសង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខា បមុច្ចតីតិ. ឯវំ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស អរហត្តនិកូដេន និព្ពានបរិយោសានំ កត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

តតោ ព្រាហ្មណោ គម្ភីរត្ថំ ទេសនំ សុត្វា ‘‘មម កសិផលំ ភុញ្ជិត្វា អបរជ្ជុ ឯវ ឆាតោ ហោតិ, ឥមស្ស បន កសិ អមតប្ផលា, តស្សា ផលំ ភុញ្ជិត្វា សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ច វិទិត្វា បសន្នោ បសន្នាការំ កាតុំ បាយាសំ ទាតុមារទ្ធោ. តេនាហ ‘‘អថ ខោ កសិភារទ្វាជោ’’តិ. តត្ថ មហតិយាតិ មហតិយន្តិ អត្ថោ. កំសបាតិយាតិ សុវណ្ណបាតិយំ, សតសហស្សគ្ឃនកេ អត្តនោ សុវណ្ណថាលេ. វឌ្ឍេត្វាតិ ឆុបិត្វា, អាកិរិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវតោ ឧបនាមេសីតិ សប្បិមធុផាណិតាទីហិ វិចិត្រំ កត្វា, ទុកូលវិតានេន បដិច្ឆាទេត្វា, ឧក្ខិបិត្វា, សក្កច្ចំ តថាគតស្ស អភិហរិ. កិន្តិ? ‘‘ភុញ្ជតុ ភវំ គោតមោ បាយាសំ, កស្សកោ ភវ’’ន្តិ. តតោ កស្សកភាវសាធកំ ការណមាហ ‘‘យញ្ហិ…បេ… កសតី’’តិ, យស្មា ភវំ…បេ… កសតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ ភគវា ‘‘គាថាភិគីតំ មេ’’តិ អាហ.

៨១. តត្ថ គាថាភិគីតន្តិ គាថាហិ អភិគីតំ, គាថាយោ ភាសិត្វា លទ្ធន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មេតិ មយា. អភោជនេយ្យន្តិ ភុញ្ជនារហំ ន ហោតិ. សម្បស្សតន្តិ សម្មា អាជីវសុទ្ធិំ បស្សតំ, សមន្តា វា បស្សតំ សម្បស្សតំ, ពុទ្ធានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. នេស ធម្មោតិ ‘‘គាថាភិគីតំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឯស ធម្មោ ឯតំ ចារិត្តំ ន ហោតិ, តស្មា គាថាភិគីតំ បនុទន្តិ ពុទ្ធា បដិក្ខិបន្តិ ន ភុញ្ជន្តីតិ. កិំ បន ភគវតា បាយាសត្ថំ គាថា អភិគីតា, យេន ឯវមាហាតិ? ន ឯតទត្ថំ អភិគីតា, អបិច, ខោ, បន បាតោ បដ្ឋាយ ខេត្តសមីបេ ឋត្វា កដច្ឆុភិក្ខម្បិ អលភិត្វា បុន សកលពុទ្ធគុណេ បកាសេត្វា លទ្ធំ តទេតំ នដនច្ចកាទីហិ នច្ចិត្វា គាយិត្វា ច លទ្ធសទិសំ ហោតិ, តេន ‘‘គាថាភិគីត’’ន្តិ វុត្តំ. តាទិសញ្ច យស្មា ពុទ្ធានំ ន កប្បតិ, តស្មា ‘‘អភោជនេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. អប្បិច្ឆតានុរូបញ្ចេតំ ន ហោតិ, តស្មាបិ បច្ឆិមំ ជនតំ អនុកម្បមានេន ច ឯវំ វុត្តំ. យត្រ ច នាម បរប្បកាសិតេនាបិ អត្តនោ គុណេន ឧប្បន្នំ លាភំ បដិក្ខិបន្តិ សេយ្យថាបិ អប្បិច្ឆោ ឃដិការោ កុម្ភការោ, តត្រ កថំ កោដិប្បត្តាយ អប្បិច្ឆតាយ សមន្នាគតោ ភគវា អត្តនាវ អត្តនោ គុណប្បកាសនេន ឧប្បន្នំ លាភំ សាទិយិស្សតិ, យតោ យុត្តមេវ ឯតំ ភគវតោ វត្តុន្តិ.

ឯត្តាវតា ‘‘អប្បសន្នំ អទាតុកាមំ ព្រាហ្មណំ គាថាគាយនេន ទាតុកាមំ កត្វា, សមណោ គោតមោ ភោជនំ បដិគ្គហេសិ, អាមិសការណា ឥមស្ស ទេសនា’’តិ ឥមម្ហា លោកាបវាទា អត្តានំ មោចេន្តោ ទេសនាបារិសុទ្ធិំ ទីបេត្វា, ឥទានិ អាជីវបារិសុទ្ធិំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘ធម្មេ សតី ព្រាហ្មណ វុត្តិរេសា’’តិ តស្សត្ថោ – អាជីវបារិសុទ្ធិធម្មេ វា ទសវិធសុចរិតធម្មេ វា ពុទ្ធានំ ចារិត្តធម្មេ វា សតិ សំវិជ្ជមានេ អនុបហតេ វត្តមានេ វុត្តិរេសា ឯកន្តវោទាតា អាកាសេ បាណិប្បសារណកប្បា ឯសនា បរិយេសនា ជីវិតវុត្តិ ពុទ្ធានំ ព្រាហ្មណាតិ.

៨២. ឯវំ វុត្តេ ព្រាហ្មណោ ‘‘បាយាសំ មេ បដិក្ខិបតិ, អកប្បិយំ កិរេតំ ភោជនំ, អធញ្ញោ វតស្មិំ, ទានំ ទាតុំ ន លភាមី’’តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘អប្បេវ នាម អញ្ញំ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ ច ចិន្តេសិ. តំ ញត្វា ភគវា ‘‘អហំ ភិក្ខាចារវេលំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាគតោ – ‘ឯត្តកេន កាលេន ឥមំ ព្រាហ្មណំ បសាទេស្សាមី’តិ, ព្រាហ្មណោ ច ទោមនស្សំ អកាសិ. ឥទានិ តេន ទោមនស្សេន មយិ ចិត្តំ បកោបេត្វា អមតវរធម្មំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណស្ស បសាទជននត្ថំ តេន បត្ថិតមនោរថំ បូរេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញេន ច កេវលិន’’ន្តិ. តត្ថ កេវលិនន្តិ សព្ពគុណបរិបុណ្ណំ, សព្ពយោគវិសំយុត្តំ វាតិ អត្ថោ. មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ គុណានំ ឯសនតោ មហេសិំ. បរិក្ខីណសព្ពាសវត្តា ខីណាសវំ. ហត្ថបាទកុក្កុច្ចមាទិំ កត្វា វូបសន្តសព្ពកុក្កុច្ចត្តា កុក្កុច្ចវូបសន្តំ. ឧបដ្ឋហស្សូតិ បរិវិសស្សុ បដិមានយស្សុ. ឯវំ ព្រាហ្មណេន ចិត្តេ ឧប្បាទិតេបិ បរិយាយមេវ ភណតិ, ន តុ ភណតិ ‘‘ទេហិ, អាហរាហី’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

អថ ព្រាហ្មណោ ‘‘អយំ បាយាសោ ភគវតោ អានីតោ នាហំ អរហាមិ តំ អត្តនោ ឆន្ទេន កស្សចិ ទាតុ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ ‘‘អថ កស្ស ចាហ’’ន្តិ. តតោ ភគវា ‘‘តំ បាយាសំ ឋបេត្វា តថាគតំ តថាគតសាវកញ្ច អញ្ញស្ស អជីរណធម្មោ’’តិ ញត្វា អាហ – ‘‘ន ខ្វាហំ ត’’ន្តិ. តត្ថ សទេវកវចនេន បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សមារកវចនេន ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណំ, សព្រហ្មកវចនេន រូបាវចរព្រហ្មគ្គហណំ អរូបាវចរា បន ភុញ្ជេយ្យុន្តិ អសម្ភាវនេយ្យា. សស្សមណព្រាហ្មណិវចនេន សាសនបច្ចត្ថិកបច្ចាមិត្តសមណព្រាហ្មណគ្គហណំ សមិតបាបពាហិតបាបសមណព្រាហ្មណគ្គហណញ្ច. បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណំ, សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណំ. ឯវមេត្ថ តីហិ វចនេហិ ឱកាសលោកោ, ទ្វីហិ បជាវសេន សត្តលោកោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯស សង្ខេបោ, វិត្ថារំ បន អាឡវកសុត្តេ វណ្ណយិស្សាម.

កស្មា បន សទេវកាទីសុ កស្សចិ ន សម្មា បរិណាមំ គច្ឆេយ្យាតិ? ឱឡារិកេ សុខុមោជាបក្ខិបនតោ. ឥមស្មិញ្ហិ បាយាសេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស គហិតមត្តេយេវ ទេវតាហិ ឱជា បក្ខិត្តា យថា សុជាតាយ បាយាសេ, ចុន្ទស្ស ច សូករមទ្ទវេ បច្ចមានេ, វេរញ្ជាយញ្ច ភគវតា គហិតគហិតាលោបេ, ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ ច កច្ចានស្ស គុឡ្ហកុម្ភស្មិំ អវសិដ្ឋគុឡ្ហេ. សោ ឱឡារិកេ សុខុមោជាបក្ខិបនតោ ទេវានំ ន បរិណមតិ. ទេវា ហិ សុខុមសរីរា, តេសំ ឱឡារិកោ មនុស្សាហារោ ន សម្មា បរិណមតិ. មនុស្សានម្បិ ន បរិណមតិ. មនុស្សា ហិ ឱឡារិកសរីរា, តេសំ សុខុមា ទិព្ពោជា ន សម្មា បរិណមតិ. តថាគតស្ស បន បកតិអគ្គិនាវ បរិណមតិ, សម្មា ជីរតិ. កាយពលញាណពលប្បភាវេនាតិ ឯកេ តថាគតសាវកស្ស ខីណាសវស្សេតំ សមាធិពលេន មត្តញ្ញុតាយ ច បរិណមតិ, ឥតរេសំ ឥទ្ធិមន្តានម្បិ ន បរិណមតិ. អចិន្តនីយំ វា ឯត្ថ ការណំ, ពុទ្ធវិសយោ ឯសោតិ.

តេន ហិ ត្វន្តិ យស្មា អញ្ញំ ន បស្សាមិ, មម ន កប្បតិ, មម អកប្បន្តំ សាវកស្សាបិ មេ ន កប្បតិ, តស្មា ត្វំ ព្រាហ្មណាតិ វុត្តំ ហោតិ. អប្បហរិតេតិ បរិត្តហរិតតិណេ, អប្បរុឡ្ហរិតតិណេ វា បាសាណបិដ្ឋិសទិសេ. អប្បាណកេតិ និប្បាណកេ, បាយាសជ្ឈោត្ថរណការណេន មរិតព្ពបាណរហិតេ វា មហាឧទកក្ខន្ធេ. សហ តិណនិស្សិតេហិ បាណេហិ តិណានំ បាណកានញ្ច អនុរក្ខណត្ថាយ ឯតំ វុត្តំ. ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតីតិ ឯវំ សទ្ទំ ករោតិ. សំធូបាយតីតិ សមន្តា ធូបាយតិ. សម្បធូបាយតីតិ តថេវ អធិមត្តំ ធូបាយតិ. កស្មា ឯវំ អហោសីតិ? ភគវតោ អានុភាវេន, ន ឧទកស្ស, ន បាយាសស្ស, ន ព្រាហ្មណស្ស, ន អញ្ញេសំ ទេវយក្ខាទីនំ. ភគវា ហិ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មសំវេគត្ថំ តថា អធិដ្ឋាសិ. សេយ្យថាបិ នាមាតិ ឱបម្មនិទស្សនមត្តមេតំ, យថា ផាលោតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ ហោតិ. សំវិគ្គោ ចិត្តេន, លោមហដ្ឋជាតោ សរីរេន. សរីរេ កិរស្ស នវនវុតិលោមកូបសហស្សានិ សុវណ្ណភិត្តិយា អាហតមណិនាគទន្តា វិយ ឧទ្ធគ្គា អហេសុំ. សេសំ បាកដមេវ.

បាទេសុ បន និបតិត្វា ភគវតោ ធម្មទេសនំ អព្ភនុមោទមានោ ភគវន្តំ ឯតទវោច ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ. អព្ភនុមោទនេ ហិ អយមិធ អភិក្កន្ត សទ្ទោ. វិត្ថារតោ បនស្ស មង្គលសុត្តវណ្ណនាយំ អត្ថវណ្ណនា អាវិ ភវិស្សតិ. យស្មា ច អព្ភនុមោទនត្ថេ, តស្មា សាធុ សាធុ ភោ គោតមាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ភយេ កោធេ បសំសាយំ, តុរិតេ កោតូហលច្ឆរេ;

ហាសេ សោកេ បសាទេ ច, ករេ អាមេឌិតំ ពុធោ’’តិ. –

ឥមិនា ច លក្ខណេន ឥធ បសាទវសេន បសំសាវសេន ចាយំ ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា អភិក្កន្តន្តិ អភិកន្តំ អតិឥដ្ឋំ, អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ទេសនំ ថោមេតិ, ឯកេន អត្តនោ បសាទំ. អយញ្ហិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ – អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនា, អភិក្កន្តំ យទិទំ ភោតោ គោតមស្ស ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោតិ. ភគវតោ ឯវ វា វចនំ ទ្វេ ទ្វេ អត្ថេ សន្ធាយ ថោមេតិ – ភោតោ គោតមស្ស វចនំ អភិក្កន្តំ ទោសនាសនតោ, អភិក្កន្តំ គុណាធិគមនតោ, តថា សទ្ធាជននតោ, បញ្ញាជននតោ, សាត្ថតោ, សព្យញ្ជនតោ, ឧត្តានបទតោ, គម្ភីរត្ថតោ, កណ្ណសុខតោ, ហទយង្គមតោ, អនត្តុក្កំសនតោ, អបរវម្ភនតោ, ករុណាសីតលតោ, បញ្ញាវទាតតោ, អាបាថរមណីយតោ, វិមទ្ទក្ខមតោ, សុយ្យមានសុខតោ, វីមំសិយមានហិតតោតិ ឯវមាទីហិ យោជេតព្ពំ.

តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខដ្ឋបិតំ, ហេដ្ឋា មុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិមុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិច្ឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ វទេយ្យ. អន្ធការេតិ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីអឌ្ឍរត្តឃនវនសណ្ឌមេឃបដលេហិ ចតុរង្គេ តមសិ. អយំ តាវ បទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មបតិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ; ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានា បភុតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គបដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាចិក្ខន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការនិមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសកទេសនាបជ្ជោតធារណេន មយ្ហំ ភោតា គោតមេន ឯតេហិ បរិយាយេហិ ទេសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ.

អថ វា ឯកច្ចិយេន មត្តេន យស្មា អយំ ធម្មោ ទុក្ខទស្សនេន អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន ច និក្កុជ្ជិតុក្កុជ្ជិតសទិសោ, សមុទយទស្សនេន ទុក្ខេ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន ច បដិច្ឆន្នវិវរណសទិសោ, និរោធទស្សនេន អនិច្ចេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានេន ច មូឡ្ហស្ស មគ្គាចិក្ខណសទិសោ, មគ្គទស្សនេន អនត្តនិ ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសប្បហានេន ច អន្ធការេ បជ្ជោតសទិសោ, តស្មា សេយ្យថាបិ នាម និក្កុជ្ជិតំ វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ…បេ… បជ្ជោតំ ធារេយ្យ ‘‘ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តី’’តិ, ឯវំ បកាសិតោ ហោតិ.

យស្មា បនេត្ថ សទ្ធាតបកាយគុត្តតាទីហិ សីលក្ខន្ធោ បកាសិតោ ហោតិ, បញ្ញាយ បញ្ញាក្ខន្ធោ, ហិរិមនាទីហិ សមាធិក្ខន្ធោ, យោគក្ខេមេន និរោធោតិ ឯវំ តិក្ខន្ធោ អរិយមគ្គោ និរោធោ ចាតិ សរូបេនេវ ទ្វេ អរិយសច្ចានិ បកាសិតានិ. តត្ថ មគ្គោ បដិបក្ខោ សមុទយស្ស, និរោធោ ទុក្ខស្សាតិ បដិបក្ខេន ទ្វេ. ឥតិ ឥមិនា បរិយាយេន ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសិតានិ. តស្មា អនេកបរិយាយេន បកាសិតោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯសាហន្តិអាទីសុ ឯសោ អហន្តិ ឯសាហំ. សរណំ គច្ឆាមីតិ បាទេសុ និបតិត្វា បណិបាតេន សរណគមនេន គតោបិ ឥទានិ វាចាយ សមាទិយន្តោ អាហ. អថ វា បណិបាតេន ពុទ្ធំយេវ សរណំ គតោតិ ឥទានិ តំ អាទិំ កត្វា សេសេ ធម្មសង្ឃេបិ គន្តុំ អាហ. អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា, អជ្ជទគ្គេតិ វា បាឋោ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណេហិ ឧបេតំ បាណុបេតំ, យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ, អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ ជានាតូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្តាវតា អនេន សុតានុរូបា បដិបត្តិ ទស្សិតា ហោតិ. និក្កុជ្ជិតាទីហិ វា សត្ថុសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥមិនា ‘‘ឯសាហ’’ន្តិអាទិនា សិស្សសម្បត្តិ ទស្សិតា. តេន វា បញ្ញាបដិលាភំ ទស្សេត្វា ឥមិនា សទ្ធាបដិលាភោ ទស្សិតោ. ឥទានិ ឯវំ បដិលទ្ធសទ្ធេន បញ្ញវតា យំ កត្តព្ពំ, តំ កត្តុកាមោ ភគវន្តំ យាចតិ ‘‘លភេយ្យាហ’’ន្តិ. តត្ថ ភគវតោ ឥទ្ធិយាទីហិ អភិប្បសាទិតចិត្តោ ‘‘ភគវាបិ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ, កិមង្គំ បនាហ’’ន្តិ សទ្ធាយ បព្ពជ្ជំ យាចតិ, តត្ថ បរិបូរការិតំ បត្ថេន្តោ បញ្ញាយ ឧបសម្បទំ. សេសំ បាកដមេវ.

ឯកោ វូបកដ្ឋោតិអាទីសុ បន ឯកោ កាយវិវេកេន, វូបកដ្ឋោ ចិត្តវិវេកេន, អប្បមត្តោ កម្មដ្ឋានេ សតិអវិជហនេន, អាតាបី កាយិកចេតសិកវីរិយសង្ខាតេន អាតាបេន, បហិតត្តោ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ វិហរន្តោ អញ្ញតរឥរិយាបថវិហារេន. ន ចិរស្សេវាតិ បព្ពជ្ជំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា, ជាតិកុលបុត្តា, អាចារកុលបុត្តា ច. អយំ បន ឧភយថាបិ កុលបុត្តោ. អគារស្មាតិ ឃរា. អគារានំ ហិតំ អគារិយំ កសិគោរក្ខាទិកុដុម្ពបោសនកម្មំ វុច្ចតិ. នត្ថិ ឯត្ថ អគារិយន្តិ អនគារិយំ, បព្ពជ្ជាយេតំ អធិវចនំ បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ ឧបសង្កមន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ, អរហត្តផលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយំ ញត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វា វិហាសិ. ឯវំ វិហរន្តោ ច ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសិ. ឯតេនស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិំ ទស្សេតិ.

កតមា បនស្ស ជាតិ ខីណា, កថញ្ច នំ អព្ភញ្ញាសីតិ? វុច្ចតេ – ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា អនាគតេ វាយាមាភាវតោ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យ ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អបដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជានន្តោ ជានាតិ.

វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ, កតំ ចរិតំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំ សោឡសកិច្ចភាវាយ កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនា នត្ថីតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ, ឥមស្មា ឯវំបការា ឥទានិ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ នត្ថិ. ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកោ រុក្ខោ វិយាតិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ អរហន្តានំ. មហាសាវកានំ អព្ភន្តរោ អាយស្មា ភារទ្វាជោ អហោសីតិ អយំ កិរេត្ថ អធិប្បាយោតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ កសិភារទ្វាជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.