៣. ខគ្គវិសាណសុត្តវណ្ណនា

សព្ពេសុ ភូតេសូតិ ខគ្គវិសាណសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? សព្ពសុត្តានំ ចតុព្ពិធា ឧប្បត្តិ – អត្តជ្ឈាសយតោ, បរជ្ឈាសយតោ, អដ្ឋុប្បត្តិតោ, បុច្ឆាវសិតោ ចាតិ. ទ្វយតានុបស្សនាទីនញ្ហិ អត្តជ្ឈាសយតោ ឧប្បត្តិ, មេត្តសុត្តាទីនំ បរជ្ឈាសយតោ, ឧរគសុត្តាទីនំ អដ្ឋុប្បត្តិតោ, ធម្មិកសុត្តាទីនំ បុច្ឆាវសិតោ. តត្ថ ខគ្គវិសាណសុត្តស្ស អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ឧប្បត្តិ. វិសេសេន បន យស្មា ឯត្ថ កាចិ គាថា តេន តេន បច្ចេកសម្ពុទ្ធេន បុដ្ឋេន វុត្តា, កាចិ អបុដ្ឋេន អត្តនា អធិគតមគ្គនយានុរូបំ ឧទានំយេវ ឧទានេន្តេន, តស្មា កាយចិ គាថាយ បុច្ឆាវសិតោ, កាយចិ អត្តជ្ឈាសយតោ ឧប្បត្តិ.

តត្ថ យា អយំ អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ឧប្បត្តិ, សា អាទិតោ បភុតិ ឯវំ វេទិតព្ពា – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘ពុទ្ធានំ បត្ថនា ច អភិនីហារោ ច ទិស្សតិ; តថា សាវកានំ, បច្ចេកពុទ្ធានំ ន ទិស្សតិ; យំនូនាហំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. សោ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា យថាក្កមេន ឯតមត្ថំ បុច្ឆិ. អថស្ស ភគវា បុព្ពយោគាវចរសុត្តំ អភាសិ –

‘‘បញ្ចិមេ, អានន្ទ, អានិសំសា បុព្ពយោគាវចរេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ចេវ អញ្ញំ អារាធេតិ. នោ ចេ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បដិកច្ចេវ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ. នោ ចេ មរណកាលេ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ ទេវបុត្តោ សមានោ អញ្ញំ អារាធេតិ, អថ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ, អថ បច្ឆិមេ កាលេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ –

ឯវំ វត្វា បុន អាហ –

‘‘បច្ចេកពុទ្ធា នាម, អានន្ទ, អភិនីហារសម្បន្នា បុព្ពយោគាវចរា ហោន្តិ. តស្មា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ សព្ពេសំ បត្ថនា ច អភិនីហារោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ.

សោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ, ភន្តេ, បត្ថនា កីវ ចិរំ វដ្ដតី’’តិ? ពុទ្ធានំ, អានន្ទ, ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, មជ្ឈិមបរិច្ឆេទេន អដ្ឋ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សោឡស អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច. ឯតេ ច ភេទា បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកវសេន ញាតព្ពា. បញ្ញាធិកានញ្ហិ សទ្ធា មន្ទា ហោតិ, បញ្ញា តិក្ខា. សទ្ធាធិកានំ បញ្ញា មជ្ឈិមា ហោតិ, សទ្ធា ពលវា. វីរិយាធិកានំ សទ្ធាបញ្ញា មន្ទា, វីរិយំ ពលវន្តិ. អប្បត្វា បន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច ទិវសេ ទិវសេ វេស្សន្តរទានសទិសំ ទានំ ទេន្តោបិ តទនុរូបសីលាទិសព្ពបារមិធម្មេ អាចិនន្តោបិ អន្តរា ពុទ្ធោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កស្មា? ញាណំ គព្ភំ ន គណ្ហាតិ, វេបុល្លំ នាបជ្ជតិ, បរិបាកំ ន គច្ឆតីតិ. យថា នាម តិមាសចតុមាសបញ្ចមាសច្ចយេន និប្ផជ្ជនកំ សស្សំ តំ តំ កាលំ អប្បត្វា ទិវសេ ទិវសេ សហស្សក្ខត្តុំ កេឡាយន្តោបិ ឧទកេន សិញ្ចន្តោបិ អន្តរា បក្ខេន វា មាសេន វា និប្ផាទេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. កស្មា? សស្សំ គព្ភំ ន គណ្ហាតិ, វេបុល្លំ នាបជ្ជតិ, បរិបាកំ ន គច្ឆតីតិ. ឯវមេវំ អប្បត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ…បេ… នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ. តស្មា យថាវុត្តមេវ កាលំ បារមិបូរណំ កាតព្ពំ ញាណបរិបាកត្ថាយ. ឯត្តកេនបិ ច កាលេន ពុទ្ធត្តំ បត្ថយតោ អភិនីហារករណេ អដ្ឋ សម្បត្តិយោ ឥច្ឆិតព្ពា. អយញ្ហិ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩);

អភិនីហារោតិ ច មូលបណិធានស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សជាតិ. អញ្ញត្រ ហិ មនុស្សជាតិយា អវសេសជាតីសុ ទេវជាតិយម្បិ ឋិតស្ស បណិធិ ន ឥជ្ឈតិ. ឯត្ថ ឋិតេន បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តេន ទានាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា មនុស្សត្តំយេវ បត្ថេតព្ពំ. តត្ថ ឋត្វា បណិធិ កាតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សមិជ្ឈតិ. លិង្គសម្បត្តីតិ បុរិសភាវោ. មាតុគាមនបុំសកឧភតោព្យញ្ជនកានញ្ហិ មនុស្សជាតិយំ ឋិតានម្បិ បណិធិ ន សមិជ្ឈតិ. តត្ថ ឋិតេន បន ពុទ្ធត្តំ បត្ថេន្តេន ទានាទីនិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា បុរិសភាវោយេវ បត្ថេតព្ពោ. តត្ថ ឋត្វា បណិធិ កាតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សមិជ្ឈតិ. ហេតូតិ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិ. យោ ហិ តស្មិំ អត្តភាវេ វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ, តស្ស សមិជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស, យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ ទីបង្ករបាទមូលេ បព្ពជិត្វា តេនត្តភាវេន អរហត្តំ បាបុណិតុំ សមត្ថោ អហោសិ. សត្ថារទស្សនន្តិ ពុទ្ធានំ សម្មុខាទស្សនំ. ឯវញ្ហិ ឥជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថា; យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ ទីបង្ករំ សម្មុខា ទិស្វា បណិធេសិ. បព្ពជ្ជាតិ អនគារិយភាវោ. សោ ច ខោ សាសនេ វា កម្មវាទិកិរិយវាទិតាបសបរិព្ពាជកនិកាយេ វា វដ្ដតិ យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ សុមេធោ នាម តាបសោ ហុត្វា បណិធេសិ. គុណសម្បត្តីតិ ឈានាទិគុណបដិលាភោ. បព្ពជិតស្សាបិ ហិ គុណសម្បន្នស្សេវ ឥជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស; យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ បញ្ចាភិញ្ញោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ច ហុត្វា បណិធេសិ. អធិការោតិ អធិកការោ, បរិច្ចាគោតិ អត្ថោ. ជីវិតាទិបរិច្ចាគញ្ហិ កត្វា បណិទហតោយេវ ឥជ្ឈតិ, នោ ឥតរស្ស; យថា សុមេធបណ្ឌិតស្ស. សោ ហិ –

‘‘អក្កមិត្វាន មំ ពុទ្ធោ, សហ សិស្សេហិ គច្ឆតុ;

មា នំ កលលេ អក្កមិត្ថ, ហិតាយ មេ ភវិស្សតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៣) –

ឯវំ ជីវិតបរិច្ចាគំ កត្វា បណិធេសិ. ឆន្ទតាតិ កត្តុកម្យតា. សា យស្ស ពលវតី ហោតិ, តស្ស ឥជ្ឈតិ. សា ច, សចេ កោចិ វទេយ្យ ‘‘កោ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សតសហស្សញ្ច កប្បេ និរយេ បច្ចិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតី’’តិ, តំ សុត្វា យោ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តុំ ឧស្សហតិ, តស្ស ពលវតីតិ វេទិតព្ពា. តថា យទិ កោចិ វទេយ្យ ‘‘កោ សកលចក្កវាឡំ វីតច្ចិកានំ អង្គារានំ បូរំ អក្កមន្តោ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ សត្តិសូលេហិ អាកិណ្ណំ អក្កមន្តោ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ សមតិត្តិកំ ឧទកបុណ្ណំ ឧត្តរិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតិ, កោ សកលចក្កវាឡំ និរន្តរំ វេឡុគុម្ពសញ្ឆន្នំ មទ្ទន្តោ អតិក្កមិត្វា ពុទ្ធត្តំ ឥច្ឆតី’’តិ តំ សុត្វា យោ ‘‘អហ’’ន្តិ វត្តុំ ឧស្សហតិ, តស្ស ពលវតីតិ វេទិតព្ពា. ឯវរូបេន ច កត្តុកម្យតាឆន្ទេន សមន្នាគតោ សុមេធបណ្ឌិតោ បណិធេសីតិ.

ឯវំ សមិទ្ធាភិនីហារោ ច ពោធិសត្តោ ឥមានិ អដ្ឋារស អភព្ពដ្ឋានានិ ន ឧបេតិ. សោ ហិ តតោ បភុតិ ន ជច្ចន្ធោ ហោតិ, ន ជច្ចពធិរោ, ន ឧម្មត្តកោ, ន ឯឡមូគោ, ន បីឋសប្បី, ន មិលក្ខូសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន ទាសិកុច្ឆិយា និព្ពត្តតិ, ន និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, នាស្ស លិង្គំ បរិវត្តតិ, ន បញ្ចានន្តរិយកម្មានិ ករោតិ, ន កុដ្ឋី ហោតិ, ន តិរច្ឆានយោនិយំ វដ្ដកតោ បច្ឆិមត្តភាវោ ហោតិ, ន ខុប្បិបាសិកនិជ្ឈាមតណ្ហិកបេតេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន កាលកញ្ចិកាសុរេសុ, ន អវីចិនិរយេ, ន លោកន្តរិកេសុ, កាមាវចរេសុ ន មារោ ហោតិ, រូបាវចរេសុ ន អសញ្ញីភវេ, ន សុទ្ធាវាសភវេសុ ឧប្បជ្ជតិ, ន អរូបភវេសុ, ន អញ្ញំ ចក្កវាឡំ សង្កមតិ.

យា ចិមា ឧស្សាហោ ឧម្មង្គោ អវត្ថានំ ហិតចរិយា ចាតិ ចតស្សោ ពុទ្ធភូមិយោ, តាហិ សមន្នាគតោ ហោតិ. តត្ថ –

‘‘ឧស្សាហោ វីរិយំ វុត្តំ, ឧម្មង្គោ បញ្ញា បវុច្ចតិ;

អវត្ថានំ អធិដ្ឋានំ, ហិតចរិយា មេត្តាភាវនា’’តិ. –

វេទិតព្ពា. យេ ចាបិ ឥមេ នេក្ខម្មជ្ឈាសយោ, បវិវេកជ្ឈាសយោ, អលោភជ្ឈាសយោ, អទោសជ្ឈាសយោ, អមោហជ្ឈាសយោ, និស្សរណជ្ឈាសយោតិ ឆ អជ្ឈាសយា ពោធិបរិបាកាយ សំវត្តន្តិ, យេហិ សមន្នាគតត្តា នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា កាមេ ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេកជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សង្គណិកាយ ទោសទស្សាវិនោ, អលោភជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា លោភេ ទោសទស្សាវិនោ, អទោសជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា ទោសេ ទោសទស្សាវិនោ, អមោហជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា មោហេ ទោសទស្សាវិនោ, និស្សរណជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សព្ពភវេសុ ទោសទស្សាវិនោតិ វុច្ចន្តិ, តេហិ ច សមន្នាគតោ ហោតិ.

បច្ចេកពុទ្ធានំ បន កីវ ចិរំ បត្ថនា វដ្ដតីតិ? បច្ចេកពុទ្ធានំ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច. តតោ ឱរំ ន សក្កា. បុព្ពេ វុត្តនយេនេវេត្ថ ការណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្តកេនាបិ ច កាលេន បច្ចេកពុទ្ធត្តំ បត្ថយតោ អភិនីហារករណេ បញ្ច សម្បត្តិយោ ឥច្ឆិតព្ពា. តេសញ្ហិ –

មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, វិគតាសវទស្សនំ;

អធិការោ ឆន្ទតា ឯតេ, អភិនីហារការណា.

តត្ថ វិគតាសវទស្សនន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ យស្ស កស្សចិ ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អថ សាវកានំ បត្ថនា កិត្តកំ វដ្ដតីតិ? ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ កប្បសតសហស្សញ្ច, អសីតិមហាសាវកានំ កប្បសតសហស្សំ, តថា ពុទ្ធស្ស មាតាបិតូនំ ឧបដ្ឋាកស្ស បុត្តស្ស ចាតិ. តតោ ឱរំ ន សក្កា. វុត្តនយមេវេត្ថ ការណំ. ឥមេសំ បន សព្ពេសម្បិ អធិការោ ឆន្ទតាតិ ទ្វង្គសម្បន្នោយេវ អភិនីហារោ ហោតិ.

ឯវំ ឥមាយ បត្ថនាយ ឥមិនា ច អភិនីហារេន យថាវុត្តប្បភេទំ កាលំ បារមិយោ បូរេត្វា ពុទ្ធា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តា ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា ឧប្បជ្ជន្តិ, បច្ចេកពុទ្ធា ខត្តិយព្រាហ្មណគហបតិកុលានំ អញ្ញតរស្មិំ, អគ្គសាវកា បន ខត្តិយព្រាហ្មណកុលេស្វេវ ពុទ្ធា ឥវ សព្ពពុទ្ធា សំវដ្ដមានេ កប្បេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, វិវដ្ដមានេ កប្បេ ឧប្បជ្ជន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធេ អប្បត្វា ពុទ្ធានំ ឧប្បជ្ជនកាលេយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពុទ្ធា សយញ្ច ពុជ្ឈន្តិ, បរេ ច ពោធេន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធា សយមេវ ពុជ្ឈន្តិ, ន បរេ ពោធេន្តិ. អត្ថរសមេវ បដិវិជ្ឈន្តិ, ន ធម្មរសំ. ន ហិ តេ លោកុត្តរធម្មំ បញ្ញត្តិំ អារោបេត្វា ទេសេតុំ សក្កោន្តិ, មូគេន ទិដ្ឋសុបិនោ វិយ វនចរកេន នគរេ សាយិតព្យញ្ជនរសោ វិយ ច នេសំ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ. សព្ពំ ឥទ្ធិសមាបត្តិបដិសម្ភិទាបភេទំ បាបុណន្តិ, គុណវិសិដ្ឋតាយ ពុទ្ធានំ ហេដ្ឋា សាវកានំ ឧបរិ ហោន្តិ, អញ្ញេ បព្ពាជេត្វា អាភិសមាចារិកំ សិក្ខាបេន្តិ, ‘‘ចិត្តសល្លេខោ កាតព្ពោ, វោសានំ នាបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ឧទ្ទេសេន ឧបោសថំ ករោន្តិ, ‘អជ្ជុបោសថោ’តិ វចនមត្តេន វា. ឧបោសថំ ករោន្តា ច គន្ធមាទនេ មញ្ជូសករុក្ខមូលេ រតនមាឡេ សន្និបតិត្វា ករោន្តីតិ. ឯវំ ភគវា អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បច្ចេកពុទ្ធានំ សព្ពាការបរិបូរំ បត្ថនញ្ច អភិនីហារញ្ច កថេត្វា, ឥទានិ ឥមាយ បត្ថនាយ ឥមិនា ច អភិនីហារេន សមុទាគតេ តេ តេ បច្ចេកពុទ្ធេ កថេតុំ ‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌ’’ន្តិអាទិនា នយេន ឥមំ ខគ្គវិសាណសុត្តំ អភាសិ. អយំ តាវ អវិសេសេន បុច្ឆាវសិតោ ខគ្គវិសាណសុត្តស្ស ឧប្បត្តិ.

៣៥. ឥទានិ វិសេសេន វត្តព្ពា. តត្ថ ឥមិស្សា តាវ គាថាយ ឯវំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា – អយំ កិរ បច្ចេកពុទ្ធោ បច្ចេកពោធិសត្តភូមិំ ឱគាហន្តោ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច បារមិយោ បូរេត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា អារញ្ញិកោ ហុត្វា គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ សមណធម្មំ អកាសិ. ឯតំ កិរ វត្តំ អបរិបូរេត្វា បច្ចេកពោធិំ បាបុណន្តា នាម នត្ថិ. កិំ បនេតំ គតបច្ចាគតវត្តំ នាម? ហរណបច្ចាហរណន្តិ. តំ យថា វិភូតំ ហោតិ, តថា កថេស្សាម.

ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ហរតិ, ន បច្ចាហរតិ; ឯកច្ចោ បច្ចាហរតិ, ន ហរតិ; ឯកច្ចោ បន នេវ ហរតិ, ន បច្ចាហរតិ; ឯកច្ចោ ហរតិ ច បច្ចាហរតិ ច. តត្ថ យោ ភិក្ខុ បគេវ វុដ្ឋាយ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ កត្វា, ពោធិរុក្ខេ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា, បានីយឃដំ បូរេត្វា បានីយមាឡេ ឋបេត្វា, អាចរិយវត្តំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ កត្វា, ទ្វេអសីតិ ខុទ្ទកវត្តានិ ចុទ្ទស មហាវត្តានិ ច សមាទាយ វត្តតិ, សោ សរីរបរិកម្មំ កត្វា, សេនាសនំ បវិសិត្វា, យាវ ភិក្ខាចារវេលា តាវ វិវិត្តាសនេ វីតិនាមេត្វា, វេលំ ញត្វា, និវាសេត្វា, កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា, ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា, សង្ឃាដិំ ខន្ធេ ករិត្វា, បត្តំ អំសេ អាលគ្គេត្វា, កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តោ ចេតិយង្គណំ បត្វា, ចេតិយញ្ច ពោធិញ្ច វន្ទិត្វា, គាមសមីបេ ចីវរំ បារុបិត្វា, បត្តមាទាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯវំ បវិដ្ឋោ ច លាភី ភិក្ខុ បុញ្ញវា ឧបាសកេហិ សក្កតគរុកតោ ឧបដ្ឋាកកុលេ វា បដិក្កមនសាលាយំ វា បដិក្កមិត្វា ឧបាសកេហិ តំ តំ បញ្ហំ បុច្ឆិយមានោ តេសំ បញ្ហវិស្សជ្ជនេន ធម្មទេសនាវិក្ខេបេន ច តំ មនសិការំ ឆឌ្ឌេត្វា និក្ខមតិ, វិហារំ អាគតោបិ ភិក្ខូនំ បញ្ហំ បុដ្ឋោ កថេតិ, ធម្មំ ភណតិ, តំ តំ ព្យាបារមាបជ្ជតិ, បច្ឆាភត្តម្បិ បុរិមយាមម្បិ មជ្ឈិមយាមម្បិ ឯវំ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ បបញ្ចិត្វា កាយទុដ្ឋុល្លាភិភូតោ បច្ឆិមយាមេបិ សយតិ, នេវ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, អយំ វុច្ចតិ ហរតិ, ន បច្ចាហរតីតិ.

យោ បន ព្យាធិពហុលោ ហោតិ, ភុត្តាហារោ បច្ចូសសមយេ ន សម្មា បរិណមតិ, បគេវ វុដ្ឋាយ យថាវុត្តំ វត្តំ កាតុំ ន សក្កោតិ កម្មដ្ឋានំ វា មនសិ កាតុំ, អញ្ញទត្ថុ យាគុំ វា ភេសជ្ជំ វា បត្ថយមានោ កាលស្សេវ បត្តចីវរមាទាយ គាមំ បវិសតិ. តត្ថ យាគុំ វា ភេសជ្ជំ វា ភត្តំ វា លទ្ធា ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា, បញ្ញត្តាសនេ និសិន្នោ កម្មដ្ឋានំ មនសិ កត្វា, វិសេសំ បត្វា វា អប្បត្វា វា, វិហារំ អាគន្ត្វា, តេនេវ មនសិការេន វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ បច្ចាហរតិ ន ហរតីតិ. ឯទិសា ច ភិក្ខូ យាគុំ បិវិត្វា, វិបស្សនំ អារភិត្វា, ពុទ្ធសាសនេ អរហត្តំ បត្តា គណនបថំ វីតិវត្តា. សីហឡទីបេយេវ តេសុ តេសុ គាមេសុ អាសនសាលាយ ន តំ អាសនំ អត្ថិ, យត្ថ យាគុំ បិវិត្វា អរហត្តំ បត្តោ ភិក្ខុ នត្ថីតិ.

យោ បន បមាទវិហារី ហោតិ និក្ខិត្តធុរោ, សព្ពវត្តានិ ភិន្ទិត្វា បញ្ចវិធចេតោខិលវិនិពន្ធនពទ្ធចិត្តោ វិហរន្តោ កម្មដ្ឋានមនសិការមននុយុត្តោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា គិហិបបញ្ចេន បបញ្ចិតោ តុច្ឆកោ និក្ខមតិ, អយំ វុច្ចតិ នេវ ហរតិ ន បច្ចាហរតីតិ.

យោ បន បគេវ វុដ្ឋាយ បុរិមនយេនេវ សព្ពវត្តានិ បរិបូរេត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. កម្មដ្ឋានំ នាម ទុវិធំ – សព្ពត្ថកំ, បារិហារិយញ្ច. សព្ពត្ថកំ នាម មេត្តា ច មរណស្សតិ ច. តំ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពតោ ‘‘សព្ពត្ថក’’ន្តិ វុច្ចតិ. មេត្តា នាម អាវាសាទីសុ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពា. អាវាសេសុ ហិ មេត្តាវិហារី ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ហោតិ, តេន ផាសុ អសង្ឃដ្ឋោ វិហរតិ. ទេវតាសុ មេត្តាវិហារី ទេវតាហិ រក្ខិតគោបិតោ សុខំ វិហរតិ. រាជរាជមហាមត្តាទីសុ មេត្តាវិហារី, តេហិ មមាយិតោ សុខំ វិហរតិ. គាមនិគមាទីសុ មេត្តាវិហារី សព្ពត្ថ ភិក្ខាចរិយាទីសុ មនុស្សេហិ សក្កតគរុកតោ សុខំ វិហរតិ. មរណស្សតិភាវនាយ ជីវិតនិកន្តិំ បហាយ អប្បមត្តោ វិហរតិ.

យំ បន សទា បរិហរិតព្ពំ ចរិតានុកូលេន គហិតត្តា ទសាសុភកសិណានុស្សតីសុ អញ្ញតរំ, ចតុធាតុវវត្ថានមេវ វា, តំ សទា បរិហរិតព្ពតោ, រក្ខិតព្ពតោ, ភាវេតព្ពតោ ច បារិហារិយន្តិ វុច្ចតិ, មូលកម្មដ្ឋានន្តិបិ តទេវ. តត្ថ យំ បឋមំ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា បច្ឆា បារិហារិយកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ, តំ ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន ទស្សេស្សាម.

អយញ្ហិ យថាឋិតំ យថាបណិហិតំ កាយំ ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតិ – យំ ឥមស្មិំ សរីរេ វីសតិកោដ្ឋាសេសុ កក្ខឡំ ខរគតំ, សា បថវីធាតុ. យំ ទ្វាទសសុ អាពន្ធនកិច្ចករំ ស្នេហគតំ, សា អាបោធាតុ. យំ ចតូសុ បរិបាចនករំ ឧសុមគតំ, សា តេជោធាតុ. យំ បន ឆសុ វិត្ថម្ភនករំ វាយោគតំ, សា វាយោធាតុ. យំ បនេត្ថ ចតូហិ មហាភូតេហិ អសម្ផុដ្ឋំ ឆិទ្ទំ វិវរំ, សា អាកាសធាតុ. តំវិជាននកំ ចិត្តំ វិញ្ញាណធាតុ. តតោ ឧត្តរិ អញ្ញោ សត្តោ វា បុគ្គលោ វា នត្ថិ. កេវលំ សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជោវ អយន្តិ.

ឯវំ អាទិមជ្ឈបរិយោសានតោ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា, កាលំ ញត្វា, ឧដ្ឋាយាសនា និវាសេត្វា, បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ គាមំ បិណ្ឌាយ គច្ឆតិ. គច្ឆន្តោ ច យថា អន្ធបុថុជ្ជនា អភិក្កមាទីសុ ‘‘អត្តា អភិក្កមតិ, អត្តនា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’’តិ វា, ‘‘អហំ អភិក្កមាមិ, មយា អភិក្កមោ និព្ពត្តិតោ’’តិ វា សម្មុយ្ហន្តិ, តថា អសម្មុយ្ហន្តោ ‘‘អភិក្កមាមីតិ ចិត្តេ ឧប្បជ្ជមានេ តេនេវ ចិត្តេន សទ្ធិំ ចិត្តសមុដ្ឋានា សន្ធារណវាយោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. សា ឥមំ បថវីធាត្វាទិសន្និវេសភូតំ កាយសម្មតំ អដ្ឋិកសង្ឃាដំ វិប្ផរតិ, តតោ ចិត្តកិរិយាវាយោធាតុវិប្ផារវសេន អយំ កាយសម្មតោ អដ្ឋិកសង្ឃាដោ អភិក្កមតិ. តស្សេវំ អភិក្កមតោ ឯកេកបាទុទ្ធារណេ ចតូសុ ធាតូសុ វាយោធាតុអនុគតា តេជោធាតុ អធិកា ឧប្បជ្ជតិ, មន្ទា ឥតរា. អតិហរណវីតិហរណាបហរណេសុ បន តេជោធាតុអនុគតា វាយោធាតុ អធិកា ឧប្បជ្ជតិ, មន្ទា ឥតរា. ឱរោហណេ បន បថវីធាតុអនុគតា អាបោធាតុ អធិកា ឧប្បជ្ជតិ, មន្ទា ឥតរា. សន្និក្ខេបនសមុប្បីឡនេសុ អាបោធាតុអនុគតា បថវីធាតុ អធិកា ឧប្បជ្ជតិ, មន្ទា ឥតរា. ឥច្ចេតា ធាតុយោ តេន តេន អត្តនោ ឧប្បាទកចិត្តេន សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ. តត្ថ កោ ឯកោ អភិក្កមតិ, កស្ស វា ឯកស្ស អភិក្កមន’’ន្តិ ឯវំ ឯកេកបាទុទ្ធារណាទិប្បការេសុ ឯកេកស្មិំ បការេ ឧប្បន្នធាតុយោ, តទវិនិព្ភុត្តា ច សេសា រូបធម្មា, តំសមុដ្ឋាបកំ ចិត្តំ, តំសម្បយុត្តា ច សេសា អរូបធម្មាតិ ឯតេ រូបារូបធម្មា. តតោ បរំ អតិហរណវីតិហរណាទីសុ អញ្ញំ បការំ ន សម្បាបុណន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ. តស្មា អនិច្ចា. យញ្ច អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តាតិ ឯវំ សព្ពាការបរិបូរំ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ គច្ឆតិ. អត្ថកាមា ហិ កុលបុត្តា សាសនេ បព្ពជិត្វា ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ចត្តាលីសម្បិ បញ្ញាសម្បិ សដ្ឋិបិ សត្តតិបិ សតម្បិ ឯកតោ វសន្តា កតិកវត្តំ កត្វា វិហរន្តិ – ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ ន ឥណដ្ឋា, ន ភយដ្ឋា, ន ជីវិកាបកតា បព្ពជិតា; ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមា បនេត្ថ បព្ពជិតា. តស្មា គមនេ ឧប្បន្នកិលេសំ គមនេយេវ និគ្គណ្ហថ, ឋានេ និសជ្ជាយ, សយនេ ឧប្បន្នកិលេសំ គមនេយេវ និគ្គណ្ហថា’’តិ. តេ ឯវំ កតិកវត្តំ កត្វា ភិក្ខាចារំ គច្ឆន្តា អឌ្ឍឧសភឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតន្តរេសុ បាសាណា ហោន្តិ, តាយ សញ្ញាយ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តាវ គច្ឆន្តិ. សចេ កស្សចិ គមនេ កិលេសោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ នំ និគ្គណ្ហាតិ. តថា អសក្កោន្តោ តិដ្ឋតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ តិដ្ឋតិ. សោ – ‘‘អយំ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ឧប្បន្នវិតក្កំ ជានាតិ, អននុច្ឆវិកំ តេ ឯត’’ន្តិ អត្តានំ បដិចោទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តត្ថេវ អរិយភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសក្កោន្តោ និសីទតិ. អថស្ស បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោបិ និសីទតីតិ សោយេវ នយោ. អរិយភូមិ ឱក្កមិតុំ អសក្កោន្តោបិ តំ កិលេសំ វិក្ខម្ភេត្វា កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោវ គច្ឆតិ. ន កម្មដ្ឋានវិប្បយុត្តេន ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរតិ. ឧទ្ធរតិ ចេ, បដិនិវត្តិត្វា បុរិមប្បទេសំយេវ ឯតិ សីហឡទីបេ អាលិន្ទកវាសី មហាផុស្សទេវត្ថេរោ វិយ.

សោ កិរ ឯកូនវីសតិ វស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ឯវ វិហាសិ. មនុស្សាបិ សុទំ អន្តរាមគ្គេ កសន្តា ច វបន្តា ច មទ្ទន្តា ច កម្មានិ ករោន្តា ថេរំ តថា គច្ឆន្តំ ទិស្វា – ‘‘អយំ ថេរោ បុនប្បុនំ និវត្តិត្វា គច្ឆតិ, កិំ នុ ខោ មគ្គមូឡ្ហោ, ឧទាហុ កិញ្ចិ បមុដ្ឋោ’’តិ សមុល្លបន្តិ. សោ តំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន សមណធម្មំ ករោន្តោ វីសតិវស្សព្ភន្តរេ អរហត្តំ បាបុណិ. អរហត្តប្បត្តទិវសេ ចស្ស ចង្កមនកោដិយំ អធិវត្ថា ទេវតា អង្គុលីហិ ទីបំ ឧជ្ជាលេត្វា អដ្ឋាសិ. ចត្តារោបិ មហារាជានោ សក្កោ ច ទេវានមិន្ទោ, ព្រហ្មា ច សហម្បតិ ឧបដ្ឋានំ អាគមំសុ. តញ្ច ឱភាសំ ទិស្វា វនវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ តំ ទុតិយទិវសេ បុច្ឆិ ‘‘រត្តិភាគេ អាយស្មតោ សន្តិកេ ឱភាសោ អហោសិ, កិំ សោ ឱភាសោ’’តិ? ថេរោ វិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ឱភាសោ នាម ទីបោភាសោបិ ហោតិ, មណិឱភាសោបី’’តិ ឯវមាទិំ អាហ. សោ ‘‘បដិច្ឆាទេថ តុម្ហេ’’តិ និពទ្ធោ ‘‘អាមា’’តិ បដិជានិត្វា អារោចេសិ.

កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ ច. សោបិ កិរ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេន្តោ ‘‘បឋមំ តាវ ភគវតោ មហាបធានំ បូជេមី’’តិ សត្ត វស្សានិ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាសិ. បុន សោឡស វស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវំ កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ វិប្បយុត្តេន ចិត្តេន ឧទ្ធដេ បន បដិនិវត្តន្តោ គាមសមីបំ គន្ត្វា, ‘‘គាវី នុ បព្ពជិតោ នូ’’តិ អាសង្កនីយប្បទេសេ ឋត្វា, សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា បត្តំ គហេត្វា, គាមទ្វារំ បត្វា, កច្ឆកន្តរតោ ឧទកំ គហេត្វា, គណ្ឌូសំ កត្វា គាមំ បវិសតិ ‘‘ភិក្ខំ ទាតុំ វា វន្ទិតុំ វា ឧបគតេ មនុស្សេ ‘ទីឃាយុកា ហោថា’តិ វចនមត្តេនបិ មា មេ កម្មដ្ឋានវិក្ខេបោ អហោសី’’តិ សចេ បន ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, កិំ សត្តមី, ឧទាហុ អដ្ឋមី’’តិ ទិវសំ បុច្ឆន្តិ, ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេតិ. សចេ ទិវសបុច្ឆកា ន ហោន្តិ, និក្ខមនវេលាយំ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វាវ យាតិ.

សីហឡទីបេយេវ កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតា បញ្ញាសភិក្ខូ វិយ ច. តេ កិរ វស្សូបនាយិកឧបោសថទិវសេ កតិកវត្តំ អកំសុ – ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា អញ្ញមញ្ញំ នាលបិស្សាមា’’តិ. គាមញ្ច បិណ្ឌាយ បវិសន្តា គាមទ្វារេ ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា បវិសិំសុ, ទិវសេ បុច្ឆិតេ ឧទកំ គិលិត្វា អារោចេសុំ, អបុច្ឆិតេ គាមទ្វារេ និដ្ឋុភិត្វា វិហារំ អាគមំសុ. តត្ថ មនុស្សា និដ្ឋុភនដ្ឋានំ ទិស្វា ជានិំសុ ‘‘អជ្ជ ឯកោ អាគតោ, អជ្ជ ទ្វេ’’តិ. ឯវញ្ច ចិន្តេសុំ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតេ អម្ហេហេវ សទ្ធិំ ន សល្លបន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញមញ្ញម្បិ? យទិ អញ្ញមញ្ញម្បិ ន សល្លបន្តិ, អទ្ធា វិវាទជាតា ភវិស្សន្តិ, ហន្ទ នេសំ អញ្ញមញ្ញំ ខមាបេស្សាមា’’តិ សព្ពេ វិហារំ អគមំសុ. តត្ថ បញ្ញាសភិក្ខូសុ វស្សំ ឧបគតេសុ ទ្វេ ភិក្ខូ ឯកោកាសេ នាទ្ទសំសុ. តតោ យោ តេសុ ចក្ខុមា បុរិសោ, សោ ឯវមាហ – ‘‘ន, ភោ, កលហការកានំ វសនោកាសោ ឦទិសោ ហោតិ, សុសម្មដ្ឋំ ចេតិយង្គណំ ពោធិយង្គណំ, សុនិក្ខិត្តា សម្មជ្ជនិយោ, សូបដ្ឋបិតំ បានីយបរិភោជនីយ’’ន្តិ. តេ តតោវ និវត្តា. តេ ភិក្ខូ អន្តោតេមាសេយេវ វិបស្សនំ អារភិត្វា អរហត្តំ បត្វា មហាបវារណាយ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេសុំ.

ឯវំ កាឡវល្លិមណ្ឌបវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ កលម្ពតិត្ថវិហារេ វស្សូបគតភិក្ខូ វិយ ច កម្មដ្ឋានយុត្តេនេវ ចិត្តេន បាទំ ឧទ្ធរន្តោ គាមសមីបំ បត្វា, ឧទកគណ្ឌូសំ កត្វា, វីថិយោ សល្លក្ខេត្វា, យត្ថ សុរាសោណ្ឌធុត្តាទយោ កលហការកា ចណ្ឌហត្ថិអស្សាទយោ វា នត្ថិ, តំ វីថិំ បដិបជ្ជតិ. តត្ថ ច បិណ្ឌាយ ចរមានោ ន តុរិតតុរិតោ វិយ ជវេន គច្ឆតិ, ជវនបិណ្ឌបាតិកធុតង្គំ នាម នត្ថិ. វិសមភូមិភាគប្បត្តំ បន ឧទកភរិតសកដមិវ និច្ចលោវ ហុត្វា គច្ឆតិ. អនុឃរំ បវិដ្ឋោ ច ទាតុកាមំ អទាតុកាមំ វា សល្លក្ខេតុំ តទនុរូបំ កាលំ អាគមេន្តោ ភិក្ខំ គហេត្វា, បតិរូបេ ឱកាសេ និសីទិត្វា, កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តោ អាហារេ បដិកូលសញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វា, អក្ខព្ភញ្ជនវណាលេបនបុត្តមំសូបមាវសេន បច្ចវេក្ខន្តោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេតិ, នេវ ទវាយ ន មទាយ…បេ… ភុត្តាវី ច ឧទកកិច្ចំ កត្វា, មុហុត្តំ ភត្តកិលមថំ បដិប្បស្សម្ភេត្វា, យថា បុរេ ភត្តំ, ឯវំ បច្ឆា ភត្តំ បុរិមយាមំ បច្ឆិមយាមញ្ច កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ ហរតិ ចេវ បច្ចាហរតិ ចាតិ. ឯវមេតំ ហរណបច្ចាហរណំ គតបច្ចាគតវត្តន្តិ វុច្ចតិ.

ឯតំ បូរេន្តោ យទិ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ ហោតិ, បឋមវយេ ឯវ អរហត្តំ បាបុណាតិ. នោ ចេ បឋមវយេ បាបុណាតិ, អថ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ. នោ ចេ មជ្ឈិមវយេ បាបុណាតិ, អថ មរណសមយេ បាបុណាតិ. នោ ចេ មរណសមយេ បាបុណាតិ, អថ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ. នោ ចេ ទេវបុត្តោ ហុត្វា បាបុណាតិ, អថ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ. នោ ចេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ, អថ ពុទ្ធានំ សន្តិកេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតិ; សេយ្យថាបិ – ថេរោ ពាហិយោ, មហាបញ្ញោ វា ហោតិ; សេយ្យថាបិ ថេរោ សារិបុត្តោ.

អយំ បន បច្ចេកពោធិសត្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា, អារញ្ញិកោ ហុត្វា, វីសតិ វស្សសហស្សានិ ឯតំ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា, កាលំ កត្វា, កាមាវចរទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ចវិត្វា ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. កុសលា ឥត្ថិយោ តទហេវ គព្ភសណ្ឋានំ ជានន្តិ, សា ច តាសមញ្ញតរា, តស្មា តំ គព្ភបតិដ្ឋានំ រញ្ញោ និវេទេសិ. ធម្មតា ឯសា, យំ បុញ្ញវន្តេ សត្តេ គព្ភេ ឧប្បន្នេ មាតុគាមោ គព្ភបរិហារំ លភតិ. តស្មា រាជា តស្សា គព្ភបរិហារំ អទាសិ. សា តតោ បភុតិ នាច្ចុណ្ហំ កិញ្ចិ អជ្ឈោហរិតុំ លភតិ, នាតិសីតំ, នាតិអម្ពិលំ, នាតិលោណំ, នាតិកដុកំ, នាតិតិត្តកំ. អច្ចុណ្ហេ ហិ មាតរា អជ្ឈោហដេ គព្ភស្ស លោហកុម្ភិវាសោ វិយ ហោតិ, អតិសីតេ លោកន្តរិកវាសោ វិយ, អច្ចម្ពិលលោណកដុកតិត្តកេសុ ភុត្តេសុ សត្ថេន ផាលេត្វា អម្ពិលាទីហិ សិត្តានិ វិយ គព្ភសេយ្យកស្ស អង្គានិ តិព្ពវេទនានិ ហោន្តិ. អតិចង្កមនដ្ឋាននិសជ្ជាសយនតោបិ នំ និវារេន្តិ – ‘‘កុច្ឆិគតស្ស សញ្ចលនទុក្ខំ មា អហោសី’’តិ. មុទុកត្ថរណត្ថតាយ ភូមិយំ ចង្កមនាទីនិ មត្តាយ កាតុំ លភតិ, វណ្ណគន្ធាទិសម្បន្នំ សាទុសប្បាយំ អន្នបានំ លភតិ. បរិគ្គហេត្វាវ នំ ចង្កមាបេន្តិ, និសីទាបេន្តិ, វុដ្ឋាបេន្តិ.

សា ឯវំ បរិហរិយមានា គព្ភបរិបាកកាលេ សូតិឃរំ បវិសិត្វា បច្ចូសសមយេ បុត្តំ វិជាយិ បក្កតេលមទ្ទិតមនោសិលាបិណ្ឌិសទិសំ ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណូបេតំ. តតោ នំ បញ្ចមទិវសេ អលង្កតប្បដិយត្តំ រញ្ញោ ទស្សេសុំ, រាជា តុដ្ឋោ ឆសដ្ឋិយា ធាតីហិ ឧបដ្ឋាបេសិ. សោ សព្ពសម្បត្តីហិ វឌ្ឍមានោ ន ចិរស្សេវ វិញ្ញុតំ បាបុណិ. តំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកមេវ សមានំ រាជា រជ្ជេ អភិសិញ្ចិ, វិវិធនាដកានិ ចស្ស ឧបដ្ឋាបេសិ. អភិសិត្តោ រាជបុត្តោ រជ្ជំ ការេសិ នាមេន ព្រហ្មទត្តោ សកលជម្ពុទីបេ វីសតិយា នគរសហស្សេសុ. ជម្ពុទីបេ ហិ បុព្ពេ ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ អហេសុំ. តានិ បរិហាយន្តានិ សដ្ឋិ អហេសុំ, តតោ បរិហាយន្តានិ ចត្តាលីសំ, សព្ពបរិហាយនកាលេ បន វីសតិ ហោន្តិ. អយញ្ច ព្រហ្មទត្តោ សព្ពបរិហាយនកាលេ ឧប្បជ្ជិ. តេនស្ស វីសតិ នគរសហស្សានិ អហេសុំ, វីសតិ បាសាទសហស្សានិ, វីសតិ ហត្ថិសហស្សានិ, វីសតិ អស្សសហស្សានិ, វីសតិ រថសហស្សានិ, វីសតិ បត្តិសហស្សានិ, វីសតិ ឥត្ថិសហស្សានិ – ឱរោធា ច នាដកិត្ថិយោ ច, វីសតិ អមច្ចសហស្សានិ. សោ មហារជ្ជំ ការយមានោ ឯវ កសិណបរិកម្មំ កត្វា បញ្ច អភិញ្ញាយោ, អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ច និព្ពត្តេសិ. យស្មា បន អភិសិត្តរញ្ញា នាម អវស្សំ អដ្ដករណេ និសីទិតព្ពំ, តស្មា ឯកទិវសំ បគេវ បាតរាសំ ភុញ្ជិត្វា វិនិច្ឆយដ្ឋានេ និសីទិ. តត្ថ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ អកំសុ. សោ ‘‘អយំ សទ្ទោ សមាបត្តិយា ឧបក្កិលេសោ’’តិ បាសាទតលំ អភិរុហិត្វា ‘‘សមាបត្តិំ អប្បេមី’’តិ និសិន្នោ នាសក្ខិ អប្បេតុំ, រជ្ជវិក្ខេបេន សមាបត្តិ បរិហីនា. តតោ ចិន្តេសិ ‘‘កិំ រជ្ជំ វរំ, ឧទាហុ សមណធម្មោ’’តិ. តតោ ‘‘រជ្ជសុខំ បរិត្តំ អនេកាទីនវំ, សមណធម្មសុខំ បន វិបុលមនេកានិសំសំ ឧត្តមបុរិសសេវិតញ្ចា’’តិ ញត្វា អញ្ញតរំ អមច្ចំ អាណាបេសិ – ‘‘ឥមំ រជ្ជំ ធម្មេន សមេន អនុសាស, មា ខោ អធម្មការំ អកាសី’’តិ សព្ពំ និយ្យាតេត្វា បាសាទំ អភិរុហិត្វា សមាបត្តិសុខេន វិហរតិ, ន កោចិ ឧបសង្កមិតុំ លភតិ អញ្ញត្រ មុខធោវនទន្តកដ្ឋទាយកភត្តនីហារកាទីហិ.

តតោ អទ្ធមាសមត្តេ វីតិក្កន្តេ មហេសី បុច្ឆិ ‘‘រាជា ឧយ្យានគមនពលទស្សននាដកាទីសុ កត្ថចិ ន ទិស្សតិ, កុហិំ គតោ’’តិ? តស្សា តមត្ថំ អារោចេសុំ. សា អមច្ចស្ស បាហេសិ ‘‘រជ្ជេ បដិច្ឆិតេ អហម្បិ បដិច្ឆិតា ហោមិ, ឯតុ មយា សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេតូ’’តិ. សោ ឧភោ កណ្ណេ ថកេត្វា ‘‘អសវនីយមេត’’ន្តិ បដិក្ខិបិ. សា បុនបិ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បេសេត្វា អនិច្ឆមានំ តជ្ជាបេសិ – ‘‘យទិ ន ករោសិ, ឋានាបិ តេ ចាវេមិ, ជីវិតាបិ វោរោបេមី’’តិ. សោ ភីតោ ‘‘មាតុគាមោ នាម ទឡ្ហនិច្ឆយោ, កទាចិ ឯវម្បិ ការាបេយ្យា’’តិ ឯកទិវសំ រហោ គន្ត្វា តាយ សទ្ធិំ សិរិសយនេ សំវាសំ កប្បេសិ. សា បុញ្ញវតី សុខសម្ផស្សា. សោ តស្សា សម្ផស្សរាគេន រត្តោ តត្ថ អភិក្ខណំ សង្កិតសង្កិតោវ អគមាសិ. អនុក្កមេន អត្តនោ ឃរសាមិកោ វិយ និព្ពិសង្កោ បវិសិតុមារទ្ធោ.

តតោ រាជមនុស្សា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា ន សទ្ទហតិ. ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ អារោចេសុំ. តតោ និលីនោ សយមេវ ទិស្វា សព្ពាមច្ចេ សន្និបាតាបេត្វា អារោចេសិ. តេ – ‘‘អយំ រាជាបរាធិកោ ហត្ថច្ឆេទំ អរហតិ, បាទច្ឆេទំ អរហតី’’តិ យាវ សូលេ ឧត្តាសនំ, តាវ សព្ពកម្មការណានិ និទ្ទិសិំសុ. រាជា – ‘‘ឯតស្ស វធពន្ធនតាឡនេ មយ្ហំ វិហិំសា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ជីវិតា វោរោបនេ បាណាតិបាតោ ភវេយ្យ, ធនហរណេ អទិន្នាទានំ, អលំ ឯវរូបេហិ កតេហិ, ឥមំ មម រជ្ជា និក្កឌ្ឍថា’’តិ អាហ. អមច្ចា តំ និព្ពិសយំ អកំសុ. សោ អត្តនោ ធនសារញ្ច បុត្តទារញ្ច គហេត្វា បរវិសយំ អគមាសិ. តត្ថ រាជា សុត្វា ‘‘កិំ អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, ឥច្ឆាមិ តំ ឧបដ្ឋាតុ’’ន្តិ. សោ តំ សម្បដិច្ឆិ. អមច្ចោ កតិបាហច្ចយេន លទ្ធវិស្សាសោ តំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘‘មហារាជ, អមក្ខិកមធុំ បស្សាមិ, តំ ខាទន្តោ នត្ថី’’តិ. រាជា ‘‘កិំ ឯតំ ឧប្បណ្ឌេតុកាមោ ភណតី’’តិ ន សុណាតិ. សោ អន្តរំ លភិត្វា បុនបិ សុដ្ឋុតរំ វណ្ណេត្វា អារោចេសិ. រាជា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពារាណសិរជ្ជំ, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘មំ នេត្វា មារេតុកាមោសី’’តិ អាហ. សោ ‘‘មា, ទេវ, ឯវំ អវច, យទិ ន សទ្ទហសិ, មនុស្សេ បេសេហី’’តិ. សោ មនុស្សេ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា គោបុរំ ខណិត្វា រញ្ញោ សយនឃរេ ឧដ្ឋហិំសុ.

រាជា ទិស្វា ‘‘កិស្ស អាគតាត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ចោរា មយំ, មហារាជា’’តិ. រាជា តេសំ ធនំ ទាបេត្វា ‘‘មា បុន ឯវមកត្ថា’’តិ ឱវទិត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តេ អាគន្ត្វា តស្ស រញ្ញោ អារោចេសុំ. សោ បុនបិ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ តថេវ វីមំសិត្វា ‘‘សីលវា រាជា’’តិ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា សីមន្តរេ ឯកំ នគរំ ឧបគម្ម តត្ថ អមច្ចស្ស បាហេសិ ‘‘នគរំ វា មេ ទេហិ យុទ្ធំ វា’’តិ. សោ ព្រហ្មទត្តស្ស តមត្ថំ អារោចាបេសិ ‘‘អាណាបេតុ ទេវោ កិំ យុជ្ឈាមិ, ឧទាហុ នគរំ ទេមី’’តិ. រាជា ‘‘ន យុជ្ឈិតព្ពំ, នគរំ ទត្វា ឥធាគច្ឆា’’តិ បេសេសិ. សោ តថា អកាសិ. បដិរាជាបិ តំ នគរំ គហេត្វា អវសេសនគរេសុបិ តថេវ ទូតំ បាហេសិ. តេបិ អមច្ចា តថេវ ព្រហ្មទត្តស្ស អារោចេត្វា តេន ‘‘ន យុជ្ឈិតព្ពំ, ឥធាគន្តព្ព’’ន្តិ វុត្តា ពារាណសិំ អាគមំសុ.

តតោ អមច្ចា ព្រហ្មទត្តំ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, តេន សហ យុជ្ឈាមា’’តិ. រាជា – ‘‘មម បាណាតិបាតោ ភវិស្សតី’’តិ វារេសិ. អមច្ចា – ‘‘មយំ, មហារាជ, តំ ជីវគ្គាហំ គហេត្វា ឥធេវ អានេស្សាមា’’តិ នានាឧបាយេហិ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា ‘‘ឯហិ មហារាជា’’តិ គន្តុំ អារទ្ធា. រាជា ‘‘សចេ សត្តមារណប្បហរណវិលុម្បនកម្មំ ន ករោថ, គច្ឆាមី’’តិ ភណតិ. អមច្ចា ‘‘ន, ទេវ, ករោម, ភយំ ទស្សេត្វា បលាបេមា’’តិ ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា ឃដេសុ ទីបេ បក្ខិបិត្វា រត្តិំ គច្ឆិំសុ. បដិរាជា តំ ទិវសំ ពារាណសិសមីបេ នគរំ គហេត្វា ឥទានិ កិន្តិ រត្តិំ សន្នាហំ មោចាបេត្វា បមត្តោ និទ្ទំ ឱក្កមិ សទ្ធិំ ពលកាយេន. តតោ អមច្ចា ពារាណសិរាជានំ គហេត្វា បដិរញ្ញោ ខន្ធាវារំ គន្ត្វា សព្ពឃដេហិ ទីបេ និហរាបេត្វា ឯកបជ្ជោតាយ សេនាយ សទ្ទំ អកំសុ. បដិរញ្ញោ អមច្ចោ មហាពលំ ទិស្វា ភីតោ អត្តនោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ អមក្ខិកមធុំ ខាទាហី’’តិ មហាសទ្ទំ អកាសិ. តថា ទុតិយោបិ, តតិយោបិ. បដិរាជា តេន សទ្ទេន បដិពុជ្ឈិត្វា ភយំ សន្តាសំ អាបជ្ជិ. ឧក្កុដ្ឋិសតានិ បវត្តិំសុ. សោ ‘‘បរវចនំ សទ្ទហិត្វា អមិត្តហត្ថំ បត្តោម្ហី’’តិ សព្ពរត្តិំ តំ តំ វិប្បលបិត្វា ទុតិយទិវសេ ‘‘ធម្មិកោ រាជា, ឧបរោធំ ន ករេយ្យ, គន្ត្វា ខមាបេមី’’តិ ចិន្តេត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋហិត្វា ‘‘ខម, មហារាជ, មយ្ហំ អបរាធ’’ន្តិ អាហ. រាជា តំ ឱវទិត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, ខមាមិ តេ’’តិ អាហ. សោ រញ្ញា ឯវំ វុត្តមត្តេយេវ បរមស្សាសប្បត្តោ អហោសិ, ពារាណសិរញ្ញោ សមីបេយេវ ជនបទេ រជ្ជំ លភិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សហាយកា អហេសុំ.

អថ ព្រហ្មទត្តោ ទ្វេបិ សេនា សម្មោទមានា ឯកតោ ឋិតា ទិស្វា ‘‘មមេកស្ស ចិត្តានុរក្ខណាយ អស្មិំ ជនកាយេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតពិន្ទុ ន ឧប្បន្នំ. អហោ សាធុ, អហោ សុដ្ឋុ, សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តុ, អវេរា ហោន្តុ, អព្យាបជ្ឈា ហោន្តូ’’តិ មេត្តាឈានំ ឧប្បាទេត្វា, តទេវ បាទកំ កត្វា, សង្ខារេ សម្មសិត្វា, បច្ចេកពោធិញាណំ សច្ឆិកត្វា, សយម្ភុតំ បាបុណិ. តំ មគ្គសុខេន ផលសុខេន សុខិតំ ហត្ថិក្ខន្ធេ និសិន្នំ អមច្ចា បណិបាតំ កត្វា អាហំសុ – ‘‘យានកាលោ, មហារាជ, វិជិតពលកាយស្ស សក្ការោ កាតព្ពោ, បរាជិតពលកាយស្ស ភត្តបរិព្ពយោ ទាតព្ពោ’’តិ. សោ អាហ – ‘‘នាហំ, ភណេ, រាជា, បច្ចេកពុទ្ធោ នាមាហ’’ន្តិ. កិំ ទេវោ ភណតិ, ន ឯទិសា បច្ចេកពុទ្ធា ហោន្តីតិ? កីទិសា, ភណេ, បច្ចេកពុទ្ធាតិ? បច្ចេកពុទ្ធា នាម ទ្វង្គុលកេសមស្សុ អដ្ឋបរិក្ខារយុត្តា ភវន្តីតិ. សោ ទក្ខិណហត្ថេន សីសំ បរាមសិ, តាវទេវ គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, បព្ពជិតវេសោ បាតុរហោសិ, ទ្វង្គុលកេសមស្សុ អដ្ឋបរិក្ខារសមន្នាគតោ វស្សសតិកត្ថេរសទិសោ អហោសិ. សោ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ហត្ថិក្ខន្ធតោ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បទុមបុប្ផេ និសីទិ. អមច្ចា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, កម្មដ្ឋានំ, កថំ អធិគតោសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សោ យតោ អស្ស មេត្តាឈានកម្មដ្ឋានំ អហោសិ, តញ្ច វិបស្សនំ វិបស្សិត្វា អធិគតោ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឧទានគាថញ្ច ព្យាករណគាថញ្ច ឥមញ្ញេវ គាថំ អភាសិ ‘‘សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌ’’ន្តិ.

តត្ថ សព្ពេសូតិ អនវសេសេសុ. ភូតេសូតិ សត្តេសុ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារំ បន រតនសុត្តវណ្ណនាយំ វក្ខាម. និធាយាតិ និក្ខិបិត្វា. ទណ្ឌន្តិ កាយវចីមនោទណ្ឌំ, កាយទុច្ចរិតាទីនមេតំ អធិវចនំ. កាយទុច្ចរិតញ្ហិ ទណ្ឌយតីតិ ទណ្ឌោ, ពាធេតិ អនយព្យសនំ បាបេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ ច. បហរណទណ្ឌោ ឯវ វា ទណ្ឌោ, តំ និធាយាតិបិ វុត្តំ ហោតិ. អវិហេឋយន្តិ អវិហេឋយន្តោ. អញ្ញតរម្បីតិ យំកិញ្ចិ ឯកម្បិ. តេសន្តិ តេសំ សព្ពភូតានំ. ន បុត្តមិច្ឆេយ្យាតិ អត្រជោ, ខេត្រជោ, ទិន្នកោ, អន្តេវាសិកោតិ ឥមេសុ ចតូសុ បុត្តេសុ យំ កិញ្ចិ បុត្តំ ន ឥច្ឆេយ្យ. កុតោ សហាយន្តិ សហាយំ បន ឥច្ឆេយ្យាតិ កុតោ ឯវ ឯតំ.

ឯកោតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ, អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ, តណ្ហាបហានេន ឯកោ, ឯកន្តវិគតកិលេសោតិ ឯកោ, ឯកោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ. សមណសហស្សស្សាបិ ហិ មជ្ឈេ វត្តមានោ គិហិសញ្ញោជនស្ស ឆិន្នត្តា ឯកោ – ឯវំ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន ឯកោ. ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ ឥរិយតិ វត្តតីតិ – ឯវំ អទុតិយដ្ឋេន ឯកោ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធានសំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតិ.

‘‘ឯវមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ;

វីតតណ្ហោ អនាទានោ, សតោ ភិក្ខុ បរិព្ពជេ’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧) –

ឯវំ តណ្ហាបហានដ្ឋេន ឯកោ. សព្ពកិលេសាស្ស បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មាតិ – ឯវំ ឯកន្តវិគតកិលេសោតិ ឯកោ. អនាចរិយកោ ហុត្វា សយម្ភូ សាមញ្ញេវ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ – ឯវំ ឯកោ បច្ចេកសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯកោ.

ចរេតិ យា ឥមា អដ្ឋ ចរិយាយោ; សេយ្យថិទំ – បណិធិសម្បន្នានំ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ ឥរិយាបថចរិយា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ អាយតនចរិយា, អប្បមាទវិហារីនំ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សតិចរិយា, អធិចិត្តមនុយុត្តានំ ចតូសុ ឈានេសុ សមាធិចរិយា, ពុទ្ធិសម្បន្នានំ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ញាណចរិយា, សម្មា បដិបន្នានំ ចតូសុ អរិយមគ្គេសុ មគ្គចរិយា, អធិគតប្ផលានំ ចតូសុ សាមញ្ញផលេសុ បត្តិចរិយា, តិណ្ណំ ពុទ្ធានំ សព្ពសត្តេសុ លោកត្ថចរិយា, តត្ថ បទេសតោ បច្ចេកពុទ្ធសាវកានន្តិ. យថាហ – ‘‘ចរិយាតិ អដ្ឋ ចរិយាយោ ឥរិយាបថចរិយា’’តិ (បដិ. ម. ១.១៩៧; ៣.២៨) វិត្ថារោ. តាហិ ចរិយាហិ សមន្នាគតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. អថ វា យា ឥមា ‘‘អធិមុច្ចន្តោ សទ្ធាយ ចរតិ, បគ្គណ្ហន្តោ វីរិយេន ចរតិ, ឧបដ្ឋហន្តោ សតិយា ចរតិ, អវិក្ខិត្តោ សមាធិនា ចរតិ, បជានន្តោ បញ្ញាយ ចរតិ, វិជានន្តោ វិញ្ញាណេន ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នស្ស កុសលា ធម្មា អាយតន្តីតិ អាយតនចរិយាយ ចរតិ, ឯវំ បដិបន្នោ វិសេសមធិគច្ឆតីតិ វិសេសចរិយាយ ចរតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៩៧; ៣.២៩) ឯវំ អបរាបិ អដ្ឋ ចរិយា វុត្តា. តាហិបិ សមន្នាគតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ខគ្គវិសាណកប្បោតិ ឯត្ថ ខគ្គវិសាណំ នាម ខគ្គមិគសិង្គំ. កប្បសទ្ទស្ស អត្ថំ វិត្ថារតោ មង្គលសុត្តវណ្ណនាយំ បកាសយិស្សាម. ឥធ បនាយំ ‘‘សត្ថុកប្បេន វត, ភោ, កិរ សាវកេន សទ្ធិំ មន្តយមានា’’តិ (ម. និ. ១.២៦០) ឯវមាទីសុ វិយ បដិភាគោ វេទិតព្ពោ. ខគ្គវិសាណកប្បោតិ ខគ្គវិសាណសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ តាវេត្ថ បទតោ អត្ថវណ្ណនា.

អធិប្បាយានុសន្ធិតោ បន ឯវំ វេទិតព្ពា – យ្វាយំ វុត្តប្បការោ ទណ្ឌោ ភូតេសុ បវត្តិយមានោ អហិតោ ហោតិ, តំ តេសុ អប្បវត្តនេន តប្បដិបក្ខភូតាយ មេត្តាយ បរហិតូបសំហារេន ច សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ, និហិតទណ្ឌត្តា ឯវ ច. យថា អនិហិតទណ្ឌា សត្តា ភូតានិ ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា វិហេឋយន្តិ, តថា អវិហេឋយំ អញ្ញតរម្បិ តេសំ. ឥមំ មេត្តាកម្មដ្ឋានមាគម្ម យទេវ តត្ថ វេទនាគតំ សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណគតំ តញ្ច តទនុសារេនេវ តទញ្ញញ្ច សង្ខារគតំ វិបស្សិត្វា ឥមំ បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ អយំ តាវ អធិប្បាយោ.

អយំ បន អនុសន្ធិ – ឯវំ វុត្តេ តេ អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘ឥទានិ, ភន្តេ, កុហិំ គច្ឆថា’’តិ? តតោ តេន ‘‘បុព្ពបច្ចេកសម្ពុទ្ធា កត្ថ វសន្តី’’តិ អាវជ្ជេត្វា ញត្វា ‘‘គន្ធមាទនបព្ពតេ’’តិ វុត្តេ បុនាហំសុ – ‘‘អម្ហេ ទានិ, ភន្តេ, បជហថ, ន ឥច្ឆថា’’តិ. អថ បច្ចេកពុទ្ធោ អាហ – ‘‘ន បុត្តមិច្ឆេយ្យា’’តិ សព្ពំ. តត្រាធិប្បាយោ – អហំ ឥទានិ អត្រជាទីសុ យំ កិញ្ចិ បុត្តម្បិ ន ឥច្ឆេយ្យំ, កុតោ បន តុម្ហាទិសំ សហាយំ? តស្មា តុម្ហេសុបិ យោ មយា សទ្ធិំ គន្តុំ មាទិសោ វា ហោតុំ ឥច្ឆតិ, សោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. អថ វា តេហិ ‘‘អម្ហេ ទានិ, ភន្តេ, បជហថ ន ឥច្ឆថា’’តិ វុត្តេ សោ បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘ន បុត្តមិច្ឆេយ្យ កុតោ សហាយ’’ន្តិ វត្វា អត្តនោ យថាវុត្តេនត្ថេន ឯកចរិយាយ គុណំ ទិស្វា បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘‘ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. ឯវំ វត្វា បេក្ខមានស្សេវ មហាជនស្ស អាកាសេ ឧប្បតិត្វា គន្ធមាទនំ អគមាសិ.

គន្ធមាទនោ នាម ហិមវតិ ចូឡកាឡបព្ពតំ, មហាកាឡបព្ពតំ, នាគបលិវេឋនំ, ចន្ទគព្ភំ, សូរិយគព្ភំ, សុវណ្ណបស្សំ, ហិមវន្តបព្ពតន្តិ សត្ត បព្ពតេ អតិក្កម្ម ហោតិ. តត្ថ នន្ទមូលកំ នាម បព្ភារំ បច្ចេកពុទ្ធានំ វសនោកាសោ. តិស្សោ ច គុហាយោ – សុវណ្ណគុហា, មណិគុហា, រជតគុហាតិ. តត្ថ មណិគុហាទ្វារេ មញ្ជូសកោ នាម រុក្ខោ យោជនំ ឧព្ពេធេន, យោជនំ វិត្ថារេន. សោ យត្តកានិ ឧទកេ វា ថលេ វា បុប្ផានិ, សព្ពានិ តានិ បុប្ផយតិ វិសេសេន បច្ចេកពុទ្ធាគមនទិវសេ. តស្សូបរិតោ សព្ពរតនមាឡោ ហោតិ. តត្ថ សម្មជ្ជនកវាតោ កចវរំ ឆឌ្ឌេតិ, សមករណវាតោ សព្ពរតនមយំ វាលិកំ សមំ ករោតិ, សិញ្ចនកវាតោ អនោតត្តទហតោ អានេត្វា ឧទកំ សិញ្ចតិ, សុគន្ធករណវាតោ ហិមវន្តតោ សព្ពេសំ គន្ធរុក្ខានំ គន្ធេ អានេតិ, ឱចិនកវាតោ បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា បាតេតិ, សន្ថរកវាតោ សព្ពត្ថ សន្ថរតិ. សទា បញ្ញត្តានេវ ចេត្ថ អាសនានិ ហោន្តិ, យេសុ បច្ចេកពុទ្ធុប្បាទទិវសេ ឧបោសថទិវសេ ច សព្ពបច្ចេកពុទ្ធា សន្និបតិត្វា និសីទន្តិ. អយំ តត្ថ បកតិ. អភិសម្ពុទ្ធ-បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទតិ. តតោ សចេ តស្មិំ កាលេ អញ្ញេបិ បច្ចេកពុទ្ធា សំវិជ្ជន្តិ, តេបិ តង្ខណំ សន្និបតិត្វា បញ្ញត្តាសនេសុ និសីទន្តិ. និសីទិត្វា ច កិញ្ចិទេវ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋហន្តិ, តតោ សង្ឃត្ថេរោ អធុនាគតបច្ចេកពុទ្ធំ សព្ពេសំ អនុមោទនត្ថាយ ‘‘កថមធិគត’’ន្តិ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆតិ. តទាបិ សោ តមេវ អត្តនោ ឧទានព្យាករណគាថំ ភាសតិ. បុន ភគវាបិ អាយស្មតា អានន្ទេន បុដ្ឋោ តមេវ គាថំ ភាសតិ, អានន្ទោ ច សង្គីតិយន្តិ ឯវមេកេកា គាថា បច្ចេកសម្ពោធិអភិសម្ពុទ្ធដ្ឋានេ, មញ្ជូសកមាឡេ, អានន្ទេន បុច្ឆិតកាលេ, សង្គីតិយន្តិ ចតុក្ខត្តុំ ភាសិតា ហោតីតិ.

បឋមគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៣៦. សំសគ្គជាតស្សាតិ កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បច្ចេកពោធិសត្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ វីសតិ វស្សសហស្សានិ បុរិមនយេនេវ សមណធម្មំ ករោន្តោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា, បឋមជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា, នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា, លក្ខណសម្មសនំ កត្វា, អរិយមគ្គំ អនធិគម្ម ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. សោ តតោ ចុតោ ពារាណសិរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ ឧប្បជ្ជិត្វា បុរិមនយេនេវ វឌ្ឍមានោ យតោ បភុតិ ‘‘អយំ ឥត្ថី អយំ បុរិសោ’’តិ វិសេសំ អញ្ញាសិ, តតុបាទាយ ឥត្ថីនំ ហត្ថេ ន រមតិ, ឧច្ឆាទនន្ហាបនមណ្ឌនាទិមត្តម្បិ ន សហតិ. តំ បុរិសា ឯវ បោសេន្តិ, ថញ្ញបាយនកាលេ ធាតិយោ កញ្ចុកំ បដិមុញ្ចិត្វា បុរិសវេសេន ថញ្ញំ បាយេន្តិ. សោ ឥត្ថីនំ គន្ធំ ឃាយិត្វា សទ្ទំ វា សុត្វា រោទតិ, វិញ្ញុតំ បត្តោបិ ឥត្ថិយោ បស្សិតុំ ន ឥច្ឆតិ, តេន តំ អនិត្ថិគន្ធោត្វេវ សញ្ជានិំសុ.

តស្មិំ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកេ ជាតេ រាជា ‘‘កុលវំសំ សណ្ឋបេស្សាមី’’តិ នានាកុលេហិ តស្ស អនុរូបា កញ្ញាយោ អានេត្វា អញ្ញតរំ អមច្ចំ អាណាបេសិ ‘‘កុមារំ រមាបេហី’’តិ. អមច្ចោ ឧបាយេន តំ រមាបេតុកាមោ តស្ស អវិទូរេ សាណិបាការំ បរិក្ខិបាបេត្វា នាដកានិ បយោជាបេសិ. កុមារោ គីតវាទិតសទ្ទំ សុត្វា – ‘‘កស្សេសោ សទ្ទោ’’តិ អាហ. អមច្ចោ ‘‘តវេសោ, ទេវ, នាដកិត្ថីនំ សទ្ទោ, បុញ្ញវន្តានំ ឦទិសានិ នាដកានិ ហោន្តិ, អភិរម, ទេវ, មហាបុញ្ញោសិ ត្វ’’ន្តិ អាហ. កុមារោ អមច្ចំ ទណ្ឌេន តាឡាបេត្វា និក្កឌ្ឍាបេសិ. សោ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា កុមារស្ស មាតរា សហ គន្ត្វា, កុមារំ ខមាបេត្វា, បុន អមច្ចំ អប្បេសិ. កុមារោ តេហិ អតិនិប្បីឡិយមានោ សេដ្ឋសុវណ្ណំ ទត្វា សុវណ្ណការេ អាណាបេសិ – ‘‘សុន្ទរំ ឥត្ថិរូបំ ករោថា’’តិ. តេ វិស្សកម្មុនា និម្មិតសទិសំ សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ ឥត្ថិរូបំ កត្វា ទស្សេសុំ. កុមារោ ទិស្វា វិម្ហយេន សីសំ ចាលេត្វា មាតាបិតូនំ បេសេសិ ‘‘យទិ ឦទិសិំ ឥត្ថិំ លភិស្សាមិ, គណ្ហិស្សាមី’’តិ. មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ បុត្តោ មហាបុញ្ញោ, អវស្សំ តេន សហ កតបុញ្ញា កាចិ ទារិកា លោកេ ឧប្បន្នា ភវិស្សតី’’តិ តំ សុវណ្ណរូបំ រថំ អារោបេត្វា អមច្ចានំ អប្បេសុំ ‘‘គច្ឆថ, ឦទិសិំ ទារិកំ គវេសថា’’តិ. តេ គហេត្វា សោឡស មហាជនបទេ វិចរន្តា តំ តំ គាមំ គន្ត្វា ឧទកតិត្ថាទីសុ យត្ថ យត្ថ ជនសមូហំ បស្សន្តិ, តត្ថ តត្ថ ទេវតំ វិយ សុវណ្ណរូបំ ឋបេត្វា នានាបុប្ផវត្ថាលង្ការេហិ បូជំ កត្វា, វិតានំ ពន្ធិត្វា, ឯកមន្តំ តិដ្ឋន្តិ – ‘‘យទិ កេនចិ ឯវរូបា ទិដ្ឋបុព្ពា ភវិស្សតិ, សោ កថំ សមុដ្ឋាបេស្សតី’’តិ? ឯតេនុបាយេន អញ្ញត្រ មទ្ទរដ្ឋា សព្ពេ ជនបទេ អាហិណ្ឌិត្វា តំ ‘‘ខុទ្ទករដ្ឋ’’ន្តិ អវមញ្ញមានា តត្ថ បឋមំ អគន្ត្វា និវត្តិំសុ.

តតោ នេសំ អហោសិ ‘‘មទ្ទរដ្ឋម្បិ តាវ គច្ឆាម, មា នោ ពារាណសិំ បវិដ្ឋេបិ រាជា បុន បាហេសី’’តិ មទ្ទរដ្ឋេ សាគលនគរំ អគមំសុ. សាគលនគរេ ច មទ្ទវោ នាម រាជា. តស្ស ធីតា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា អភិរូបា ហោតិ. តស្សា វណ្ណទាសិយោ ន្ហានោទកត្ថាយ តិត្ថំ គតា. តត្ថ អមច្ចេហិ ឋបិតំ តំ សុវណ្ណរូបំ ទូរតោវ ទិស្វា ‘‘អម្ហេ ឧទកត្ថាយ បេសេត្វា រាជបុត្តី សយមេវ អាគតា’’តិ ភណន្តិយោ សមីបំ គន្ត្វា ‘‘នាយំ សាមិនី, អម្ហាកំ សាមិនី ឥតោ អភិរូបតរា’’តិ អាហំសុ. អមច្ចា តំ សុត្វា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា អនុរូបេន នយេន ទារិកំ យាចិំសុ, សោបិ អទាសិ. តតោ ពារាណសិរញ្ញោ បាហេសុំ ‘‘លទ្ធា ទារិកា, សាមំ អាគច្ឆិស្សតិ, ឧទាហុ អម្ហេវ អានេមា’’តិ? សោ ច ‘‘មយិ អាគច្ឆន្តេ ជនបទបីឡា ភវិស្សតិ, តុម្ហេវ អានេថា’’តិ បេសេសិ.

អមច្ចា ទារិកំ គហេត្វា នគរា និក្ខមិត្វា កុមារស្ស បាហេសុំ – ‘‘លទ្ធា សុវណ្ណរូបសទិសី ទារិកា’’តិ. កុមារោ សុត្វាវ រាគេន អភិភូតោ បឋមជ្ឈានា បរិហាយិ. សោ ទូតបរម្បរំ បេសេសិ ‘‘សីឃំ អានេថ, សីឃំ អានេថា’’តិ. តេ សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេនេវ ពារាណសិំ បត្វា ពហិនគរេ ឋិតា រញ្ញោ បាហេសុំ – ‘‘អជ្ជ បវិសិតព្ពំ, នោ’’តិ? រាជា ‘‘សេដ្ឋកុលា អានីតា ទារិកា, មង្គលកិរិយំ កត្វា មហាសក្ការេន បវេសេស្សាម, ឧយ្យានំ តាវ នំ នេថា’’តិ អាណាបេសិ. តេ តថា អកំសុ. សា អច្ចន្តសុខុមាលា យានុគ្ឃាតេន ឧព្ពាឡ្ហា អទ្ធានបរិស្សមេន ឧប្បន្នវាតរោគា មិលាតមាលា វិយ ហុត្វា រត្តិំយេវ កាលមកាសិ. អមច្ចា ‘‘សក្ការា បរិភដ្ឋម្ហា’’តិ បរិទេវិំសុ. រាជា ច នាគរា ច ‘‘កុលវំសោ វិនដ្ឋោ’’តិ បរិទេវិំសុ. នគរេ មហាកោលាហលំ អហោសិ. កុមារស្ស សុតមត្តេយេវ មហាសោកោ ឧទបាទិ. តតោ កុមារោ សោកស្ស មូលំ ខណិតុមារទ្ធោ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ សោកោ នាម ន អជាតស្ស ហោតិ, ជាតស្ស បន ហោតិ, តស្មា ជាតិំ បដិច្ច សោកោ’’តិ. ‘‘ជាតិ បន កិំ បដិច្ចា’’តិ? តតោ ‘‘ភវំ បដិច្ច ជាតី’’តិ ឯវំ បុព្ពភាវនានុភាវេន យោនិសោ មនសិករោន្តោ អនុលោមបដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទំ ទិស្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ តត្ថេវ និសិន្នោ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. តំ មគ្គផលសុខេន សុខិតំ សន្តិន្ទ្រិយំ សន្តមានសំ និសិន្នំ ទិស្វា, បណិបាតំ កត្វា, អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘មា សោចិ, ទេវ, មហន្តោ ជម្ពុទីបោ, អញ្ញំ តតោ សុន្ទរតរំ អានេស្សាមា’’តិ. សោ អាហ – ‘‘នាហំ សោចកោ, និស្សោកោ បច្ចេកពុទ្ធោ អហ’’ន្តិ. ឥតោ បរំ សព្ពំ បុរិមគាថាសទិសមេវ ឋបេត្វា គាថាវណ្ណនំ.

គាថាវណ្ណនាយំ បន សំសគ្គជាតស្សាតិ ជាតសំសគ្គស្ស. តត្ថ ទស្សន, សវន, កាយ, សមុល្លបន, សម្ភោគសំសគ្គវសេន បញ្ចវិធោ សំសគ្គោ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញំ ទិស្វា ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នរាគោ ទស្សនសំសគ្គោ នាម. តត្ថ សីហឡទីបេ កាឡទីឃវាបីគាមេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ កល្យាណវិហារវាសីទីឃភាណកទហរភិក្ខុំ ទិស្វា បដិពទ្ធចិត្តា កេនចិ ឧបាយេន តំ អលភិត្វា, កាលកតា កុដុម្ពិយធីតា, តស្សា និវាសនចោឡខណ្ឌំ ទិស្វា ‘‘ឯវរូបវត្ថធារិនិយា នាម សទ្ធិំ សំវាសំ នាលត្ថ’’ន្តិ ហទយំ ផាលេត្វា កាលកតោ. សោ ឯវ ច ទហរោ និទស្សនំ.

បរេហិ បន កថិយមានំ រូបាទិសម្បត្តិំ អត្តនា វា ហសិតលបិតគីតសទ្ទំ សុត្វា សោតវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នោ រាគោ សវនសំសគ្គោ នាម. តត្រាបិ គិរិគាមវាសីកម្មារធីតាយ បញ្ចហិ កុមារីហិ សទ្ធិំ បទុមស្សរំ គន្ត្វា, ន្ហត្វា មាលំ អារោបេត្វា, ឧច្ចាសទ្ទេន គាយន្តិយា អាកាសេន គច្ឆន្តោ សទ្ទំ សុត្វា កាមរាគេន វិសេសា បរិហាយិត្វា អនយព្យសនំ បត្តោ បញ្ចគ្គឡលេណវាសី តិស្សទហរោ និទស្សនំ.

អញ្ញមញ្ញំ អង្គបរាមសនេន ឧប្បន្នរាគោ កាយសំសគ្គោ នាម. ធម្មគាយនទហរភិក្ខុ ចេត្ថ និទស្សនំ. មហាវិហារេ កិរ ទហរភិក្ខុ ធម្មំ ភាសតិ. តត្ថ មហាជនេ អាគតេ រាជាបិ អគមាសិ សទ្ធិំ អន្តេបុរេន. តតោ រាជធីតាយ តស្ស រូបញ្ច សទ្ទញ្ច អាគម្ម ពលវរាគោ ឧប្បន្នោ, តស្ស ច ទហរស្សាបិ. តំ ទិស្វា រាជា សល្លក្ខេត្វា សាណិបាការេន បរិក្ខិបាបេសិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ បរាមសិត្វា អាលិង្គិំសុ. បុន សាណិបាការំ អបនេត្វា បស្សន្តា ទ្វេបិ កាលកតេយេវ អទ្ទសំសូតិ.

អញ្ញមញ្ញំ អាលបនសមុល្លបនេ ឧប្បន្នោ រាគោ បន សមុល្លបនសំសគ្គោ នាម. ភិក្ខុភិក្ខុនីហិ សទ្ធិំ បរិភោគករណេ ឧប្បន្នរាគោ សម្ភោគសំសគ្គោ នាម. ទ្វីសុបិ ចេតេសុ បារាជិកប្បត្តោ ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនី ច និទស្សនំ. មរិចិវដ្ដិនាមមហាវិហារមហេ កិរ ទុដ្ឋគាមណិ អភយមហារាជា មហាទានំ បដិយាទេត្វា ឧភតោសង្ឃំ បរិវិសតិ. តត្ថ ឧណ្ហយាគុយា ទិន្នាយ សង្ឃនវកសាមណេរី អនាធារកស្ស សង្ឃនវកសាមណេរស្ស ទន្តវលយំ ទត្វា សមុល្លាបំ អកាសិ. តេ ឧភោបិ ឧបសម្បជ្ជិត្វា សដ្ឋិវស្សា ហុត្វា បរតីរំ គតា អញ្ញមញ្ញំ សមុល្លាបេន បុព្ពសញ្ញំ បដិលភិត្វា តាវទេវ ជាតសិនេហា សិក្ខាបទំ វីតិក្កមិត្វា បារាជិកា អហេសុន្តិ.

ឯវំ បញ្ចវិធេ សំសគ្គេ យេន កេនចិ សំសគ្គេន ជាតសំសគ្គស្ស ភវតិ ស្នេហោ, បុរិមរាគបច្ចយា ពលវរាគោ ឧប្បជ្ជតិ. តតោ ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ តមេវ ស្នេហំ អនុគច្ឆន្តំ សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកសោកបរិទេវាទិនានប្បការកំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ, និព្ពត្តតិ, ភវតិ, ជាយតិ. អបរេ បន ‘‘អារម្មណេ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ សំសគ្គោ’’តិ ភណន្តិ. តតោ ស្នេហោ, ស្នេហា ទុក្ខមិទន្តិ.

ឯវមត្ថប្បភេទំ ឥមំ អឌ្ឍគាថំ វត្វា សោ បច្ចេកពុទ្ធោ អាហ – ‘‘ស្វាហំ យមិទំ ស្នេហន្វយំ សោកាទិទុក្ខំ បហោតិ, តស្ស ទុក្ខស្ស មូលំ ខនន្តោ បច្ចេកសម្ពោធិមធិគតោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេ តេ អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘អម្ហេហិ ទានិ, ភន្តេ, កិំ កាតព្ព’’ន្តិ? តតោ សោ អាហ – ‘‘តុម្ហេ វា អញ្ញេ វា យោ ឥមម្ហា ទុក្ខា មុច្ចិតុកាមោ, សោ សព្ពោបិ អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. ឯត្ថ ច យំ ‘‘ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតី’’តិ វុត្តំ ‘‘តទេវ សន្ធាយ អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា យថាវុត្តេន សំសគ្គេន សំសគ្គជាតស្ស ភវតិ ស្នេហោ, ស្នេហន្វយំ ទុក្ខមិទំ បហោតិ, ឯតំ យថាភូតំ អាទីនវំ ស្នេហជំ បេក្ខមានោ អហំ អធិគតោតិ. ឯវំ អភិសម្ពន្ធិត្វា ចតុត្ថបាទោ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ឧទានវសេន វុត្តោបិ វេទិតព្ពោ. តតោ បរំ សព្ពំ បុរិមគាថាយ វុត្តសទិសមេវាតិ.

សំសគ្គគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៣៧. មិត្តេ សុហជ្ជេតិ កា ឧប្បត្តិ? អយំ បច្ចេកពោធិសត្តោ បុរិមគាថាយ វុត្តនយេនេវ ឧប្បជ្ជិត្វា ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេន្តោ បឋមំ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ‘‘កិំ សមណធម្មោ វរោ, រជ្ជំ វរ’’ន្តិ វីមំសិត្វា ចតុន្នំ អមច្ចានំ ហត្ថេ រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា សមណធម្មំ ករោតិ. អមច្ចា ‘‘ធម្មេន សមេន ករោថា’’តិ វុត្តាបិ លញ្ជំ គហេត្វា អធម្មេន ករោន្តិ. តេ លញ្ជំ គហេត្វា សាមិកេ បរាជេន្តា ឯកទា អញ្ញតរំ រាជវល្លភំ បរាជេសុំ. សោ រញ្ញោ ភត្តហារកេន សទ្ធិំ បវិសិត្វា សព្ពំ អារោចេសិ. រាជា ទុតិយទិវសេ សយំ វិនិច្ឆយដ្ឋានំ អគមាសិ. តតោ មហាជនកាយា – ‘‘អមច្ចា សាមិកេ អសាមិកេ ករោន្តី’’តិ មហាសទ្ទំ ករោន្តា មហាយុទ្ធំ វិយ អកំសុ. អថ រាជា វិនិច្ឆយដ្ឋានា វុដ្ឋាយ បាសាទំ អភិរុហិត្វា សមាបត្តិំ អប្បេតុំ និសិន្នោ តេន សទ្ទេន វិក្ខិត្តចិត្តោ ន សក្កោតិ អប្បេតុំ. សោ ‘‘កិំ មេ រជ្ជេន, សមណធម្មោ វរោ’’តិ រជ្ជសុខំ បហាយ បុន សមាបត្តិំ និព្ពត្តេត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិបស្សន្តោ បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆាកាសិ. កម្មដ្ឋានញ្ច បុច្ឆិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘មិត្តេ សុហជ្ជេ អនុកម្បមានោ, ហាបេតិ អត្ថំ បដិពទ្ធចិត្តោ;

ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ មេត្តាយនវសេន មិត្តា. សុហទយភាវេន សុហជ្ជា. កេចិ ហិ ឯកន្តហិតកាមតាយ មិត្តាវ ហោន្តិ, ន សុហជ្ជា. កេចិ គមនាគមនដ្ឋាននិសជ្ជាសមុល្លាបាទីសុ ហទយសុខជននេន សុហជ្ជាវ ហោន្តិ, ន មិត្តា. កេចិ តទុភយវសេន សុហជ្ជា ចេវ មិត្តា ច. តេ ទុវិធា ហោន្តិ – អគារិយា អនគារិយា ច. តត្ថ អគារិយា តិវិធា ហោន្តិ – ឧបការោ, សមានសុខទុក្ខោ, អនុកម្បកោតិ. អនគារិយា វិសេសេន អត្ថក្ខាយិនោ ឯវ. តេ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា ហោន្តិ. យថាហ –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ ឧបការោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ – បមត្តំ រក្ខតិ, បមត្តស្ស សាបតេយ្យំ រក្ខតិ, ភីតស្ស សរណំ ហោតិ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ តទ្ទិគុណំ ភោគំ អនុប្បទេតិ’’ (ទី. និ. ៣.២៦១).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ សមានសុខទុក្ខោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ – គុយ្ហមស្ស អាចិក្ខតិ, គុយ្ហមស្ស បរិគូហតិ, អាបទាសុ ន វិជហតិ, ជីវិតម្បិស្ស អត្ថាយ បរិច្ចត្តំ ហោតិ’’ (ទី. និ. ៣.២៦២).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អនុកម្បកោ មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ – អភវេនស្ស ន នន្ទតិ, ភវេនស្ស នន្ទតិ, អវណ្ណំ ភណមានំ និវារេតិ, វណ្ណំ ភណមានំ បសំសតិ’’ (ទី. និ. ៣.២៦៤).

តថា –

‘‘ចតូហិ ខោ, គហបតិបុត្ត, ឋានេហិ អត្ថក្ខាយី មិត្តោ សុហទោ វេទិតព្ពោ – បាបា និវារេតិ, កល្យាណេ និវេសេតិ, អស្សុតំ សាវេតិ, សគ្គស្ស មគ្គំ អាចិក្ខតី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៦៣).

តេស្វិធ អគារិយា អធិប្បេតា. អត្ថតោ បន សព្ពេបិ យុជ្ជន្តិ. តេ មិត្តេ សុហជ្ជេ. អនុកម្បមានោតិ អនុទយមានោ. តេសំ សុខំ ឧបសំហរិតុកាមោ ទុក្ខំ អបហរិតុកាមោ ច.

ហាបេតិ អត្ថន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថវសេន តិវិធំ, តថា អត្តត្ថបរត្ថឧភយត្ថវសេនាបិ តិវិធំ. អត្ថំ លទ្ធវិនាសនេន អលទ្ធានុប្បាទនេនាតិ ទ្វិធាបិ ហាបេតិ វិនាសេតិ. បដិពទ្ធចិត្តោតិ ‘‘អហំ ឥមំ វិនា ន ជីវាមិ, ឯស មេ គតិ, ឯស មេ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ អត្តានំ នីចេ ឋានេ ឋបេន្តោបិ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ. ‘‘ឥមេ មំ វិនា ន ជីវន្តិ, អហំ តេសំ គតិ, តេសំ បរាយណ’’ន្តិ ឯវំ អត្តានំ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេន្តោបិ បដិពទ្ធចិត្តោ ហោតិ. ឥធ បន ឯវំ បដិពទ្ធចិត្តោ អធិប្បេតោ. ឯតំ ភយន្តិ ឯតំ អត្ថហាបនភយំ, អត្តនោ សមាបត្តិហានិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សន្ថវេតិ តិវិធោ សន្ថវោ – តណ្ហាទិដ្ឋិមិត្តសន្ថវវសេន. តត្ថ អដ្ឋសតប្បភេទាបិ តណ្ហា តណ្ហាសន្ថវោ, ទ្វាសដ្ឋិភេទាបិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិសន្ថវោ, បដិពទ្ធចិត្តតាយ មិត្តានុកម្បនា មិត្តសន្ថវោ. សោ ឥធាធិប្បេតោ. តេន ហិស្ស សមាបត្តិ បរិហីនា. តេនាហ – ‘‘ឯតំ ភយំ សន្ថវេ បេក្ខមានោ អហមធិគតោ’’តិ. សេសំ វុត្តសទិសមេវាតិ វេទិតព្ពន្តិ.

មិត្តសុហជ្ជគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៣៨. វំសោ វិសាលោតិ កា ឧប្បត្តិ? បុព្ពេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ តយោ បច្ចេកពោធិសត្តា បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា ទេវលោកេ ឧប្បន្នា. តតោ ចវិត្វា តេសំ ជេដ្ឋកោ ពារាណសិរាជកុលេ និព្ពត្តោ, ឥតរេ បច្ចន្តរាជកុលេសុ. តេ ឧភោបិ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហិត្វា, រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិត្វា, អនុក្កមេន បច្ចេកពុទ្ធា ហុត្វា, នន្ទមូលកបព្ភារេ វសន្តា ឯកទិវសំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘មយំ កិំ កម្មំ កត្វា ឥមំ លោកុត្តរសុខំ អនុប្បត្តា’’តិ អាវជ្ជេត្វា បច្ចវេក្ខមានា កស្សបពុទ្ធកាលេ អត្តនោ ចរិយំ អទ្ទសំសុ. តតោ ‘‘តតិយោ កុហិ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តា ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេន្តំ ទិស្វា តស្ស គុណេ សរិត្វា ‘‘សោ បកតិយាវ អប្បិច្ឆតាទិគុណសមន្នាគតោ អហោសិ, អម្ហាកញ្ញេវ ឱវាទកោ វត្តា វចនក្ខមោ បាបគរហី, ហន្ទ, នំ អារម្មណំ ទស្សេត្វា មោចេស្សាមា’’តិ ឱកាសំ គវេសន្តា តំ ឯកទិវសំ សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា អាកាសេនាគន្ត្វា ឧយ្យានទ្វារេ វេឡុគុម្ពមូលេ អដ្ឋំសុ. មហាជនោ អតិត្តោ រាជទស្សនេន រាជានំ ឱលោកេតិ. តតោ រាជា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ មម ទស្សនេ អព្យាវដោ’’តិ ឱលោកេន្តោ បច្ចេកពុទ្ធេ អទ្ទក្ខិ. សហ ទស្សនេនេវ ចស្ស តេសុ សិនេហោ ឧប្បជ្ជិ.

សោ ហត្ថិក្ខន្ធា ឱរុយ្ហ សន្តេន ឧបចារេន តេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភន្តេ, កិំ នាមា តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. តេ អាហំសុ ‘‘មយំ, មហារាជ, អសជ្ជមានា នាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ‘អសជ្ជមានា’តិ ឯតស្ស កោ អត្ថោ’’តិ? ‘‘អលគ្គនត្ថោ, មហារាជា’’តិ. តតោ តំ វេឡុគុម្ពំ ទស្សេន្តា អាហំសុ – ‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, ឥមំ វេឡុគុម្ពំ សព្ពសោ មូលខន្ធសាខានុសាខាហិ សំសិព្ពិត្វា ឋិតំ អសិហត្ថោ បុរិសោ មូលេ ឆេត្វា អាវិញ្ឆន្តោ ន សក្កុណេយ្យ ឧទ្ធរិតុំ, ឯវមេវ ត្វំ អន្តោ ច ពហិ ច ជដាយ ជដិតោ អាសត្តវិសត្តោ តត្ថ លគ្គោ. សេយ្យថាបិ វា បនស្ស វេមជ្ឈគតោបិ អយំ វំសកឡីរោ អសញ្ជាតសាខត្តា កេនចិ អលគ្គោ ឋិតោ, សក្កា ច បន អគ្គេ វា មូលេ វា ឆេត្វា ឧទ្ធរិតុំ, ឯវមេវ មយំ កត្ថចិ អសជ្ជមានា សព្ពទិសា គច្ឆាមា’’តិ តាវទេវ ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា បស្សតោ ឯវ រញ្ញោ អាកាសេន នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមំសុ. តតោ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘កទា នុ ខោ អហម្បិ ឯវំ អសជ្ជមានោ ភវេយ្យ’’ន្តិ តត្ថេវ និសីទិត្វា វិបស្សន្តោ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. បុរិមនយេនេវ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘វំសោ វិសាលោវ យថា វិសត្តោ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា;

វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ វំសោតិ វេឡុ. វិសាលោតិ វិត្ថិណ្ណោ. ចការោ អវធារណត្ថោ, ឯវការោ វា អយំ, សន្ធិវសេនេត្ថ ឯការោ នដ្ឋោ. តស្ស បរបទេន សម្ពន្ធោ, តំ បច្ឆា យោជេស្សាម. យថាតិ បដិភាគេ. វិសត្តោតិ លគ្គោ, ជដិតោ សំសិព្ពិតោ. បុត្តេសុ ទារេសុ ចាតិ បុត្តធីតុភរិយាសុ. យា អបេក្ខាតិ យា តណ្ហា យោ ស្នេហោ. វំសក្កឡីរោវ អសជ្ជមានោតិ វំសកឡីរោ វិយ អលគ្គមានោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា វំសោ វិសាលោ វិសត្តោ ឯវ ហោតិ, បុត្តេសុ ទារេសុ ច យា អបេក្ខា, សាបិ ឯវំ តានិ វត្ថូនិ សំសិព្ពិត្វា ឋិតត្តា វិសត្តា ឯវ. ស្វាហំ តាយ អបេក្ខាយ អបេក្ខវា វិសាលោ វំសោ វិយ វិសត្តោតិ ឯវំ អបេក្ខាយ អាទីនវំ ទិស្វា តំ អបេក្ខំ មគ្គញាណេន ឆិន្ទន្តោ អយំ វំសកឡីរោវ រូបាទីសុ វា លោភាទីសុ វា កាមភវាទីសុ វា ទិដ្ឋាទីសុ វា តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អសជ្ជមានោ បច្ចេកពោធិំ អធិគតោតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វំសកឡីរគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៣៩. មិគោ អរញ្ញម្ហីតិ កា ឧប្បត្តិ? ឯកោ កិរ ភិក្ខុ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ យោគាវចរោ កាលំ កត្វា, ពារាណសិយំ សេដ្ឋិកុលេ ឧប្បន្នោ អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ មហាភោគេ, សោ សុភគោ អហោសិ. តតោ បរទារិកោ ហុត្វា តត្ថ កាលកតោ និរយេ និព្ពត្តោ តត្ថ បច្ចិត្វា វិបាកាវសេសេន សេដ្ឋិភរិយាយ កុច្ឆិម្ហិ ឥត្ថិបដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. និរយតោ អាគតានំ គត្តានិ ឧណ្ហានិ ហោន្តិ. តេន សេដ្ឋិភរិយា ឌយ្ហមានេន ឧទរេន កិច្ឆេន កសិរេន តំ គព្ភំ ធារេត្វា កាលេន ទារិកំ វិជាយិ. សា ជាតទិវសតោ បភុតិ មាតាបិតូនំ សេសពន្ធុបរិជនានញ្ច ទេស្សា អហោសិ. វយប្បត្តា ច យម្ហិ កុលេ ទិន្នា, តត្ថាបិ សាមិកសស្សុសសុរានំ ទេស្សាវ អហោសិ អប្បិយា អមនាបា. អថ នក្ខត្តេ ឃោសិតេ សេដ្ឋិបុត្តោ តាយ សទ្ធិំ កីឡិតុំ អនិច្ឆន្តោ វេសិំ អានេត្វា កីឡតិ. សា តំ ទាសីនំ សន្តិកា សុត្វា សេដ្ឋិបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា នានប្បការេហិ អនុនយិត្វា អាហ – ‘‘អយ្យបុត្ត, ឥត្ថី នាម សចេបិ ទសន្នំ រាជូនំ កនិដ្ឋា ហោតិ, ចក្កវត្តិនោ វា ធីតា, តថាបិ សាមិកស្ស បេសនករា ហោតិ. សាមិកេ អនាលបន្តេ សូលេ អារោបិតា វិយ ទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ. សចេ អហំ អនុគ្គហារហា, អនុគ្គហេតព្ពា. នោ ចេ, វិស្សជ្ជេតព្ពា, អត្តនោ ញាតិកុលំ គមិស្សាមី’’តិ. សេដ្ឋិបុត្តោ – ‘‘ហោតុ, ភទ្ទេ, មា សោចិ, កីឡនសជ្ជា ហោហិ, នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ អាហ. សេដ្ឋិធីតា តាវតកេនបិ សល្លាបមត្តេន ឧស្សាហជាតា ‘‘ស្វេ នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមី’’តិ ពហុំ ខជ្ជភោជ្ជំ បដិយាទេតិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ទុតិយទិវសេ អនារោចេត្វាវ កីឡនដ្ឋានំ គតោ. សា ‘‘ឥទានិ បេសេស្សតិ, ឥទានិ បេសេស្សតី’’តិ មគ្គំ ឱលោកេន្តី និសិន្នា ឧស្សូរំ ទិស្វា មនុស្សេ បេសេសិ. តេ បច្ចាគន្ត្វា ‘‘សេដ្ឋិបុត្តោ គតោ’’តិ អារោចេសុំ. សា សព្ពំ តំ បដិយាទិតំ អាទាយ យានំ អភិរុហិត្វា ឧយ្យានំ គន្តុំ អារទ្ធា.

អថ នន្ទមូលកបព្ភារេ បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ សត្តមេ ទិវសេ និរោធា វុដ្ឋាយ អនោតត្តេ មុខំ ធោវិត្វា នាគលតាទន្តបោណំ ខាទិត្វា ‘‘កត្ថ អជ្ជ ភិក្ខំ ចរិស្សាមី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ សេដ្ឋិធីតរំ ទិស្វា ‘‘ឥមិស្សា មយិ សក្ការំ ករិត្វា តំ កម្មំ បរិក្ខយំ គមិស្សតី’’តិ ញត្វា បព្ភារសមីបេ សដ្ឋិយោជនំ មនោសិលាតលំ, តត្ថ ឋត្វា និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា អាកាសេនាគន្ត្វា តស្សា បដិបថេ ឱរុយ្ហ ពារាណសីភិមុខោ អគមាសិ. តំ ទិស្វា ទាសិយោ សេដ្ឋិធីតាយ អារោចេសុំ. សា យានា ឱរុយ្ហ សក្កច្ចំ វន្ទិត្វា, បត្តំ គហេត្វា, សព្ពរសសម្បន្នេន ខាទនីយភោជនីយេន បូរេត្វា, បទុមបុប្ផេន បដិច្ឆាទេត្វា ហេដ្ឋាបិ បទុមបុប្ផំ កត្វា, បុប្ផកលាបំ ហត្ថេន គហេត្វា, បច្ចេកពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា, តស្ស ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា, វន្ទិត្វា, បុប្ផកលាបហត្ថា បត្ថេសិ ‘‘ភន្តេ, យថា ឥទំ បុប្ផំ, ឯវាហំ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជាមិ, តត្ថ តត្ថ មហាជនស្ស បិយា ភវេយ្យំ មនាបា’’តិ. ឯវំ បត្ថេត្វា ទុតិយំ បត្ថេសិ ‘‘ភន្តេ, ទុក្ខោ គព្ភវាសោ, តំ អនុបគម្ម បទុមបុប្ផេ ឯវំ បដិសន្ធិ ភវេយ្យា’’តិ. តតិយម្បិ បត្ថេសិ ‘‘ភន្តេ, ជិគុច្ឆនីយោ មាតុគាមោ, ចក្កវត្តិធីតាបិ បរវសំ គច្ឆតិ, តស្មា អហំ ឥត្ថិភាវំ អនុបគម្ម បុរិសោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. ចតុត្ថម្បិ បត្ថេសិ ‘‘ភន្តេ, ឥមំ សំសារទុក្ខំ អតិក្កម្ម បរិយោសានេ តុម្ហេហិ បត្តំ អមតំ បាបុណេយ្យ’’ន្តិ.

ឯវំ ចតុរោ បណិធយោ កត្វា, តំ បទុមបុប្ផកលាបំ បូជេត្វា, បច្ចេកពុទ្ធស្ស បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ‘‘បុប្ផសទិសោ ឯវ មេ គន្ធោ ចេវ វណ្ណោ ច ហោតូ’’តិ ឥមំ បញ្ចមំ បណិធិំ អកាសិ. តតោ បច្ចេកពុទ្ធោ បត្តំ បុប្ផកលាបញ្ច គហេត្វា អាកាសេ ឋត្វា –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, ខិប្បមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ សេដ្ឋិធីតាយ អនុមោទនំ កត្វា ‘‘សេដ្ឋិធីតា មំ គច្ឆន្តំ បស្សតូ’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមាសិ. សេដ្ឋិធីតាយ តំ ទិស្វា មហតី បីតិ ឧប្បន្នា. ភវន្តរេ កតំ អកុសលកម្មំ អនោកាសតាយ បរិក្ខីណំ, ចិញ្ចម្ពិលធោតតម្ពភាជនមិវ សុទ្ធា ជាតា. តាវទេវ ចស្សា បតិកុលេ ញាតិកុលេ ច សព្ពោ ជនោ តុដ្ឋោ ‘‘កិំ ករោមា’’តិ បិយវចនានិ បណ្ណាការានិ ច បេសេសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ មនុស្សេ បេសេសិ ‘‘សីឃំ សីឃំ អានេថ សេដ្ឋិធីតរំ, អហំ វិស្សរិត្វា ឧយ្យានំ អាគតោ’’តិ. តតោ បភុតិ ច នំ ឧរេ វិលិត្តចន្ទនំ វិយ អាមុត្តមុត្តាហារំ វិយ បុប្ផមាលំ វិយ ច បិយាយន្តោ បរិហរិ.

សា តត្ថ យាវតាយុកំ ឥស្សរិយភោគសុខំ អនុភវិត្វា កាលំ កត្វា បុរិសភាវេន ទេវលោកេ បទុមបុប្ផេ ឧប្បជ្ជិ. សោ ទេវបុត្តោ គច្ឆន្តោបិ បទុមបុប្ផគព្ភេយេវ គច្ឆតិ, តិដ្ឋន្តោបិ, និសីទន្តោបិ, សយន្តោបិ បទុមគព្ភេយេវ សយតិ. មហាបទុមទេវបុត្តោតិ ចស្ស នាមំ អកំសុ. ឯវំ សោ តេន ឥទ្ធានុភាវេន អនុលោមបដិលោមំ ឆទេវលោកេ ឯវ សំសរតិ.

តេន ច សមយេន ពារាណសិរញ្ញោ វីសតិ ឥត្ថិសហស្សានិ ហោន្តិ. រាជា ឯកិស្សាបិ កុច្ឆិយំ បុត្តំ ន លភតិ. អមច្ចា រាជានំ វិញ្ញាបេសុំ ‘‘ទេវ, កុលវំសានុបាលកោ បុត្តោ ឥច្ឆិតព្ពោ, អត្រជេ អវិជ្ជមានេ ខេត្រជោបិ កុលវំសធរោ ហោតី’’តិ. រាជា ‘‘ឋបេត្វា មហេសិំ អវសេសា នាដកិត្ថិយោ សត្តាហំ ធម្មនាដកំ ករោថា’’តិ យថាកាមំ ពហិ ចរាបេសិ, តថាបិ បុត្តំ នាលត្ថ. បុន អមច្ចា អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, មហេសី នាម បុញ្ញេន ច បញ្ញាយ ច សព្ពិត្ថីនំ អគ្គា, អប្បេវ នាម ទេវោ មហេសិយាបិ កុច្ឆិស្មិំ បុត្តំ លភេយ្យា’’តិ. រាជា មហេសិយា ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. សា អាហ – ‘‘មហារាជ, យា ឥត្ថី សច្ចវាទិនី សីលវតី, សា បុត្តំ លភេយ្យ, ហិរោត្តប្បរហិតាយ កុតោ បុត្តោ’’តិ បាសាទំ អភិរុហិត្វា បញ្ច សីលានិ សមាទិយិត្វា បុនប្បុនំ អនុមជ្ជតិ. សីលវតិយា រាជធីតាយ បញ្ច សីលានិ អនុមជ្ជន្តិយា បុត្តបត្ថនាចិត្តេ ឧប្បន្នមត្តេ សក្កស្ស អាសនំ សន្តប្បិ.

អថ សក្កោ អាសនតាបការណំ អាវជ្ជេន្តោ ឯតមត្ថំ វិទិត្វា ‘‘សីលវតិយា រាជធីតាយ បុត្តវរំ ទេមី’’តិ អាកាសេនាគន្ត្វា ទេវិយា សម្មុខេ ឋត្វា ‘‘កិំ បត្ថេសិ ទេវី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘បុត្តំ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ទម្មិ តេ, ទេវិ, បុត្តំ, មា ចិន្តយី’’តិ វត្វា ទេវលោកំ គន្ត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឯត្ថ ខីណាយុកោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘អយំ មហាបទុមោ ឧបរិទេវលោកេ ឧប្បជ្ជិតុំ ឥតោ ចវតី’’តិ ញត្វា តស្ស វិមានំ គន្ត្វា ‘‘តាត មហាបទុម, មនុស្សលោកំ គច្ឆាហី’’តិ យាចិ. សោ អាហ – ‘‘មហារាជ, មា ឯវំ ភណិ, ជេគុច្ឆោ មនុស្សលោកោ’’តិ. ‘‘តាត, ត្វំ មនុស្សលោកេ បុញ្ញំ កត្វា ឥធូបបន្នោ, តត្ថេវ ឋត្វា បារមិយោ បូរេតព្ពា, គច្ឆ, តាតា’’តិ. ‘‘ទុក្ខោ, មហារាជ, គព្ភវាសោ, ន សក្កោមិ តត្ថ វសិតុ’’ន្តិ. ‘‘កិំ តេ, តាត, គព្ភវាសេន, តថា ហិ ត្វំ កម្មមកាសិ, យថា បទុមគព្ភេយេវ និព្ពត្តិស្សសិ, គច្ឆ, តាតា’’តិ បុនប្បុនំ វុច្ចមានោ អធិវាសេសិ.

តតោ មហាបទុមោ ទេវលោកា ចវិត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ឧយ្យានេ សិលាបដ្ដបោក្ខរណិយំ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តោ. តញ្ច រត្តិំ មហេសី បច្ចូសសមយេ សុបិនន្តេន វីសតិឥត្ថិសហស្សបរិវុតា ឧយ្យានំ គន្ត្វា សិលាបដ្ដបោក្ខរណិយំ បទុមស្សរេ បុត្តំ លទ្ធា វិយ អហោសិ. សា បភាតាយ រត្តិយា សីលានិ រក្ខមានា តថេវ តត្ថ គន្ត្វា ឯកំ បទុមបុប្ផំ អទ្ទស. តំ នេវ តីរេ ហោតិ ន គម្ភីរេ. សហ ទស្សនេនេវ ចស្សា តត្ថ បុត្តសិនេហោ ឧប្បជ្ជិ. សា សាមំយេវ បវិសិត្វា តំ បុប្ផំ អគ្គហេសិ. បុប្ផេ គហិតមត្តេយេវ បត្តានិ វិកសិំសុ. តត្ថ តដ្ដកេ អាសិត្តសុវណ្ណបដិមំ វិយ ទារកំ អទ្ទស. ទិស្វាវ ‘‘បុត្តោ មេ លទ្ធោ’’តិ សទ្ទំ និច្ឆារេសិ. មហាជនោ សាធុការសហស្សានិ មុញ្ចិ, រញ្ញោ ច បេសេសិ. រាជា សុត្វា ‘‘កត្ថ លទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិត្វា លទ្ធោកាសញ្ច សុត្វា ‘‘ឧយ្យានញ្ច បោក្ខរណិយំ បទុមញ្ច អម្ហាកញ្ញេវ ខេត្តំ, តស្មា អម្ហាកំ ខេត្តេ ជាតត្តា ខេត្រជោ នាមាយំ បុត្តោ’’តិ វត្វា នគរំ បវេសេត្វា វីសតិសហស្សឥត្ថិយោ ធាតិកិច្ចំ ការាបេសិ. យា យា កុមារស្ស រុចិំ ញត្វា បត្ថិតបត្ថិតំ ខាទនីយំ ខាទាបេតិ, សា សា សហស្សំ លភតិ. សកលពារាណសី ចលិតា, សព្ពោ ជនោ កុមារស្ស បណ្ណាការសហស្សានិ បេសេសិ. កុមារោ តំ តំ អតិនេត្វា ‘‘ឥមំ ខាទ, ឥមំ ភុញ្ជា’’តិ វុច្ចមានោ ភោជនេន ឧព្ពាឡ្ហោ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា, គោបុរទ្វារំ គន្ត្វា, លាខាគុឡកេន កីឡតិ.

តទា អញ្ញតរោ បច្ចេកពុទ្ធោ ពារាណសិំ និស្សាយ ឥសិបតនេ វសតិ. សោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ សេនាសនវត្តសរីរបរិកម្មមនសិការាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ កត្វា, បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ‘‘អជ្ជ កត្ថ ភិក្ខំ គហេស្សាមី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ កុមារស្ស សម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯស បុព្ពេ កិំ កម្មំ ករី’’តិ វីមំសន្តោ ‘‘មាទិសស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា, ចតស្សោ បត្ថនា បត្ថេសិ តត្ថ តិស្សោ សិទ្ធា, ឯកា តាវ ន សិជ្ឈតិ, តស្ស ឧបាយេន អារម្មណំ ទស្សេមី’’តិ ភិក្ខាចរិយវសេន កុមារស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. កុមារោ តំ ទិស្វា ‘‘សមណ, មា ឥធ អាគច្ឆិ, ឥមេ ហិ តម្បិ ‘ឥទំ ខាទ, ឥទំ ភុញ្ជា’តិ វទេយ្យុ’’ន្តិ អាហ. សោ ឯកវចនេនេវ តតោ និវត្តិត្វា អត្តនោ សេនាសនំ បាវិសិ. កុមារោ បរិជនំ អាហ – ‘‘អយំ សមណោ មយា វុត្តមត្តោវ និវត្តោ, កុទ្ធោ, នុ, ខោ មមា’’តិ. តតោ តេហិ ‘‘បព្ពជិតា នាម, ទេវ, ន កោធបរាយណា ហោន្តិ, បរេន បសន្នមនេន យំ ទិន្នំ ហោតិ, តេន យាបេន្តី’’តិ វុច្ចមានោបិ ‘‘កុទ្ធោ ឯវ មមាយំ សមណោ, ខមាបេស្សាមិ ន’’ន្តិ មាតាបិតូនំ អារោចេត្វា ហត្ថិំ អភិរុហិត្វា, មហតា រាជានុភាវេន ឥសិបតនំ គន្ត្វា, មិគយូថំ ទិស្វា, បុច្ឆិ ‘‘កិំ នាម ឯតេ’’តិ? ‘‘ឯតេ, សាមិ, មិគា នាមា’’តិ. ឯតេសំ ‘‘ឥមំ ខាទថ, ឥមំ ភុញ្ជថ, ឥមំ សាយថា’’តិ វត្វា បដិជគ្គន្តា អត្ថីតិ. នត្ថិ សាមិ, យត្ថ តិណោទកំ សុលភំ, តត្ថ វសន្តីតិ.

កុមារោ ‘‘យថា ឥមេ អរក្ខិយមានាវ យត្ថ ឥច្ឆន្តិ, តត្ថ វសន្តិ, កទា នុ, ខោ, អហម្បិ ឯវំ វសេយ្យ’’ន្តិ ឯតមារម្មណំ អគ្គហេសិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ តស្ស អាគមនំ ញត្វា សេនាសនមគ្គញ្ច ចង្កមញ្ច សម្មជ្ជិត្វា, មដ្ឋំ កត្វា, ឯកទ្វិក្ខត្តុំ ចង្កមិត្វា, បទនិក្ខេបំ ទស្សេត្វា, ទិវាវិហារោកាសញ្ច បណ្ណសាលញ្ច សម្មជ្ជិត្វា, មដ្ឋំ កត្វា, បវិសនបទនិក្ខេបំ ទស្សេត្វា, និក្ខមនបទនិក្ខេបំ អទស្សេត្វា, អញ្ញត្រ អគមាសិ. កុមារោ តត្ថ គន្ត្វា តំ បទេសំ សម្មជ្ជិត្វា មដ្ឋំ កតំ ទិស្វា ‘‘វសតិ មញ្ញេ ឯត្ថ សោ បច្ចេកពុទ្ធោ’’តិ បរិជនេន ភាសិតំ សុត្វា អាហ – ‘‘បាតោបិ សោ សមណោ កុទ្ធោ, ឥទានិ ហត្ថិអស្សាទីហិ អត្តនោ ឱកាសំ អក្កន្តំ ទិស្វា, សុដ្ឋុតរំ កុជ្ឈេយ្យ, ឥធេវ តុម្ហេ តិដ្ឋថា’’តិ ហត្ថិក្ខន្ធា ឱរុយ្ហ ឯកកោវ សេនាសនំ បវិដ្ឋោ វត្តសីសេន សុសម្មដ្ឋោកាសេ បទនិក្ខេបំ ទិស្វា, ‘‘អយំ សមណោ ឯត្ថ ចង្កមន្តោ ន វណិជ្ជាទិកម្មំ ចិន្តេសិ, អទ្ធា អត្តនោ ហិតមេវ ចិន្តេសិ មញ្ញេ’’តិ បសន្នមានសោ ចង្កមំ អារុហិត្វា, ទូរីកតបុថុវិតក្កោ គន្ត្វា, បាសាណផលកេ និសីទិត្វា, សញ្ជាតឯកគ្គោ ហុត្វា, បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា, វិបស្សន្តោ បច្ចេកពោធិញាណំ អធិគន្ត្វា, បុរិមនយេនេវ បុរោហិតេន កម្មដ្ឋានេ បុច្ឆិតេ គគនតលេ និសិន្នោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ, យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ មិគោតិ ទ្វេ មិគា ឯណីមិគោ, បសទមិគោ ចាតិ. អបិច សព្ពេសំ អារញ្ញិកានំ ចតុប្បទានមេតំ អធិវចនំ. ឥធ បន បសទមិគោ អធិប្បេតោ. អរញ្ញម្ហីតិ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា អវសេសំ អរញ្ញំ, ឥធំ បន ឧយ្យានមធិប្បេតំ, តស្មា ឧយ្យានម្ហីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាតិ បដិភាគេ. អពទ្ធោតិ រជ្ជុពន្ធនាទីហិ អពទ្ធោ, ឯតេន វិស្សត្ថចរិយំ ទីបេតិ. យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយតិ យេន យេន ទិសាភាគេន គន្តុមិច្ឆតិ, តេន តេន ទិសាភាគេន គោចរាយ គច្ឆតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អារញ្ញកោ មិគោ អរញ្ញេ បវនេ ចរមានោ វិស្សត្ថោ គច្ឆតិ, វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ, វិស្សត្ថោ និសីទតិ, វិស្សត្ថោ សេយ្យំ កប្បេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អនាបាថគតោ, ភិក្ខវេ, លុទ្ទស្ស; ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អន្ធមកាសិ មារំ អបទំ, វធិត្វា មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោ បាបិមតោ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៧; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៥) វិត្ថារោ.

វិញ្ញូ នរោតិ បណ្ឌិតបុរិសោ. សេរិតន្តិ សច្ឆន្ទវុត្តិតំ អបរាយត្តតំ. បេក្ខមានោតិ បញ្ញាចក្ខុនា ឱលោកយមានោ. អថ វា ធម្មសេរិតំ បុគ្គលសេរិតញ្ច. លោកុត្តរធម្មា ហិ កិលេសវសំ អគមនតោ សេរិនោ តេហិ សមន្នាគតា បុគ្គលា ច, តេសំ ភាវនិទ្ទេសោ សេរិតា. តំ បេក្ខមានោតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘យថា មិគោ អរញ្ញម្ហិ អពទ្ធោ យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ, កទា នុ ខោ អហម្បិ ឯវំ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ឥតិ មេ តុម្ហេហិ ឥតោ ចិតោ ច បរិវារេត្វា ឋិតេហិ ពទ្ធស្ស យេនិច្ឆកំ គន្តុំ អលភន្តស្ស តស្មិំ យេនិច្ឆកគមនាភាវេន យេនិច្ឆកគមនេ ចានិសំសំ ទិស្វា អនុក្កមេន សមថវិបស្សនា បារិបូរិំ អគមំសុ. តតោ បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហិ. តស្មា អញ្ញោបិ វិញ្ញូ បណ្ឌិតោ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

មិគអរញ្ញគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤០. អាមន្តនា ហោតីតិ កា ឧប្បត្តិ? អតីតេ កិរ ឯកវជ្ជិកព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា អហោសិ មុទុកជាតិកោ. យទា អមច្ចា តេន សហ យុត្តំ វា អយុត្តំ វា មន្តេតុកាមា ហោន្តិ, តទា នំ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ ឯកមន្តំ នេន្តិ. តំ ឯកទិវសំ ទិវាសេយ្យំ ឧបគតំ អញ្ញតរោ អមច្ចោ ‘‘ទេវ, មម សោតព្ពំ អត្ថី’’តិ ឯកមន្តំ គមនំ យាចិ. សោ ឧដ្ឋាយ អគមាសិ. បុន ឯកោ មហាឧបដ្ឋានេ និសិន្នំ វរំ យាចិ, ឯកោ ហត្ថិក្ខន្ធេ, ឯកោ អស្សបិដ្ឋិយំ, ឯកោ សុវណ្ណរថេ, ឯកោ សិវិកាយ និសីទិត្វា ឧយ្យានំ គច្ឆន្តំ យាចិ. រាជា តតោ ឱរោហិត្វា ឯកមន្តំ អគមាសិ. អបរោ ជនបទចារិកំ គច្ឆន្តំ យាចិ, តស្សាបិ វចនំ សុត្វា ហត្ថិតោ ឱរុយ្ហ ឯកមន្តំ អគមាសិ. ឯវំ សោ តេហិ និព្ពិន្នោ ហុត្វា បព្ពជិ. អមច្ចា ឥស្សរិយេន វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ឯកោ គន្ត្វា រាជានំ អាហ – ‘‘អមុកំ, មហារាជ, ជនបទំ មយ្ហំ ទេហី’’តិ. រាជា ‘‘តំ ឥត្ថន្នាមោ ភុញ្ជតី’’តិ ភណតិ. សោ រញ្ញោ វចនំ អនាទិយិត្វា ‘‘គច្ឆាមហំ តំ ជនបទំ គហេត្វា ភុញ្ជាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា, កលហំ កត្វា, បុន ឧភោបិ រញ្ញោ សន្តិកំ អាគន្ត្វា, អញ្ញមញ្ញស្ស ទោសំ អារោចេន្តិ. រាជា ‘‘ន សក្កា ឥមេ តោសេតុ’’ន្តិ តេសំ លោភេ អាទីនវំ ទិស្វា វិបស្សន្តោ បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆាកាសិ. សោ បុរិមនយេនេវ ឥមំ ឧទានគាថំ អភាសិ –

‘‘អាមន្តនា ហោតិ សហាយមជ្ឈេ, វាសេ ឋានេ គមនេ ចារិកាយ;

អនភិជ្ឈិតំ សេរិតំ បេក្ខមានោ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – សហាយមជ្ឈេ ឋិតស្ស ទិវាសេយ្យសង្ខាតេ វាសេ ច, មហាឧបដ្ឋានសង្ខាតេ ឋានេ ច, ឧយ្យានគមនសង្ខាតេ គមនេ ច, ជនបទចារិកសង្ខាតាយ ចារិកាយ ច ‘‘ឥទំ មេ សុណ, ឥទំ មេ ទេហី’’តិអាទិនា នយេន តថា តថា អាមន្តនា ហោតិ, តស្មា អហំ តត្ថ និព្ពិជ្ជិត្វា យាយំ អរិយជនសេវិតា អនេកានិសំសា ឯកន្តសុខា, ឯវំ សន្តេបិ លោភាភិភូតេហិ សព្ពកាបុរិសេហិ អនភិជ្ឈិតា អនភិបត្ថិតា បព្ពជ្ជា, តំ អនភិជ្ឈិតំ បរេសំ អវសវត្តនេន ធម្មបុគ្គលវសេន ច សេរិតំ បេក្ខមានោ វិបស្សនំ អារភិត្វា អនុក្កមេន បច្ចេកសម្ពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

អាមន្តនាគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤១. ខិឌ្ឌា រតីតិ កា ឧប្បត្តិ? ពារាណសិយំ ឯកបុត្តកព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា អហោសិ. សោ ចស្ស ឯកបុត្តកោ បិយោ អហោសិ មនាបោ បាណសមោ. សោ សព្ពិរិយាបថេសុ បុត្តំ គហេត្វាវ វត្តតិ. សោ ឯកទិវសំ ឧយ្យានំ គច្ឆន្តោ តំ ឋបេត្វា គតោ. កុមារោបិ តំ ទិវសំយេវ ឧប្បន្នេន ព្យាធិនា មតោ. អមច្ចា ‘‘បុត្តសិនេហេន រញ្ញោ ហទយម្បិ ផលេយ្យា’’តិ អនារោចេត្វាវ នំ ឈាបេសុំ. រាជា ឧយ្យានេ សុរាមទេន មត្តោ បុត្តំ នេវ សរិ, តថា ទុតិយទិវសេបិ ន្ហានភោជនវេលាសុ. អថ ភុត្តាវី និសិន្នោ សរិត្វា ‘‘បុត្តំ មេ អានេថា’’តិ អាហ. តស្ស អនុរូបេន វិធានេន តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. តតោ សោកាភិភូតោ និសិន្នោ ឯវំ យោនិសោ មនសាកាសិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សោ ឯវំ អនុក្កមេន អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ សម្មសន្តោ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. សេសំ សំសគ្គគាថាយ វុត្តសទិសមេវ ឋបេត្វា គាថាយត្ថវណ្ណនំ.

អត្ថវណ្ណនាយំ បន ខិឌ្ឌាតិ កីឡនា. សា ទុវិធា ហោតិ – កាយិកា, វាចសិកា ច. តត្ថ កាយិកា នាម ហត្ថីហិបិ កីឡន្តិ, អស្សេហិបិ, រថេហិបិ, ធនូហិបិ, ថរូហិបីតិ ឯវមាទិ. វាចសិកា នាម គីតំ, សិលោកភណនំ, មុខភេរីតិ ឯវមាទិ. រតីតិ បញ្ចកាមគុណរតិ. វិបុលន្តិ យាវ អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច ឋានេន សកលត្តភាវព្យាបកំ. សេសំ បាកដមេវ. អនុសន្ធិយោជនាបិ ចេត្ថ សំសគ្គគាថាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា, តតោ បរញ្ច សព្ពន្តិ.

ខិឌ្ឌារតិគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤២. ចាតុទ្ទិសោតិ កា ឧប្បត្តិ? បុព្ពេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បញ្ច បច្ចេកពោធិសត្តា បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា ទេវលោកេ ឧប្បន្នា. តតោ ចវិត្វា តេសំ ជេដ្ឋកោ ពារាណសិយំ រាជា អហោសិ, សេសា បាកតិករាជានោ. តេ ចត្តារោបិ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហិត្វា, រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិត្វា, អនុក្កមេន បច្ចេកពុទ្ធា ហុត្វា នន្ទមូលកបព្ភារេ វសន្តា ឯកទិវសំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ វំសកឡីរគាថាយំ វុត្តនយេនេវ អត្តនោ កម្មញ្ច សហាយញ្ច អាវជ្ជេត្វា ញត្វា ពារាណសិរញ្ញោ ឧបាយេន អារម្មណំ ទស្សេតុំ ឱកាសំ គវេសន្តិ. សោ ច រាជា តិក្ខត្តុំ រត្តិយា ឧព្ពិជ្ជតិ, ភីតោ វិស្សរំ ករោតិ, មហាតលេ ធាវតិ. បុរោហិតេន កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ សុខសេយ្យំ បុច្ឆិតោបិ ‘‘កុតោ មេ, អាចរិយ, សុខ’’ន្តិ សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. បុរោហិតោបិ ‘‘អយំ រោគោ ន សក្កា យេន កេនចិ ឧទ្ធំវិរេចនាទិនា ភេសជ្ជកម្មេន វិនេតុំ, មយ្ហំ បន ខាទនូបាយោ ឧប្បន្នោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘រជ្ជហានិជីវិតន្តរាយាទីនំ បុព្ពនិមិត្តំ ឯតំ មហារាជា’’តិ រាជានំ សុដ្ឋុតរំ ឧព្ពេជេត្វា តស្ស វូបសមនត្ថំ ‘‘ឯត្តកេ ច ឯត្តកេ ច ហត្ថិអស្សរថាទយោ ហិរញ្ញសុវណ្ណញ្ច ទក្ខិណំ ទត្វា យញ្ញោ យជិតព្ពោ’’តិ តំ យញ្ញយជនេ សមាទបេសិ.

តតោ បច្ចេកពុទ្ធា អនេកានិ បាណសហស្សានិ យញ្ញត្ថាយ សម្បិណ្ឌិយមានានិ ទិស្វា ‘‘ឯតស្មិំ កម្មេ កតេ ទុព្ពោធនេយ្យោ ភវិស្សតិ, ហន្ទ នំ បដិកច្ចេវ គន្ត្វា បេក្ខាមា’’តិ វំសកឡីរគាថាយំ វុត្តនយេនេវ អាគន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរមានា រាជង្គណេ បដិបាដិយា អគមំសុ. រាជា សីហបញ្ជរេ ឋិតោ រាជង្គណំ ឱលោកយមានោ តេ អទ្ទក្ខិ, សហ ទស្សនេនេវ ចស្ស សិនេហោ ឧប្បជ្ជិ. តតោ តេ បក្កោសាបេត្វា អាកាសតលេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា សក្កច្ចំ ភោជេត្វា កតភត្តកិច្ចេ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មយំ, មហារាជ, ចាតុទ្ទិសា នាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ចាតុទ្ទិសាតិ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ? ‘‘ចតូសុ ទិសាសុ កត្ថចិ កុតោចិ ភយំ វា ចិត្តុត្រាសោ វា អម្ហាកំ នត្ថិ, មហារាជា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ តំ ភយំ កិំ ការណា ន ហោតី’’តិ? ‘‘មយញ្ហិ, មហារាជ, មេត្តំ ភាវេម, ករុណំ ភាវេម, មុទិតំ ភាវេម, ឧបេក្ខំ ភាវេម, តេន នោ តំ ភយំ ន ហោតី’’តិ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា អត្តនោ វសតិំ អគមំសុ.

តតោ រាជា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេ សមណា មេត្តាទិភាវនាយ ភយំ ន ហោតីតិ ភណន្តិ, ព្រាហ្មណា បន អនេកសហស្សបាណវធំ វណ្ណយន្តិ, កេសំ នុ ខោ វចនំ សច្ច’’ន្តិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សមណា សុទ្ធេន អសុទ្ធំ ធោវន្តិ, ព្រាហ្មណា បន អសុទ្ធេន អសុទ្ធំ. ន ច សក្កា អសុទ្ធេន អសុទ្ធំ ធោវិតុំ, បព្ពជិតានំ ឯវ វចនំ សច្ច’’ន្តិ. សោ ‘‘សព្ពេ សត្តា សុខិតា ហោន្តូ’’តិអាទិនា នយេន មេត្តាទយោ ចត្តារោបិ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា ហិតផរណចិត្តេន អមច្ចេ អាណាបេសិ ‘‘សព្ពេ បាណេ មុញ្ចថ, សីតានិ បានីយានិ បិវន្តុ, ហរិតានិ តិណានិ ខាទន្តុ, សីតោ ច នេសំ វាតោ ឧបវាយតូ’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

តតោ រាជា ‘‘កល្យាណមិត្តានំ វចនេនេវ បាបកម្មតោ មុត្តោម្ហី’’តិ តត្ថេវ និសិន្នោ វិបស្សិត្វា បច្ចេកសម្ពោធិំ សច្ឆាកាសិ. អមច្ចេហិ ច ភោជនវេលាយំ ‘‘ភុញ្ជ, មហារាជ, កាលោ’’តិ វុត្តេ ‘‘នាហំ រាជា’’តិ បុរិមនយេនេវ សព្ពំ វត្វា ឥមំ ឧទានព្យាករណគាថំ អភាសិ –

‘‘ចាតុទ្ទិសោ អប្បដិឃោ ច ហោតិ, សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន;

បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ ចាតុទ្ទិសោតិ ចតូសុ ទិសាសុ យថាសុខវិហារី, ‘‘ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣០៨; អ. និ. ៤.១២៥; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) វា នយេន ព្រហ្មវិហារភាវនាផរិតា ចតស្សោ ទិសា អស្ស សន្តីតិបិ ចាតុទ្ទិសោ. តាសុ ទិសាសុ កត្ថចិ សត្តេ វា សង្ខារេ វា ភយេន ន បដិហញ្ញតីតិ អប្បដិឃោ. សន្តុស្សមានោតិ ទ្វាទសវិធស្ស សន្តោសស្សវសេន សន្តុស្សកោ, ឥតរីតរេនាតិ ឧច្ចាវចេន បច្ចយេន. បរិស្សយានំ សហិតា អឆម្ភីតិ ឯត្ថ បរិស្សយន្តិ កាយចិត្តានិ, បរិហាបេន្តិ វា តេសំ សម្បត្តិំ, តានិ វា បដិច្ច សយន្តីតិ បរិស្សយា, ពាហិរានំ សីហព្យគ្ឃាទីនំ អព្ភន្តរានញ្ច កាមច្ឆន្ទាទីនំ កាយចិត្តុបទ្ទវានំ ឯតំ អធិវចនំ. តេ បរិស្សយេ អធិវាសនខន្តិយា ច វីរិយាទីហិ ធម្មេហិ ច សហតីតិ បរិស្សយានំ សហិតា. ថទ្ធភាវករភយាភាវេន អឆម្ភី. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា តេ ចត្តារោ សមណា, ឯវំ ឥតរីតរេន បច្ចយេន សន្តុស្សមានោ ឯត្ថ បដិបត្តិបទដ្ឋានេ សន្តោសេ ឋិតោ ចតូសុ ទិសាសុ មេត្តាទិភាវនាយ ចាតុទ្ទិសោ, សត្តសង្ខារេសុ បដិហននភយាភាវេន អប្បដិឃោ ច ហោតិ. សោ ចាតុទ្ទិសត្តា វុត្តប្បការានំ បរិស្សយានំ សហិតា, អប្បដិឃត្តា អឆម្ភី ច ហោតីតិ ឯវំ បដិបត្តិគុណំ ទិស្វា យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. អថ វា តេ សមណា វិយ សន្តុស្សមានោ ឥតរីតរេន វុត្តនយេនេវ ចាតុទ្ទិសោ ហោតីតិ ញត្វា ឯវំ ចាតុទ្ទិសភាវំ បត្ថយន្តោ យោនិសោ បដិបជ្ជិត្វា អធិគតោម្ហិ. តស្មា អញ្ញោបិ ឦទិសំ ឋានំ បត្ថយមានោ ចាតុទ្ទិសតាយ បរិស្សយានំ សហិតា អប្បដិឃតាយ ច អឆម្ភី ហុត្វា ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

ចាតុទ្ទិសគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤៣. ទុស្សង្គហាតិ កា ឧប្បត្តិ? ពារាណសិរញ្ញោ កិរ អគ្គមហេសី កាលមកាសិ. តតោ វីតិវត្តេសុ សោកទិវសេសុ ឯកំ ទិវសំ អមច្ចា ‘‘រាជូនំ នាម តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ អគ្គមហេសី អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពា, សាធុ, ទេវោ, អញ្ញំ ទេវិំ អានេតូ’’តិ យាចិំសុ. រាជា‘‘តេន ហិ, ភណេ, ជានាថា’’តិ អាហ. តេ បរិយេសន្តា សាមន្តរជ្ជេ រាជា មតោ. តស្ស ទេវី រជ្ជំ អនុសាសតិ. សា ច គព្ភិនី ហោតិ. អមច្ចា ‘‘អយំ រញ្ញោ អនុរូបា’’តិ ញត្វា តំ យាចិំសុ. សា ‘‘គព្ភិនី នាម មនុស្សានំ អមនាបា ហោតិ, សចេ អាគមេថ, យាវ វិជាយាមិ, ឯវំ ហោតុ, នោ ចេ, អញ្ញំ បរិយេសថា’’តិ អាហ. តេ រញ្ញោបិ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. រាជា ‘‘គព្ភិនីបិ ហោតុ អានេថា’’តិ. តេ អានេសុំ. រាជា តំ អភិសិញ្ចិត្វា សព្ពំ មហេសីភោគំ អទាសិ. តស្សា បរិជនញ្ច នានាវិធេហិ បណ្ណាការេហិ សង្គណ្ហាតិ. សា កាលេន បុត្តំ វិជាយិ. តម្បិ រាជា អត្តនោ ជាតបុត្តមិវ សព្ពិរិយាបថេសុ អង្កេ ច ឧរេ ច កត្វា វិហរតិ. តតោ ទេវិយា បរិជនោ ចិន្តេសិ ‘‘រាជា អតិវិយ សង្គណ្ហាតិ កុមារំ, អតិវិស្សាសនិយានិ រាជហទយានិ, ហន្ទ នំ បរិភេទេមា’’តិ.

តតោ កុមារំ – ‘‘ត្វំ, តាត, អម្ហាកំ រញ្ញោ បុត្តោ, ន ឥមស្ស រញ្ញោ, មា ឯត្ថ វិស្សាសំ អាបជ្ជី’’តិ អាហំសុ. អថ កុមារោ ‘‘ឯហិ បុត្តា’’តិ រញ្ញា វុច្ចមានោបិ ហត្ថេ គហេត្វា អាកឌ្ឍិយមានោបិ បុព្ពេ វិយ រាជានំ ន អល្លីយតិ. រាជា ‘‘កិំ ឯត’’ន្តិ វីមំសន្តោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ‘‘អរេ, ឯតេ មយា ឯវំ សង្គហិតាបិ បដិកូលវុត្តិនោ ឯវា’’តិ និព្ពិជ្ជិត្វា រជ្ជំ បហាយ បព្ពជិតោ. ‘‘រាជា បព្ពជិតោ’’តិ អមច្ចបរិជនាបិ ពហូ បព្ពជិតា, ‘‘សបរិជនោ រាជា បព្ពជិតោ’’តិ មនុស្សា បណីតេ បច្ចយេ ឧបនេន្តិ. រាជា បណីតេ បច្ចយេ យថាវុឌ្ឍំ ទាបេតិ. តត្ថ យេ សុន្ទរំ លភន្តិ, តេ តុស្សន្តិ. ឥតរេ ឧជ្ឈាយន្តិ ‘‘មយំ បរិវេណសម្មជ្ជនាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ ករោន្តា លូខភត្តំ ជិណ្ណវត្ថញ្ច លភាមា’’តិ. សោ តម្បិ ញត្វា ‘‘អរេ, យថាវុឌ្ឍំ ទិយ្យមានេបិ នាម ឧជ្ឈាយន្តិ, អហោ, អយំ បរិសា ទុស្សង្គហា’’តិ បត្តចីវរំ អាទាយ ឯកោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. តត្ថ អាគតេហិ ច កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆិតោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ទុស្សង្គហា បព្ពជិតាបិ ឯកេ, អថោ គហដ្ឋា ឃរមាវសន្តា;

អប្បោស្សុក្កោ បរបុត្តេសុ ហុត្វា, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

សា អត្ថតោ បាកដា ឯវ. អយំ បន យោជនា – ទុស្សង្គហា បព្ពជិតាបិ ឯកេ, យេ អសន្តោសាភិភូតា, តថាវិធា ឯវ ច អថោ គហដ្ឋា ឃរមាវសន្តា. ឯតមហំ ទុស្សង្គហភាវំ ជិគុច្ឆន្តោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

ទុស្សង្គហគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤៤. ឱរោបយិត្វាតិ កា ឧប្បត្តិ? ពារាណសិយំ កិរ ចាតុមាសិកព្រហ្មទត្តោ នាម រាជា គិម្ហានំ បឋមេ មាសេ ឧយ្យានំ គតោ. តត្ថ រមណីយេ ភូមិភាគេ នីលឃនបត្តសញ្ឆន្នំ កោវិឡាររុក្ខំ ទិស្វា ‘‘កោវិឡារមូលេ មម សយនំ បញ្ញាបេថា’’តិ វត្វា ឧយ្យានេ កីឡិត្វា សាយន្ហសមយំ តត្ថ សេយ្យំ កប្បេសិ. បុន គិម្ហានំ មជ្ឈិមេ មាសេ ឧយ្យានំ គតោ. តទា កោវិឡារោ បុប្ផិតោ ហោតិ, តទាបិ តថេវ អកាសិ. បុន គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ គតោ. តទា កោវិឡារោ សញ្ឆិន្នបត្តោ សុក្ខរុក្ខោ វិយ ហោតិ. តទាបិ សោ អទិស្វាវ តំ រុក្ខំ បុព្ពបរិចយេន តត្ថេវ សេយ្យំ អាណាបេសិ. អមច្ចា ជានន្តាបិ ‘‘រញ្ញា អាណត្ត’’ន្តិ ភយេន តត្ថ សយនំ បញ្ញាបេសុំ. សោ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា សាយន្ហសមយំ តត្ថ សេយ្យំ កប្បេន្តោ តំ រុក្ខំ ទិស្វា ‘‘អរេ, អយំ បុព្ពេ សញ្ឆន្នបត្តោ មណិមយោ វិយ អភិរូបទស្សនោ អហោសិ. តតោ មណិវណ្ណសាខន្តរេ ឋបិតបវាឡង្កុរសទិសេហិ បុប្ផេហិ សស្សិរិកចារុទស្សនោ អហោសិ. មុត្តាទលសទិសវាលិកាកិណ្ណោ ចស្ស ហេដ្ឋា ភូមិភាគោ ពន្ធនា បមុត្តបុប្ផសញ្ឆន្នោ រត្តកម្ពលសន្ថតោ វិយ អហោសិ. សោ នាមជ្ជ សុក្ខរុក្ខោ វិយ សាខាមត្តាវសេសោ ឋិតោ. ‘អហោ, ជរាយ ឧបហតោ កោវិឡារោ’’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អនុបាទិន្នម្បិ តាវ ជរា ហញ្ញតិ, កិមង្គ បន ឧបាទិន្ន’’ន្តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តទនុសារេនេវ សព្ពសង្ខារេ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ច វិបស្សន្តោ ‘‘អហោ វតាហម្បិ សញ្ឆិន្នបត្តោ កោវិឡារោ វិយ អបេតគិហិព្យញ្ជនោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថយមានោ អនុបុព្ពេន តស្មិំ សយនតលេ ទក្ខិណេន បស្សេន និបន្នោយេវ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. តតោ គមនកាលេ អមច្ចេហិ ‘‘កាលោ គន្តុំ, មហារាជា’’តិ វុត្តេ ‘‘នាហំ រាជា’’តិអាទីនិ វត្វា បុរិមនយេនេវ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ឱរោបយិត្វា គិហិព្យញ្ជនានិ, សញ្ឆិន្នបត្តោ យថា កោវិឡារោ;

ឆេត្វាន វីរោ គិហិពន្ធនានិ, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

តត្ថ ឱរោបយិត្វាតិ អបនេត្វា. គិហិព្យញ្ជនានីតិ កេសមស្សុឱទាតវត្ថាលង្ការមាលាគន្ធវិលេបនឥត្ថិបុត្តទាសិទាសាទីនិ. ឯតានិ ហិ គិហិភាវំ ព្យញ្ជយន្តិ, តស្មា ‘‘គិហិព្យញ្ជនានី’’តិ វុច្ចន្តិ. សញ្ឆិន្នបត្តោតិ បតិតបត្តោ. ឆេត្វានាតិ មគ្គញាណេន ឆិន្ទិត្វា. វីរោតិ មគ្គវីរិយសមន្នាគតោ. គិហិពន្ធនានីតិ កាមពន្ធនានិ. កាមា ហិ គិហីនំ ពន្ធនានិ. អយំ តាវ បទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយោ – ‘‘អហោ វតាហម្បិ ឱរោបយិត្វា គិហិព្យញ្ជនានិ សញ្ឆិន្នបត្តោ យថា កោវិឡារោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ឯវញ្ហិ ចិន្តយមានោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

កោវិឡារគាថាវណ្ណនា សមត្តា. បឋមោ វគ្គោ និដ្ឋិតោ.

៤៥-៤៦. សចេ លភេថាតិ កា ឧប្បត្តិ? បុព្ពេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ទ្វេ បច្ចេកពោធិសត្តា បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ គតបច្ចាគតវត្តំ បូរេត្វា ទេវលោកេ ឧប្បន្នា. តតោ ចវិត្វា តេសំ ជេដ្ឋកោ ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ អហោសិ, កនិដ្ឋោ បុរោហិតស្ស បុត្តោ អហោសិ. តេ ឯកទិវសំយេវ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ឯកទិវសមេវ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា សហបំសុកីឡិតសហាយកា អហេសុំ. បុរោហិតបុត្តោ បញ្ញវា អហោសិ. សោ រាជបុត្តំ អាហ – ‘‘សម្ម, ត្វំ បិតុនោ អច្ចយេន រជ្ជំ លភិស្សសិ, អហំ បុរោហិតដ្ឋានំ, សុសិក្ខិតេន ច សុខំ រជ្ជំ អនុសាសិតុំ សក្កា, ឯហិ សិប្បំ ឧគ្គហេស្សាមា’’តិ. តតោ ឧភោបិ បុព្ពោបចិតកម្មា ហុត្វា គាមនិគមាទីសុ ភិក្ខំ ចរមានា បច្ចន្តជនបទគាមំ គតា. តញ្ច គាមំ បច្ចេកពុទ្ធា ភិក្ខាចារវេលាយ បវិសន្តិ. អថ មនុស្សា បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា ឧស្សាហជាតា អាសនានិ បញ្ញាបេន្តិ, បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ឧបនាមេន្តិ, មានេន្តិ, បូជេន្តិ. តេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘អម្ហេហិ សទិសា ឧច្ចាកុលិកា នាម នត្ថិ, អថ ច បនិមេ មនុស្សា យទិ ឥច្ឆន្តិ, អម្ហាកំ ភិក្ខំ ទេន្តិ, យទិ ច និច្ឆន្តិ, ន ទេន្តិ, ឥមេសំ បន បព្ពជិតានំ ឯវរូបំ សក្ការំ ករោន្តិ, អទ្ធា ឯតេ កិញ្ចិ សិប្បំ ជានន្តិ, ហន្ទ នេសំ សន្តិកេ សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាមា’’តិ.

តេ មនុស្សេសុ បដិក្កន្តេសុ ឱកាសំ លភិត្វា ‘‘យំ, ភន្តេ, តុម្ហេ សិប្បំ ជានាថ, តំ អម្ហេបិ សិក្ខាបេថា’’តិ យាចិំសុ. បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘ន សក្កា អបព្ពជិតេន សិក្ខិតុ’’ន្តិ អាហំសុ. តេ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជិំសុ. តតោ នេសំ បច្ចេកពុទ្ធា ‘‘ឯវំ វោ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ បារុបិតព្ព’’ន្តិអាទិនា នយេន អាភិសមាចារិកំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមស្ស សិប្បស្ស ឯកីភាវាភិរតិ និប្ផត្តិ, តស្មា ឯកេនេវ និសីទិតព្ពំ, ឯកេន ចង្កមិតព្ពំ, ឋាតព្ពំ, សយិតព្ព’’ន្តិ បាដិយេក្កំ បណ្ណសាលមទំសុ. តតោ តេ អត្តនោ អត្តនោ បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និសីទិំសុ. បុរោហិតបុត្តោ និសិន្នកាលតោ បភុតិ ចិត្តសមាធានំ លទ្ធា ឈានំ លភិ. រាជបុត្តោ មុហុត្តេនេវ ឧក្កណ្ឋិតោ តស្ស សន្តិកំ អាគតោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘កិំ, សម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ឧក្កណ្ឋិតោម្ហី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ ឥធ និសីទា’’តិ. សោ តត្ថ មុហុត្តំ និសីទិត្វា អាហ – ‘‘ឥមស្ស កិរ, សម្ម, សិប្បស្ស ឯកីភាវាភិរតិ និប្ផត្តី’’តិ បុរោហិតបុត្តោ ‘‘ឯវំ, សម្ម, តេន ហិ ត្វំ អត្តនោ និសិន្នោកាសំ ឯវ គច្ឆ, ឧគ្គហេស្សាមិ ឥមស្ស សិប្បស្ស និប្ផត្តិ’’ន្តិ អាហ. សោ គន្ត្វា បុនបិ មុហុត្តេនេវ ឧក្កណ្ឋិតោ បុរិមនយេនេវ តិក្ខត្តុំ អាគតោ.

តតោ នំ បុរោហិតបុត្តោ តថេវ ឧយ្យោជេត្វា តស្មិំ គតេ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ អត្តនោ ច កម្មំ ហាបេតិ, មម ច ឥធាភិក្ខណំ អាគច្ឆន្តោ’’តិ. សោ បណ្ណសាលតោ និក្ខម្ម អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ. ឥតរោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយេវ និសិន្នោ បុនបិ មុហុត្តេនេវ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា តស្ស បណ្ណសាលំ អាគន្ត្វា ឥតោ ចិតោ ច មគ្គន្តោបិ តំ អទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘យោ គហដ្ឋកាលេ បណ្ណាការម្បិ អាទាយ អាគតោ មំ ទដ្ឋុំ ន លភតិ, សោ នាម មយិ អាគតេ ទស្សនម្បិ អទាតុកាមោ បក្កាមិ, អហោ, រេ ចិត្ត, ន លជ្ជសិ, យំ មំ ចតុក្ខត្តុំ ឥធានេសិ, សោទានិ តេ វសេ ន វត្តិស្សាមិ, អញ្ញទត្ថុ តំយេវ មម វសេ វត្តាបេស្សាមី’’តិ អត្តនោ សេនាសនំ បវិសិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិកត្វា អាកាសេន នន្ទមូលកបព្ភារំ អគមាសិ. ឥតរោបិ អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិកត្វា តត្ថេវ អគមាសិ. តេ ឧភោបិ មនោសិលាតលេ និសីទិត្វា បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ ឥមា ឧទានគាថាយោ អភាសិំសុ –

‘‘សចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

អភិភុយ្យ សព្ពានិ បរិស្សយានិ, ចរេយ្យ តេនត្តមនោ សតីមា.

‘‘នោ ចេ លភេថ និបកំ សហាយំ, សទ្ធិំ ចរំ សាធុវិហារិ ធីរំ;

រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយ, ឯកោ ចរេ មាតង្គរញ្ញេវ នាគោ’’តិ.

តត្ថ និបកន្តិ បកតិនិបុណំ បណ្ឌិតំ កសិណបរិកម្មាទីសុ កុសលំ. សាធុវិហារិន្តិ អប្បនាវិហារេន វា ឧបចារេន វា សមន្នាគតំ. ធីរន្តិ ធិតិសម្បន្នំ. តត្ថ និបកត្តេន ធិតិសម្បទា វុត្តា. ឥធ បន ធិតិសម្បន្នមេវាតិ អត្ថោ. ធិតិ នាម អសិថិលបរក្កមតា, ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ចា’’តិ (ម. និ. ២.១៨៤; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦) ឯវំ បវត្តវីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. អបិច ធិកតបាបោតិបិ ធីរោ. រាជាវ រដ្ឋំ វិជិតំ បហាយាតិ យថា បដិរាជា ‘‘វិជិតំ រដ្ឋំ អនត្ថាវហ’’ន្តិ ញត្វា រជ្ជំ បហាយ ឯកោ ចរតិ, ឯវំ ពាលសហាយំ បហាយ ឯកោ ចរេ. អថ វា រាជាវ រដ្ឋន្តិ យថា សុតសោមោ រាជា វិជិតំ រដ្ឋំ បហាយ ឯកោ ចរិ, យថា ច មហាជនកោ, ឯវំ ឯកោ ចរេតិ អយម្បិ តស្សត្ថោ. សេសំ វុត្តានុសារេន សក្កា ជានិតុន្តិ ន វិត្ថារិតន្តិ.

សហាយគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤៧. អទ្ធា បសំសាមាតិ ឥមិស្សា គាថាយ យាវ អាកាសតលេ បញ្ញត្តាសនេ បច្ចេកពុទ្ធានំ និសជ្ជា, តាវ ចាតុទ្ទិសគាថាយ ឧប្បត្តិសទិសា ឯវ ឧប្បត្តិ. អយំ បន វិសេសោ – យថា សោ រាជា រត្តិយា តិក្ខត្តុំ ឧព្ពិជ្ជិ, ន តថា អយំ, នេវស្ស យញ្ញោ បច្ចុបដ្ឋិតោ អហោសិ. សោ អាកាសតលេ បញ្ញត្តេសុ អាសនេសុ បច្ចេកពុទ្ធេ និសីទាបេត្វា ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘មយំ, មហារាជ, អនវជ្ជភោជិនោ នាមា’’តិ. ‘‘ភន្តេ, ‘អនវជ្ជភោជិនោ’តិ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ? ‘‘សុន្ទរំ វា អសុន្ទរំ វា លទ្ធា និព្ពិការា ភុញ្ជាម, មហារាជា’’តិ. តំ សុត្វា រញ្ញោ ឯតទហោសិ ‘‘យំនូនាហំ ឥមេ ឧបបរិក្ខេយ្យំ ឯទិសា វា នោ វា’’តិ. តំ ទិវសំ កណាជកេន ពិលង្គទុតិយេន បរិវិសិ. បច្ចេកពុទ្ធា អមតំ ភុញ្ជន្តា វិយ និព្ពិការា ភុញ្ជិំសុ. រាជា ‘‘ហោន្តិ នាម ឯកទិវសំ បដិញ្ញាតត្តា និព្ពិការា, ស្វេ ជានិស្សាមី’’តិ ស្វាតនាយបិ និមន្តេសិ. តតោ ទុតិយទិវសេបិ តថេវាកាសិ. តេបិ តថេវ បរិភុញ្ជិំសុ. អថ រាជា ‘‘ឥទានិ សុន្ទរំ ទត្វា វីមំសិស្សាមី’’តិ បុនបិ និមន្តេត្វា, ទ្វេ ទិវសេ មហាសក្ការំ កត្វា, បណីតេន អតិវិចិត្រេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន បរិវិសិ. តេបិ តថេវ និព្ពិការា ភុញ្ជិត្វា រញ្ញោ មង្គលំ វត្វា បក្កមិំសុ. រាជា អចិរបក្កន្តេសុ តេសុ ‘‘អនវជ្ជភោជិនោវ ឯតេ សមណា, អហោ វតាហម្បិ អនវជ្ជភោជី ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា មហារជ្ជំ បហាយ បព្ពជ្ជំ សមាទាយ វិបស្សនំ អារភិត្វា, បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា, មញ្ជូសករុក្ខមូលេ បច្ចេកពុទ្ធានំ មជ្ឈេ អត្តនោ អារម្មណំ វិភាវេន្តោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘អទ្ធា បសំសាម សហាយសម្បទំ, សេដ្ឋា សមា សេវិតព្ពា សហាយា;

ឯតេ អលទ្ធា អនវជ្ជភោជី, ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

សា បទត្ថតោ ឧត្តានា ឯវ. កេវលំ បន សហាយសម្បទន្តិ ឯត្ថ អសេខេហិ សីលាទិក្ខន្ធេហិ សម្បន្នា សហាយា ឯវ សហាយសម្បទាតិ វេទិតព្ពា. អយំ បនេត្ថ យោជនា – យាយំ វុត្តា សហាយសម្បទា, តំ សហាយសម្បទំ អទ្ធា បសំសាម, ឯកំសេនេវ ថោមេមាតិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ? សេដ្ឋា សមា សេវិតព្ពា សហាយាតិ. កស្មា? អត្តនោ ហិ សីលាទីហិ សេដ្ឋេ សេវមានស្ស សីលាទយោ ធម្មា អនុប្បន្នា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណន្តិ. សមេ សេវមានស្ស អញ្ញមញ្ញំ សមធារណេន កុក្កុច្ចស្ស វិនោទនេន ច លទ្ធា ន បរិហាយន្តិ. ឯតេ បន សហាយកេ សេដ្ឋេ ច សមេ ច អលទ្ធា កុហនាទិមិច្ឆាជីវំ វជ្ជេត្វា ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជន្តោ តត្ថ ច បដិឃានុនយំ អនុប្បាទេន្តោ អនវជ្ជភោជី ហុត្វា អត្ថកាមោ កុលបុត្តោ ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ. អហម្បិ ហិ ឯវំ ចរន្តោ ឥមំ សម្បត្តិំ អធិគតោម្ហីតិ.

អនវជ្ជភោជិគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤៨. ទិស្វា សុវណ្ណស្សាតិ កា ឧប្បត្តិ? អញ្ញតរោ ពារាណសិរាជា គិម្ហសមយេ ទិវាសេយ្យំ ឧបគតោ. សន្តិកេ ចស្ស វណ្ណទាសី គោសីតចន្ទនំ បិសតិ. តស្សា ឯកពាហាយំ ឯកំ សុវណ្ណវលយំ, ឯកពាហាយំ ទ្វេ, តានិ សង្ឃដ្ដន្តិ ឥតរំ ន សង្ឃដ្ដតិ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘ឯវមេវ គណវាសេ សង្ឃដ្ដនា, ឯកវាសេ អសង្ឃដ្ដនា’’តិ បុនប្បុនំ តំ ទាសិំ ឱលោកយមានោ ចិន្តេសិ. តេន ច សមយេន សព្ពាលង្ការភូសិតា ទេវី តំ ពីជយន្តី ឋិតា ហោតិ. សា ‘‘វណ្ណទាសិយា បដិពទ្ធចិត្តោ មញ្ញេ រាជា’’តិ ចិន្តេត្វា តំ ទាសិំ ឧដ្ឋាបេត្វា សយមេវ បិសិតុមារទ្ធា. តស្សា ឧភោសុ ពាហាសុ អនេកេ សុវណ្ណវលយា, តេ សង្ឃដ្ដន្តា មហាសទ្ទំ ជនយិំសុ. រាជា សុដ្ឋុតរំ និព្ពិន្នោ ទក្ខិណេន បស្សេន និបន្នោយេវ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ សច្ឆាកាសិ. តំ អនុត្តរេន សុខេន សុខិតំ និបន្នំ ចន្ទនហត្ថា ទេវី ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាលិម្បាមិ, មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា – ‘‘អបេហិ, មា អាលិម្បាហី’’តិ អាហ. សា ‘‘កិស្ស, មហារាជា’’តិ អាហ. សោ ‘‘នាហំ រាជា’’តិ. ឯវមេតេសំ តំ កថាសល្លាបំ សុត្វា អមច្ចា ឧបសង្កមិំសុ. តេហិបិ មហារាជវាទេន អាលបិតោ ‘‘នាហំ, ភណេ, រាជា’’តិ អាហ. សេសំ បឋមគាថាយ វុត្តសទិសមេវ.

អយំ បន គាថាវណ្ណនា – ទិស្វាតិ ឱលោកេត្វា. សុវណ្ណស្សាតិ កញ្ចនស្ស ‘‘វលយានី’’តិ បាឋសេសោ. សាវសេសបាឋោ ហិ អយំ អត្ថោ. បភស្សរានីតិ បភាសនសីលានិ, ជុតិមន្តានីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. អយំ បន យោជនា – ទិស្វា ភុជស្មិំ សុវណ្ណស្ស វលយានិ ‘‘គណវាសេ សតិ សង្ឃដ្ដនា, ឯកវាសេ អសង្ឃដ្ដនា’’តិ ឯវំ ចិន្តេន្តោ វិបស្សនំ អារភិត្វា បច្ចេកពោធិំ អធិគតោម្ហីតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.