២. ធនិយសុត្តវណ្ណនា

១៨. បក្កោទនោតិ ធនិយសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. តេន សមយេន ធនិយោ គោបោ មហីតីរេ បដិវសតិ. តស្សាយំ បុព្ពយោគោ – កស្សបស្ស ភគវតោ បាវចនេ ទិព្ពមានេ វីសតិ វស្សសហស្សានិ ទិវសេ ទិវសេ សង្ឃស្ស វីសតិ សលាកភត្តានិ អទាសិ. សោ តតោ ចុតោ ទេវេសុ ឧប្បន្នោ. ឯវំ ទេវលោកេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ វិទេហរដ្ឋមជ្ឈេ បព្ពតរដ្ឋំ នាម អត្ថិ តត្ថ ធម្មកោរណ្ឌំ នាម នគរំ, តស្មិំ នគរេ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា អភិនិព្ពត្តោ, គោយូថំ និស្សាយ ជីវតិ. តស្ស ហិ តិំសមត្តានិ គោសហស្សានិ ហោន្តិ, សត្តវីសសហស្សា គាវោ ខីរំ ទុយ្ហន្តិ. គោបា នាម និពទ្ធវាសិនោ ន ហោន្តិ. វស្សិកេ ចត្តារោមាសេ ថលេ វសន្តិ, អវសេសេ អដ្ឋមាសេ យត្ថ តិណោទកំ សុខំ លព្ភតិ, តត្ថ វសន្តិ. តញ្ច នទីតីរំ វា ជាតស្សរតីរំ វា ហោតិ. អថាយម្បិ វស្សកាលេ អត្តនោ វសិតគាមតោ និក្ខមិត្វា គុន្នំ ផាសុវិហារត្ថាយ ឱកាសំ គវេសន្តោ មហាមហី ភិជ្ជិត្វា ឯកតោ កាលមហី ឯកតោ មហាមហិច្ចេវ សង្ខំ គន្ត្វា សន្ទមានា បុន សមុទ្ទសមីបេ សមាគន្ត្វា បវត្តា. យំ ឱកាសំ អន្តរទីបំ អកាសិ, តំ បវិសិត្វា វច្ឆានំ សាលំ អត្តនោ ច និវេសនំ មាបេត្វា វាសំ កប្បេសិ. តស្ស សត្ត បុត្តា, សត្ត ធីតរោ, សត្ត សុណិសា, អនេកេ ច កម្មការា ហោន្តិ. គោបា នាម វស្សនិមិត្តំ ជានន្តិ. យទា សកុណិកា កុលាវកានិ រុក្ខគ្គេ ករោន្តិ, កក្កដកា ឧទកសមីបេ ទ្វារំ បិទហិត្វា ថលសមីបទ្វារេន វឡញ្ជេន្តិ, តទា សុវុដ្ឋិកា ភវិស្សតីតិ គណ្ហន្តិ. យទា បន សកុណិកា កុលាវកានិ នីចដ្ឋានេ ឧទកបិដ្ឋេ ករោន្តិ, កក្កដកា ថលសមីបេ ទ្វារំ បិទហិត្វា ឧទកសមីបទ្វារេន វឡញ្ជេន្តិ, តទា ទុព្ពុដ្ឋិកា ភវិស្សតីតិ គណ្ហន្តិ.

អថ សោ ធនិយោ សុវុដ្ឋិកនិមិត្តានិ ឧបសល្លក្ខេត្វា ឧបកដ្ឋេ វស្សកាលេ អន្តរទីបា និក្ខមិត្វា មហាមហិយា បរតីរេ សត្តសត្តាហម្បិ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកេន អនជ្ឈោត្ថរណោកាសេ អត្តនោ វសនោកាសំ កត្វា សមន្តា បរិក្ខិបិត្វា, វច្ឆសាលាយោ មាបេត្វា, តត្ថ និវាសំ កប្បេសិ. អថស្ស ទារុតិណាទិសង្គហេ កតេ សព្ពេសុ បុត្តទារកម្មករបោរិសេសុ សមានិយេសុ ជាតេសុ នានប្បការេ ខជ្ជភោជ្ជេ បដិយត្តេ សមន្តា ចតុទ្ទិសា មេឃមណ្ឌលានិ ឧដ្ឋហិំសុ. សោ ធេនុយោ ទុហាបេត្វា, វច្ឆសាលាសុ វច្ឆេ សណ្ឋាបេត្វា, គុន្នំ ចតុទ្ទិសា ធូមំ ការាបេត្វា, សព្ពបរិជនំ ភោជាបេត្វា, សព្ពកិច្ចានិ ការាបេត្វា តត្ថ តត្ថ ទីបេ ឧជ្ជាលាបេត្វា, សយំ ខីរេន ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា, មហាសយនេ សយន្តោ អត្តនោ សិរិសម្បត្តិំ ទិស្វា, តុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា, អបរទិសាយ មេឃត្ថនិតសទ្ទំ សុត្វា និបន្នោ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ ‘‘បក្កោទនោ ទុទ្ធខីរោហមស្មី’’តិ.

តត្រាយំ អត្ថវណ្ណនា – បក្កោទនោតិ សិទ្ធភត្តោ. ទុទ្ធខីរោតិ គាវោ ទុហិត្វា គហិតខីរោ. អហន្តិ អត្តានំ និទស្សេតិ, អស្មីតិ អត្តនោ តថាភាវំ. បក្កោទនោ ទុទ្ធខីរោ ច អហមស្មិ ភវាមីតិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវមាហាតិ អត្ថោ. និទ្ទេសេ បន ‘‘ឥតីតិ បទសន្ធិ, បទសំសគ្គោ, បទបារិបូរិ, អក្ខរសមវាយោ ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតា បទានុបុព្ពតាមេត’’ន្តិ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១) ឯវមស្ស អត្ថោ វណ្ណិតោ. សោបិ ឥទមេវ សន្ធាយាតិ វេទិតព្ពោ. យំ យំ ហិ បទំ បុព្ពបទេន វុត្តំ, តស្ស តស្ស ឯវមាហាតិ ឯតមត្ថំ បកាសេន្តោយេវ ឥតិសទ្ទោ បច្ឆិមេន បទេន មេត្តេយ្យោ ឥតិ វា ភគវា ឥតិ វា ឯវមាទិនា បទសន្ធិ ហោតិ, នាញ្ញថា.

ធនិយោ គោបោតិ តស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស នាមសមោធានំ. សោ ហិ យានិមានិ ថាវរាទីនិ បញ្ច ធនានិ, តេសុ ឋបេត្វា ទានសីលាទិអនុគាមិកធនំ, ខេត្តវត្ថុ-អារាមាទិតោ ថាវរធនតោបិ, គវស្សាទិតោ ជង្គមធនតោបិ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិតោ សំហារិមធនតោបិ, សិប្បាយតនាទិតោ អង្គសមធនតោបិ យំ តំ លោកស្ស បញ្ចគោរសានុប្បទានេន ពហូបការំ តំ សន្ធាយ ‘‘នត្ថិ គោសមិតំ ធន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៣; នេត្តិ. ១២៣) ឯវំ វិសេសិតំ គោធនំ, តេន សមន្នាគតត្តា ធនិយោ, គុន្នំ បាលនតោ គោបោ. យោ ហិ អត្តនោ គាវោ បាលេតិ, សោ ‘‘គោបោ’’តិ វុច្ចតិ. យោ បរេសំ វេតនេន ភដោ ហុត្វា, សោ គោបាលកោ. អយំ បន អត្តនោយេវ, តេន គោបោតិ វុត្តោ.

អនុតីរេតិ តីរស្ស សមីបេ. មហិយាតិ មហាមហីនាមិកាយ នទិយា. សមានេន អនុកូលវត្តិនា បរិជនេន សទ្ធិំ វាសោ យស្ស សោ សមានវាសោ, អយញ្ច តថាវិធោ. តេនាហ ‘‘សមានវាសោ’’តិ. ឆន្នាតិ តិណបណ្ណច្ឆទនេហិ អនោវស្សកា កតា. កុដីតិ វសនឃរស្សេតំ អធិវចនំ. អាហិតោតិ អាភតោ, ជាលិតោ វា. គិនីតិ អគ្គិ. តេសុ តេសុ ឋានេសុ អគ្គិ ‘‘គិនី’’តិ វោហរីយតិ. អថ ចេ បត្ថយសីតិ ឥទានិ យទិ ឥច្ឆសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បវស្សាតិ សិញ្ច, បគ្ឃរ, ឧទកំ មុញ្ចាតិ អត្ថោ. ទេវាតិ មេឃំ អាលបតិ. អយំ តាវេត្ថ បទវណ្ណនា.

អយំ បន អត្ថវណ្ណនា – ឯវមយំ ធនិយោ គោបោ អត្តនោ សយនឃរេ មហាសយនេ និបន្នោ មេឃត្ថនិតំ សុត្វា ‘‘បក្កោទនោហមស្មី’’តិ ភណន្តោ កាយទុក្ខវូបសមូបាយំ កាយសុខហេតុញ្ច អត្តនោ សន្និហិតំ ទីបេតិ. ‘‘ទុទ្ធខីរោហមស្មី’’តិ ភណន្តោ ចិត្តទុក្ខវូបសមូបាយំ ចិត្តសុខហេតុញ្ច. ‘‘អនុតីរេ មហិយា’’តិ និវាសដ្ឋានសម្បត្តិំ, ‘‘សមានវាសោ’’តិ តាទិសេ កាលេ បិយវិប្បយោគបទដ្ឋានស្ស សោកស្សាភាវំ. ‘‘ឆន្នា កុដី’’តិ កាយទុក្ខាបគមបដិឃាតំ. ‘‘អាហិតោ គិនី’’តិ យស្មា គោបាលកា បរិក្ខេបធូមទារុអគ្គិវសេន តយោ អគ្គី ករោន្តិ. តេ ច តស្ស គេហេ សព្ពេ កតា, តស្មា សព្ពទិសាសុ បរិក្ខេបគ្គិំ សន្ធាយ ‘‘អាហិតោ គិនី’’តិ ភណន្តោ វាឡមិគាគមននិវារណំ ទីបេតិ, គុន្នំ មជ្ឈេ គោមយាទីហិ ធូមគ្គិំ សន្ធាយ ឌំសមកសាទីហិ គុន្នំ អនាពាធំ, គោបាលកានំ សយនដ្ឋានេ ទារុអគ្គិំ សន្ធាយ គោបាលកានំ សីតាពាធបដិឃាតំ. សោ ឯវំ ទីបេន្តោ អត្តនោ វា គុន្នំ វា បរិជនស្ស វា វុដ្ឋិបច្ចយស្ស កស្សចិ អាពាធស្ស អភាវតោ បីតិសោមនស្សជាតោ អាហ – ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ.

១៩. ឯវំ ធនិយស្ស ឥមំ គាថំ ភាសមានស្ស អស្សោសិ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា វិសុទ្ធាយ អតិក្កន្តមានុសិកាយ ជេតវនមហាវិហារេ គន្ធកុដិយំ វិហរន្តោ. សុត្វា ច បន ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស ធនិយញ្ច បជាបតិញ្ចស្ស ‘‘ឥមេ ឧភោបិ ហេតុសម្បន្នា. សចេ អហំ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, ឧភោបិ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តិ. នោ ចេ គមិស្សាមិ, ស្វេ ឧទកោឃេន វិនស្សិស្សន្តី’’តិ តំ ខណេយេវ សាវត្ថិតោ សត្ត យោជនសតានិ ធនិយស្ស និវាសដ្ឋានំ អាកាសេន គន្ត្វា តស្ស កុដិយា ឧបរិ អដ្ឋាសិ. ធនិយោ តំ គាថំ បុនប្បុនំ ភាសតិយេវ, ន និដ្ឋាបេតិ, ភគវតិ គតេបិ ភាសតិ. ភគវា ច តំ សុត្វា ‘‘ន ឯត្តកេន សន្តុដ្ឋា វា វិស្សត្ថា វា ហោន្តិ, ឯវំ បន ហោន្តី’’តិ ទស្សេតុំ –

‘‘អក្កោធនោ វិគតខិលោហមស្មិ,អនុតីរេ មហិយេករត្តិវាសោ;

វិវដា កុដិ និព្ពុតោ គិនិ,អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ. –

ឥមំ បដិគាថំ អភាសិ ព្យញ្ជនសភាគំ នោ អត្ថសភាគំ. ន ហិ ‘‘បក្កោទនោ’’តិ, ‘‘អក្កោធនោ’’តិ ច អាទីនិ បទានិ អត្ថតោ សមេន្តិ មហាសមុទ្ទស្ស ឱរិមបារិមតីរានិ វិយ, ព្យញ្ជនំ បនេត្ថ កិញ្ចិ កិញ្ចិ សមេតីតិ ព្យញ្ជនសភាគានិ ហោន្តិ. តត្ថ បុរិមគាថាយ សទិសបទានំ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វិសេសបទានំ បនាយំ បទតោ អត្ថតោ ច វណ្ណនា – អក្កោធនោតិ អកុជ្ឈនសភាវោ. យោ ហិ សោ បុព្ពេ វុត្តប្បការអាឃាតវត្ថុសម្ភវោ កោធោ ឯកច្ចស្ស សុបរិត្តោបិ ឧប្បជ្ជមានោ ហទយំ សន្តាបេត្វា វូបសម្មតិ, យេន ច តតោ ពលវតរុប្បន្នេន ឯកច្ចោ មុខវិកុណនមត្តំ ករោតិ, តតោ ពលវតរេន ឯកច្ចោ ផរុសំ វត្តុកាមោ ហនុសញ្ចលនមត្តំ ករោតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន ផរុសំ ភណតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន ទណ្ឌំ វា សត្ថំ វា គវេសន្តោ ទិសា វិលោកេតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន ទណ្ឌំ វា សត្ថំ វា អាមសតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន ទណ្ឌាទីនិ គហេត្វា ឧបធាវតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន ឯកំ វា ទ្វេ វា បហារេ ទេតិ, អបរោ តតោ ពលវតរេន អបិ ញាតិសាលោហិតំ ជីវិតា វោរោបេតិ, ឯកច្ចោ តតោ ពលវតរេន បច្ឆា វិប្បដិសារី អត្តានម្បិ ជីវិតា វោរោបេតិ សីហឡទីបេ កាលគាមវាសី អមច្ចោ វិយ. ឯត្តាវតា ច កោធោ បរមវេបុល្លប្បត្តោ ហោតិ. សោ ភគវតា ពោធិមណ្ឌេយេវ សព្ពសោ បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ, តស្មា ភគវា ‘‘អក្កោធនោហមស្មី’’តិ អាហ.

វិគតខិលោតិ អបគតខិលោ. យេ ហិ តេ ចិត្តពន្ធភាវេន បញ្ច ចេតោខិលា វុត្តា, យេ ហិ ច ខិលភូតេ ចិត្តេ សេយ្យថាបិ នាម ខិលេ ភូមិភាគេ ចត្តារោ មាសេ វស្សន្តេបិ ទេវេ សស្សានិ ន រុហន្តិ, ឯវមេវំ សទ្ធម្មស្សវនាទិកុសលហេតុវស្សេ វស្សន្តេបិ កុសលំ ន រុហតិ តេ ច ភគវតា ពោធិមណ្ឌេយេវ សព្ពសោ បហីនា, តស្មា ភគវា ‘‘វិគតខិលោហមស្មី’’តិ អាហ.

ឯករត្តិំ វាសោ អស្សាតិ ឯករត្តិវាសោ. យថា ហិ ធនិយោ តត្ថ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ និពទ្ធវាសំ ឧបគតោ, ន តថា ភគវា. ភគវា ហិ តំយេវ រត្តិំ តស្ស អត្ថកាមតាយ តត្ថ វាសំ ឧបគតោ. តស្មា ‘‘ឯករត្តិវាសោ’’តិ អាហ. វិវដាតិ អបនីតច្ឆទនា. កុដីតិ អត្តភាវោ. អត្តភាវោ ហិ តំ តំ អត្ថវសំ បដិច្ច កាយោតិបិ គុហាតិបិ ទេហោតិបិ សន្ទេហោតិបិ នាវាតិបិ រថោតិបិ វណោតិបិ ធជោតិបិ វម្មិកោតិបិ កុដីតិបិ កុដិកាតិបិ វុច្ចតិ. ឥធ បន កដ្ឋាទីនិ បដិច្ច គេហនាមិកា កុដិ វិយ អដ្ឋិអាទីនិ បដិច្ច សង្ខ្យំ គតត្តា ‘‘កុដី’’តិ វុត្តោ. យថាហ –

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, កដ្ឋញ្ច បដិច្ច, វល្លិញ្ច បដិច្ច, មត្តិកញ្ច បដិច្ច, តិណញ្ច បដិច្ច, អាកាសោ បរិវារិតោ អគារំត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ; ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, អដ្ឋិញ្ច បដិច្ច, ន្ហារុញ្ច បដិច្ច, មំសញ្ច បដិច្ច, ចម្មញ្ច បដិច្ច, អាកាសោ បរិវារិតោ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០៦).

ចិត្តមក្កដស្ស និវាសតោ វា កុដិ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋិកង្កលកុដិ ចេ សា, មក្កដាវសថោ ឥតិ;

មក្កដោ បញ្ចទ្វារាយ, កុដិកាយ បសក្កិយ;

ទ្វារេន អនុបរិយាតិ, ឃដ្ដយន្តោ បុនប្បុន’’ន្តិ. (ថេរគា. ១២៥);

សា កុដិ យេន តណ្ហាមានទិដ្ឋិឆទនេន សត្តានំ ឆន្នត្តា បុនប្បុនំ រាគាទិកិលេសវស្សំ អតិវស្សតិ. យថាហ –

‘‘ឆន្នមតិវស្សតិ, វិវដំ នាតិវស្សតិ;

តស្មា ឆន្នំ វិវរេថ, ឯវំ តំ នាតិវស្សតី’’តិ. (ឧទា. ៤៥; ថេរគា. ៤៤៧; បរិ. ៣៣៩);

អយំ គាថា ទ្វីសុ ឋានេសុ វុត្តា ខន្ធកេ ថេរគាថាយញ្ច. ខន្ធកេ ហិ ‘‘យោ អាបត្តិំ បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស កិលេសា ច បុនប្បុនំ អាបត្តិយោ ច អតិវស្សន្តិ, យោ បន ន បដិច្ឆាទេតិ, តស្ស នាតិវស្សន្តី’’តិ ឥមំ អត្ថំ បដិច្ច វុត្តា. ថេរគាថាយំ ‘‘យស្ស រាគាទិច្ឆទនំ អត្ថិ, តស្ស បុន ឥដ្ឋារម្មណាទីសុ រាគាទិសម្ភវតោ ឆន្នមតិវស្សតិ. យោ វា ឧប្បន្នេ កិលេសេ អធិវាសេតិ, តស្សេវ អធិវាសិតកិលេសច្ឆទនច្ឆន្នា អត្តភាវកុដិ បុនប្បុនំ កិលេសវស្សំ អតិវស្សតិ. យស្ស បន អរហត្តមគ្គញាណវាតេន កិលេសច្ឆទនស្ស វិទ្ធំសិតត្តា វិវដា, តស្ស នាតិវស្សតី’’តិ. អយមត្ថោ ឥធ អធិប្បេតោ. ភគវតា ហិ យថាវុត្តំ ឆទនំ យថាវុត្តេនេវ នយេន វិទ្ធំសិតំ, តស្មា ‘‘វិវដា កុដី’’តិ អាហ. និព្ពុតោតិ ឧបសន្តោ. គិនីតិ អគ្គិ. យេន ហិ ឯកាទសវិធេន អគ្គិនា សព្ពមិទំ អាទិត្តំ. យថាហ – ‘‘អាទិត្តំ រាគគ្គិនា’’តិ វិត្ថារោ. សោ អគ្គិ ភគវតោ ពោធិមូលេយេវ អរិយមគ្គសលិលសេកេន និព្ពុតោ, តស្មា ‘‘និព្ពុតោ គិនី’’តិ អាហ.

ឯវំ វទន្តោ ច ធនិយំ អតុដ្ឋព្ពេន តុស្សមានំ អញ្ញាបទេសេនេវ បរិភាសតិ, ឱវទតិ, អនុសាសតិ. កថំ? ‘‘អក្កោធនោ’’តិ ហិ វទមានោ, ធនិយ, ត្វំ ‘‘បក្កោទនោហមស្មី’’តិ តុដ្ឋោ, ឱទនបាកោ ច យាវជីវំ ធនបរិក្ខយេន កត្តព្ពោ, ធនបរិក្ខយោ ច អារក្ខាទិទុក្ខបទដ្ឋានោ, ឯវំ សន្តេ ទុក្ខេនេវ តុដ្ឋោ ហោសិ. អហំ បន ‘‘អក្កោធនោហមស្មី’’តិ តុស្សន្តោ សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកទុក្ខាភាវេន តុដ្ឋោ ហោមីតិ ទីបេតិ. ‘‘វិគតខិលោ’’តិ វទមានោ ត្វំ ‘‘ទុទ្ធខីរោហមស្មី’’តិ តុស្សន្តោ អកតកិច្ចោវ ‘‘កតកិច្ចោហមស្មី’’តិ មន្ត្វា តុដ្ឋោ, អហំ បន ‘‘វិគតខិលោហមស្មី’’តិ តុស្សន្តោ កតកិច្ចោវ តុដ្ឋោ ហោមីតិ ទីបេតិ. ‘‘អនុតីរេ មហិយេករត្តិវាសោ’’តិ វទមានោ ត្វំ អនុតីរេ មហិយា សមានវាសោតិ តុស្សន្តោ ចតុមាសនិពទ្ធវាសេន តុដ្ឋោ. និពទ្ធវាសោ ច អាវាសសង្គេន ហោតិ, សោ ច ទុក្ខោ, ឯវំ សន្តេ ទុក្ខេនេវ តុដ្ឋោ ហោសិ. អហំ បន ឯករត្តិវាសោតិ តុស្សន្តោ អនិពទ្ធវាសេន តុដ្ឋោ, អនិពទ្ធវាសោ ច អាវាសសង្គាភាវេន ហោតិ, អាវាសសង្គាភាវោ ច សុខោតិ សុខេនេវ តុដ្ឋោ ហោមីតិ ទីបេតិ.

‘‘វិវដា កុដី’’តិ វទមានោ ត្វំ ឆន្នា កុដីតិ តុស្សន្តោ ឆន្នគេហតាយ តុដ្ឋោ, គេហេ ច តេ ឆន្នេបិ អត្តភាវកុដិកំ កិលេសវស្សំ អតិវស្សតិ, យេន សញ្ជនិតេហិ ចតូហិ មហោឃេហិ វុយ្ហមានោ អនយព្យសនំ បាបុណេយ្យាសិ, ឯវំ សន្តេ អតុដ្ឋព្ពេនេវ តុដ្ឋោ ហោសិ. អហំ បន ‘‘វិវដា កុដី’’តិ តុស្សន្តោ អត្តភាវកុដិយា កិលេសច្ឆទនាភាវេន តុដ្ឋោ. ឯវញ្ច មេ វិវដាយ កុដិយា ន តំ កិលេសវស្សំ អតិវស្សតិ, យេន សញ្ជនិតេហិ ចតូហិ មហោឃេហិ វុយ្ហមានោ អនយព្យសនំ បាបុណេយ្យំ, ឯវំ សន្តេ តុដ្ឋព្ពេនេវ តុដ្ឋោ ហោមីតិ ទីបេតិ. ‘‘និព្ពុតោ គិនី’’តិ វទមានោ ត្វំ អាហិតោ គិនីតិ តុស្សន្តោ អកតូបទ្ទវនិវារណោវ កតូបទ្ទវនិវារណោស្មីតិ មន្ត្វា តុដ្ឋោ. អហំ បន និព្ពុតោ គិនីតិ តុស្សន្តោ ឯកាទសគ្គិបរិឡាហាភាវតោ កតូបទ្ទវនិវារណតាយេវ តុដ្ឋោតិ ទីបេតិ. ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ វទមានោ ឯវំ វិគតទុក្ខានំ អនុប្បត្តសុខានំ កតសព្ពកិច្ចានំ អម្ហាទិសានំ ឯតំ វចនំ សោភតិ, អថ ចេ បត្ថយសិ, បវស្ស ទេវ, ន នោ តយិ វស្សន្តេ វា អវស្សន្តេ វា វុឌ្ឍិ វា ហានិ វា អត្ថិ, ត្វំ បន កស្មា ឯវំ វទសីតិ ទីបេតិ. តស្មា យំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ វទន្តោ ច ធនិយ អតុដ្ឋព្ពេនេវ តុស្សមានំ អញ្ញាបទេសេនេវ បរិភាសតិ ឱវទតិ, អនុសាសតី’’តិ, តំ សម្មទេវ វុត្តន្តិ.

២០. ឯវមិមំ ភគវតា វុត្តំ គាថំ សុត្វាបិ ធនិយោ គោបោ ‘‘កោ អយំ គាថំ ភាសតី’’តិ អវត្វា តេន សុភាសិតេន បរិតុដ្ឋោ បុនបិ តថារូបំ សោតុកាមោ អបរម្បិ គាថមាហ ‘‘អន្ធកមកសា’’តិ. តត្ថ អន្ធកាតិ កាឡមក្ខិកានំ អធិវចនំ, បិង្គលមក្ខិកានន្តិបិ ឯកេ. មកសាតិ មកសាយេវ. ន វិជ្ជរេតិ នត្ថិ. កច្ឆេតិ ទ្វេ កច្ឆា – នទីកច្ឆោ ច បព្ពតកច្ឆោ ច. ឥធ នទីកច្ឆោ. រុឡ្ហតិណេតិ សញ្ជាតតិណេ. ចរន្តីតិ ភត្តកិច្ចំ ករោន្តិ. វុដ្ឋិម្បីតិ វាតវុដ្ឋិអាទិកា អនេកា វុដ្ឋិយោ, តា អាឡវកសុត្តេ បកាសយិស្សាម. ឥធ បន វស្សវុដ្ឋិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សហេយ្យុន្តិ ខមេយ្យុំ. សេសំ បាកដមេវ. ឯត្ថ ធនិយោ យេ អន្ធកមកសា សន្និបតិត្វា រុធិរេ បិវន្តា មុហុត្តេនេវ គាវោ អនយព្យសនំ បាបេន្តិ, តស្មា វុដ្ឋិតមត្តេយេវ តេ គោបាលកា បំសុនា ច សាខាហិ ច មារេន្តិ, តេសំ អភាវេន គុន្នំ ខេមតំ, កច្ឆេ រុឡ្ហតិណចរណេន អទ្ធានគមនបរិស្សមាភាវំ វត្វា ខុទាកិលមថាភាវញ្ច ទីបេន្តោ ‘‘យថា អញ្ញេសំ គាវោ អន្ធកមកសសម្ផស្សេហិ ទិស្សមានា អទ្ធានគមនេន កិលន្តា ខុទាយ មិលាយមានា ឯកវុដ្ឋិនិបាតម្បិ ន សហេយ្យុំ, ន មេ តថា គាវោ, មយ្ហំ បន គាវោ វុត្តប្បការាភាវា ទ្វិក្ខត្តុំ វា តិក្ខតុំ វា វុដ្ឋិម្បិ សហេយ្យុ’’ន្តិ ទីបេតិ.

២១. តតោ ភគវា យស្មា ធនិយោ អន្តរទីបេ វសន្តោ ភយំ ទិស្វា, កុល្លំ ពន្ធិត្វា, មហាមហិំ តរិត្វា, តំ កច្ឆំ អាគម្ម ‘‘អហំ សុដ្ឋុ អាគតោ, និព្ភយេវ ឋានេ ឋិតោ’’តិ មញ្ញមានោ ឯវមាហ, សភយេ ឯវ ច សោ ឋានេ ឋិតោ, តស្មា តស្ស អាគមនដ្ឋានា អត្តនោ អាគមនដ្ឋានំ ឧត្តរិតរញ្ច បណីតតរញ្ច វណ្ណេន្តោ ‘‘ពទ្ធាសិ ភិសី’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ, អត្ថសភាគំ នោ ព្យញ្ជនសភាគំ.

តត្ថ ភិសីតិ បត្ថរិត្វា បុថុលំ កត្វា ពទ្ធកុល្លោ វុច្ចតិ លោកេ. អរិយស្ស បន ធម្មវិនយេ អរិយមគ្គស្សេតំ អធិវចនំ. អរិយមគ្គោ ហិ –

‘‘មគ្គោ បជ្ជោ បថោ បន្ថោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’. (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ១០១);

‘‘អទ្ធានំ បភវោ ចេវ, តត្ថ តត្ថ បកាសិតោ’’.

ឥមាយបិ គាថាយ ភគវា បុរិមនយេនេវ តំ ឱវទន្តោ ឥមំ អត្ថំ អាហាតិ វេទិតព្ពោ – ធនិយ, ត្វំ កុល្លំ ពន្ធិត្វា, មហិំ តរិត្វា, ឥមំ ឋានមាគតោ, បុនបិ ច តេ កុល្លោ ពន្ធិតព្ពោ ឯវ ភវិស្សតិ, នទី ច តរិតព្ពា, ន ចេតំ ឋានំ ខេមំ. មយា បន ឯកចិត្តេ មគ្គង្គានិ សមោធានេត្វា ញាណពន្ធនេន ពទ្ធា អហោសិ ភិសិ. សា ច សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មបរិបុណ្ណតាយ ឯករសភាវូបគតត្តា អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនេន បុន ពន្ធិតព្ពប្បយោជនាភាវេន ទេវមនុស្សេសុ កេនចិ មោចេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ច សុសង្ខតា. តាយ ចម្ហិ តិណ្ណោ, បុព្ពេ បត្ថិតំ តីរប្បទេសំ គតោ. គច្ឆន្តោបិ ច ន សោតាបន្នាទយោ វិយ កញ្ចិទេវ បទេសំ គតោ. អថ ខោ បារគតោ សព្ពាសវក្ខយំ សព្ពធម្មបារំ បរមំ ខេមំ និព្ពានំ គតោ, តិណ្ណោតិ វា សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, បារគតោតិ អរហត្តំ បត្តោ. កិំ វិនេយ្យ បារគតោតិ ចេ? វិនេយ្យ ឱឃំ, កាមោឃាទិចតុព្ពិធំ ឱឃំ តរិត្វា អតិក្កម្ម តំ បារំ គតោតិ. ឥទានិ ច បន មេ បុន តរិតព្ពាភាវតោ អត្ថោ ភិសិយា ន វិជ្ជតិ, តស្មា មមេវ យុត្តំ វត្តុំ ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ.

២២. តម្បិ សុត្វា ធនិយោ បុរិមនយេនេវ ‘‘គោបី មម អស្សវា’’តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ. តត្ថ គោបីតិ ភរិយំ និទ្ទិសតិ. អស្សវាតិ វចនករា កិំការបដិសាវិនី. អលោលាតិ មាតុគាមោ ហិ បញ្ចហិ លោលតាហិ លោលោ ហោតិ – អាហារលោលតាយ, អលង្ការលោលតាយ, បរបុរិសលោលតាយ, ធនលោលតាយ, បាទលោលតាយ. តថា ហិ មាតុគាមោ ភត្តបូវសុរាទិភេទេ អាហារេ លោលតាយ អន្តមសោ បារិវាសិកភត្តម្បិ ភុញ្ជតិ, ហត្ថោតាបកម្បិ ខាទតិ, ទិគុណំ ធនមនុប្បទត្វាបិ សុរំ បិវតិ. អលង្ការលោលតាយ អញ្ញំ អលង្ការំ អលភមានោ អន្តមសោ ឧទកតេលកេនបិ កេសេ ឱសណ្ឌេត្វា មុខំ បរិមជ្ជតិ. បរបុរិសលោលតាយ អន្តមសោ បុត្តេនបិ តាទិសេ បទេសេ បក្កោសិយមានោ បឋមំ អសទ្ធម្មវសេន ចិន្តេតិ. ធនលោលតាយ ‘‘ហំសរាជំ គហេត្វាន សុវណ្ណា បរិហាយថ’’. បាទលោលតាយ អារាមាទិគមនសីលោ ហុត្វា សព្ពំ ធនំ វិនាសេតិ. តត្ថ ធនិយោ ‘‘ឯកាបិ លោលតា មយ្ហំ គោបិយា នត្ថី’’តិ ទស្សេន្តោ អលោលាតិ អាហ.

ទីឃរត្តំ សំវាសិយាតិ ទីឃកាលំ សទ្ធិំ វសមានា កោមារភាវតោ បភុតិ ឯកតោ វឌ្ឍិតា. តេន បរបុរិសេ ន ជានាតីតិ ទស្សេតិ. មនាបាតិ ឯវំ បរបុរិសេ អជានន្តី មមេវ មនំ អល្លីយតីតិ ទស្សេតិ. តស្សា ន សុណាមិ កិញ្ចិ បាបន្តិ ‘‘ឥត្ថន្នាមេន នាម សទ្ធិំ ឥមាយ ហសិតំ វា លបិតំ វា’’តិ ឯវំ តស្សា ន សុណាមិ, កញ្ចិ អតិចារទោសន្តិ ទស្សេតិ.

២៣. អថ ភគវា ឯតេហិ គុណេហិ គោបិយា តុដ្ឋំ ធនិយំ ឱវទន្តោ បុរិមនយេនេវ ‘‘ចិត្តំ មម អស្សវ’’ន្តិ ឥមំ គាថមភាសិ, អត្ថសភាគំ, ព្យញ្ជនសភាគញ្ច. តត្ថ ឧត្តានត្ថានេវ បទានិ. អយំ បន អធិប្បាយោ – ធនិយ, ត្វំ ‘‘គោបី មម អស្សវា’’តិ តុដ្ឋោ, សា បន តេ អស្សវា ភវេយ្យ វា ន វា; ទុជ្ជានំ បរចិត្តំ, វិសេសតោ មាតុគាមស្ស. មាតុគាមញ្ហិ កុច្ឆិយា បរិហរន្តាបិ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឯវំ ទុរក្ខចិត្តត្តា ឯវ ន សក្កា តុម្ហាទិសេហិ ឥត្ថី អលោលាតិ វា សំវាសិយាតិ វា មនាបាតិ វា និប្បាបាតិ វា ជានិតុំ. មយ្ហំ បន ចិត្តំ អស្សវំ ឱវាទបដិករំ មម វសេ វត្តតិ, នាហំ តស្ស វសេ វត្តាមិ. សោ ចស្ស អស្សវភាវោ យមកបាដិហារិយេ ឆន្នំ វណ្ណានំ អគ្គិធារាសុ ច ឧទកធារាសុ ច បវត្តមានាសុ សព្ពជនស្ស បាកដោ អហោសិ. អគ្គិនិម្មានេ ហិ តេជោកសិណំ សមាបជ្ជិតព្ពំ ឧទកនិម្មានេ អាបោកសិណំ, នីលាទិនិម្មានេ នីលាទិកសិណានិ. ពុទ្ធានម្បិ ហិ ទ្វេ ចិត្តានិ ឯកតោ នប្បវត្តន្តិ, ឯកមេវ បន អស្សវភាវេន ឯវំ វសវត្តិ អហោសិ. តញ្ច ខោ បន សព្ពកិលេសពន្ធនាបគមា វិមុត្តំ, វិមុត្តត្តា តទេវ អលោលំ, ន តវ គោបី. ទីបង្ករពុទ្ធកាលតោ ច បភុតិ ទានសីលាទីហិ ទីឃរត្តំ បរិភាវិតត្តា សំវាសិយំ, ន តវ គោបី. តទេតំ អនុត្តរេន ទមថេន ទមិតត្តា សុទន្តំ, សុទន្តត្តា អត្តនោ វសេន ឆទ្វារវិសេវនំ បហាយ មមេវ អធិប្បាយមនស្ស វសេនានុវត្តនតោ មនាបំ, ន តវ គោបី.

បាបំ បន មេ ន វិជ្ជតីតិ ឥមិនា បន ភគវា តស្ស អត្តនោ ចិត្តស្ស បាបាភាវំ ទស្សេតិ, ធនិយោ វិយ គោបិយា. សោ ចស្ស បាបាភាវោ ន កេវលំ សម្មាសម្ពុទ្ធកាលេយេវ, ឯកូនតិំស វស្សានិ សរាគាទិកាលេ អគារមជ្ឈេ វសន្តស្សាបិ វេទិតព្ពោ. តទាបិ ហិស្ស អគារិយភាវានុរូបំ វិញ្ញុបដិកុដ្ឋំ កាយទុច្ចរិតំ វា វចីទុច្ចរិតំ វា មនោទុច្ចរិតំ វា ន ឧប្បន្នបុព្ពំ. តតោ បរំ មារោបិ ឆព្ពស្សានិ អនភិសម្ពុទ្ធំ, ឯកំ វស្សំ អភិសម្ពុទ្ធន្តិ សត្ត វស្សានិ តថាគតំ អនុពន្ធិ ‘‘អប្បេវ នាម វាលគ្គនិតុទនមត្តម្បិស្ស បាបសមាចារំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ. សោ អទិស្វាវ និព្ពិន្នោ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

ពុទ្ធកាលេបិ នំ ឧត្តរមាណវោ សត្ត មាសានិ អនុពន្ធិ អាភិសមាចារិកំ ទដ្ឋុកាមោ. សោ កិញ្ចិ វជ្ជំ អទិស្វាវ បរិសុទ្ធសមាចារោ ភគវាតិ គតោ. ចត្តារិ ហិ តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរក្ខេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? បរិសុទ្ធកាយសមាចារោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស កាយទុច្ចរិតំ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’តិ, បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ…បេ… បរិសុទ្ធមនោសមាចារោ…បេ… បរិសុទ្ធាជីវោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ, នត្ថិ តថាគតស្ស មិច្ឆាជីវោ, យំ តថាគតោ រក្ខេយ្យ ‘មា មេ ឥទំ បរោ អញ្ញាសី’’’តិ (អ. និ. ៧.៥៨).

ឯវំ យស្មា តថាគតស្ស ចិត្តស្ស ន កេវលំ សម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ, បុព្ពេបិ បាបំ នត្ថិ ឯវ, តស្មា អាហ – ‘‘បាបំ បន មេ ន វិជ្ជតី’’តិ. តស្សាធិប្បាយោ – មមេវ ចិត្តស្ស បាបំ ន សក្កា សុណិតុំ, ន តវ គោបិយា. តស្មា យទិ ឯតេហិ គុណេហិ តុដ្ឋេន ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ វត្តព្ពំ, មយាវេតំ វត្តព្ពន្តិ.

២៤. តម្បិ សុត្វា ធនិយោ តតុត្តរិបិ សុភាសិតរសាយនំ បិវិតុកាមោ អត្តនោ ភុជិស្សភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តវេតនភតោហមស្មី’’តិ. តត្ថ អត្តវេតនភតោតិ អត្តនិយេនេវ ឃាសច្ឆាទនេន ភតោ, អត្តនោយេវ កម្មំ កត្វា ជីវាមិ, ន បរស្ស វេតនំ គហេត្វា បរស្ស កម្មំ ករោមីតិ ទស្សេតិ. បុត្តាតិ ធីតរោ ច បុត្តា ច, តេ សព្ពេ បុត្តាត្វេវ ឯកជ្ឈំ វុច្ចន្តិ. សមានិយាតិ សន្និហិតា អវិប្បវុដ្ឋា. អរោគាតិ និរាពាធា, សព្ពេវ ឩរុពាហុពលាតិ ទស្សេតិ. តេសំ ន សុណាមិ កិញ្ចិ បាបន្តិ តេសំ ចោរាតិ វា បរទារិកាតិ វា ទុស្សីលាតិ វា កិញ្ចិ បាបំ ន សុណាមីតិ.

២៥. ឯវំ វុត្តេ ភគវា បុរិមនយេនេវ ធនិយំ ឱវទន្តោ ឥមំ គាថំ អភាសិ – ‘‘នាហំ ភតកោ’’តិ. អត្រាបិ ឧត្តានត្ថានេវ បទានិ. អយំ បន អធិប្បាយោ – ត្វំ ‘‘ភុជិស្សោហមស្មី’’តិ មន្ត្វា តុដ្ឋោ, បរមត្ថតោ ច អត្តនោ កម្មំ ករិត្វា ជីវន្តោបិ ទាសោ ឯវាសិ តណ្ហាទាសត្តា, ភតកវាទា ច ន បរិមុច្ចសិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥). បរមត្ថតោ បន នាហំ ភតកោស្មិ កស្សចិ. អហញ្ហិ កស្សចិ បរស្ស វា អត្តនោ វា ភតកោ ន ហោមិ. កិំ ការណា? យស្មា និព្ពិដ្ឋេន ចរាមិ សព្ពលោកេ. អហញ្ហិ ទីបង្ករបាទមូលតោ យាវ ពោធិ, តាវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស ភតកោ អហោសិំ. សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ បន និព្ពិដ្ឋោ និព្ពិសោ រាជភតោ វិយ. តេនេវ និព្ពិដ្ឋេន សព្ពញ្ញុភាវេន លោកុត្តរសមាធិសុខេន ច ជីវាមិ. តស្ស មេ ឥទានិ ឧត្តរិករណីយស្ស កតបរិចយស្ស វា អភាវតោ អប្បហីនបដិសន្ធិកានំ តាទិសានំ វិយ បត្តព្ពោ កោចិ អត្ថោ ភតិយា ន វិជ្ជតិ. ‘‘ភដិយា’’តិបិ បាឋោ. តស្មា យទិ ភុជិស្សតាយ តុដ្ឋេន ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ វត្តព្ពំ, មយាវេតំ វត្តព្ពន្តិ.

២៦. តម្បិ សុត្វា ធនិយោ អតិត្តោវ សុភាសិតាមតេន អត្តនោ បញ្ចប្បការគោមណ្ឌលបរិបុណ្ណភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថិ វសា’’តិ. តត្ថ វសាតិ អទមិតវុឌ្ឍវច្ឆកា. ធេនុបាតិ ធេនុំ បិវន្តា តរុណវច្ឆកា, ខីរទាយិកា វា គាវោ. គោធរណិយោតិ គព្ភិនិយោ. បវេណិយោតិ វយប្បត្តា ពលីពទ្ទេហិ សទ្ធិំ មេថុនបត្ថនកគាវោ. ឧសភោបិ គវម្បតីតិ យោ គោបាលកេហិ បាតោ ឯវ ន្ហាបេត្វា, ភោជេត្វា, បញ្ចង្គុលំ ទត្វា, មាលំ ពន្ធិត្វា – ‘‘ឯហិ, តាត, គាវោ គោចរំ បាបេត្វា រក្ខិត្វា អានេហី’’តិ បេសីយតិ, ឯវំ បេសិតោ ច តា គាវោ អគោចរំ បរិហរិត្វា, គោចរេ ចារេត្វា, សីហព្យគ្ឃាទិភយា បរិត្តាយិត្វា អានេតិ, តថារូបោ ឧសភោបិ គវម្បតិ ឥធ មយ្ហំ គោមណ្ឌលេ អត្ថីតិ ទស្សេសិ.

២៧. ឯវំ វុត្តេ ភគវា តថេវ ធនិយំ ឱវទន្តោ ឥមំ បច្ចនីកគាថំ អាហ ‘‘នត្ថិ វសា’’តិ. ឯត្ថ ចេស អធិប្បាយោ – ឥធ អម្ហាកំ សាសនេ អទមិតដ្ឋេន វុឌ្ឍដ្ឋេន ច វសាសង្ខាតា បរិយុដ្ឋានា វា, តរុណវច្ឆកេ សន្ធាយ វសានំ មូលដ្ឋេន ខីរទាយិនិយោ សន្ធាយ បគ្ឃរណដ្ឋេន ធេនុបាសង្ខាតា អនុសយា វា, បដិសន្ធិគព្ភធារណដ្ឋេន គោធរណិសង្ខាតា បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារចេតនា វា, សំយោគបត្ថនដ្ឋេន បវេណិសង្ខាតា បត្ថនា តណ្ហា វា, អាធិបច្ចដ្ឋេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន សេដ្ឋដ្ឋេន ច គវម្បតិឧសភសង្ខាតំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ វា នត្ថិ, ស្វាហំ ឥមាយ សព្ពយោគក្ខេមភូតាយ នត្ថិតាយ តុដ្ឋោ. ត្វំ បន សោកាទិវត្ថុភូតាយ អត្ថិតាយ តុដ្ឋោ. តស្មា សព្ពយោគក្ខេមតាយ តុដ្ឋស្ស មមេវេតំ យុត្តំ វត្តុំ ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ.

២៨. តម្បិ សុត្វា ធនិយោ តតុត្តរិបិ សុភាសិតំ អមតរសំ អធិគន្តុកាមោ អត្តនោ គោគណស្ស ខិលពន្ធនសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខិលា និខាតា’’តិ. តត្ថ ខិលាតិ គុន្នំ ពន្ធនត្ថម្ភា. និខាតាតិ អាកោដេត្វា ភូមិយំ បវេសិតា ខុទ្ទកា មហន្តា ខណិត្វា ឋបិតា. អសម្បវេធីតិ អកម្បកា. ទាមាតិ វច្ឆកានំ ពន្ធនត្ថាយ កតា គន្ថិតបាសយុត្តា រជ្ជុពន្ធនវិសេសា. មុញ្ជមយាតិ មុញ្ជតិណមយា. នវាតិ អចិរកតា. សុសណ្ឋានាតិ សុដ្ឋុ សណ្ឋានា, សុវដ្ដិតសណ្ឋានា វា. ន ហិ សក្ខិន្តីតិ នេវ សក្ខិស្សន្តិ. ធេនុបាបិ ឆេត្តុន្តិ តរុណវច្ឆកាបិ ឆិន្ទិតុំ.

២៩. ឯវំ វុត្តេ ភគវា ធនិយស្ស ឥន្ទ្រិយ-បរិបាកកាលំ ញត្វា បុរិមនយេនេវ តំ ឱវទន្តោ ឥមំ ចតុសច្ចទីបិកំ គាថំ អភាសិ ‘‘ឧសភោរិវ ឆេត្វា’’តិ. តត្ថ ឧសភោតិ គោបិតា គោបរិណាយកោ គោយូថបតិ ពលីពទ្ទោ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘គវសតជេដ្ឋោ ឧសភោ, សហស្សជេដ្ឋោ វសភោ, សតសហស្សជេដ្ឋោ និសភោ’’តិ. អបរេ ‘‘ឯកគាមខេត្តេ ជេដ្ឋោ ឧសភោ, ទ្វីសុ ជេដ្ឋោ វសភោ, សព្ពត្ថ អប្បដិហតោ និសភោ’’តិ. សព្ពេបេតេ បបញ្ចា, អបិច ខោ បន ឧសភោតិ វា វសភោតិ វា និសភោតិ វា សព្ពេបេតេ អប្បដិសមដ្ឋេន វេទិតព្ពា. យថាហ – ‘‘និសភោ វត ភោ សមណោ គោតមោ’’តិ (សំ. និ. ១.៣៨). រ-ការោ បទសន្ធិករោ. ពន្ធនានីតិ រជ្ជុពន្ធនានិ កិលេសពន្ធនានិ ច. នាគោតិ ហត្ថី. បូតិលតន្តិ គឡោចីលតំ. យថា ហិ សុវណ្ណវណ្ណោបិ កាយោ បូតិកាយោ, វស្សសតិកោបិ សុនខោ កុក្កុរោ, តទហុជាតោបិ សិង្គាលោ ‘‘ជរសិង្គាលោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អភិនវាបិ គឡោចីលតា អសារកត្តេន ‘‘បូតិលតា’’តិ វុច្ចតិ. ទាលយិត្វាតិ ឆិន្ទិត្វា. គព្ភញ្ច សេយ្យញ្ច គព្ភសេយ្យំ. តត្ថ គព្ភគ្គហណេន ជលាពុជយោនិ, សេយ្យគ្គហណេន អវសេសា. គព្ភសេយ្យមុខេន វា សព្ពាបិ តា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ បទត្ថតោ ឧត្តានមេវ.

អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – ធនិយ, ត្វំ ពន្ធនេន តុដ្ឋោ, អហំ បន ពន្ធនេន អដ្ដីយន្តោ ថាមវីរិយូបេតោ មហាឧសភោរិវ ពន្ធនានិ បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានិ ចតុត្ថអរិយមគ្គថាមវីរិយេន ឆេត្វា, នាគោ បូតិលតំវ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនពន្ធនានិ ហេដ្ឋាមគ្គត្តយថាមវីរិយេន ទាលយិត្វា, អថ វា ឧសភោរិវ ពន្ធនានិ អនុសយេ នាគោ បូតិលតំវ បរិយុដ្ឋានានិ ឆេត្វា ទាលយិត្វាវ ឋិតោ. តស្មា ន បុន គព្ភសេយ្យំ ឧបេស្សំ. សោហំ ជាតិទុក្ខវត្ថុកេហិ សព្ពទុក្ខេហិ បរិមុត្តោ សោភាមិ – ‘‘អថ ចេ បត្ថយសី បវស្ស ទេវា’’តិ វទមានោ. តស្មា សចេ ត្វម្បិ អហំ វិយ វត្តុមិច្ឆសិ, ឆិន្ទ តានិ ពន្ធនានីតិ. ឯត្ថ ច ពន្ធនានិ សមុទយសច្ចំ, គព្ភសេយ្យា ទុក្ខសច្ចំ, ‘‘ន ឧបេស្ស’’ន្តិ ឯត្ថ អនុបគមោ អនុបាទិសេសវសេន, ‘‘ឆេត្វា ទាលយិត្វា’’តិ ឯត្ថ ឆេទោ បទាលនញ្ច សឧបាទិសេសវសេន និរោធសច្ចំ, យេន ឆិន្ទតិ បទាលេតិ ច, តំ មគ្គសច្ចន្តិ.

ឯវមេតំ ចតុសច្ចទីបិកំ គាថំ សុត្វា គាថាបរិយោសានេ ធនិយោ ច បជាបតិ ចស្ស ទ្វេ ច ធីតរោតិ ចត្តារោ ជនា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. អថ ធនិយោ អវេច្ចប្បសាទយោគេន តថាគតេ មូលជាតាយ បតិដ្ឋិតាយ សទ្ធាយ បញ្ញាចក្ខុនា ភគវតោ ធម្មកាយំ ទិស្វា ធម្មតាយ ចោទិតហទយោ ចិន្តេសិ – ‘‘ពន្ធនានិ ឆិន្ទិំ, គព្ភសេយ្យោ ច មេ នត្ថី’’តិ អវីចិំ បរិយន្តំ កត្វា យាវ ភវគ្គា កោ អញ្ញោ ឯវំ សីហនាទំ នទិស្សតិ អញ្ញត្រ ភគវតា, អាគតោ នុ ខោ មេ សត្ថាតិ. តតោ ភគវា ឆព្ពណ្ណរស្មិជាលវិចិត្រំ សុវណ្ណរសសេកបិញ្ជរំ វិយ សរីរាភំ ធនិយស្ស និវេសនេ មុញ្ចិ ‘‘បស្ស ទានិ យថាសុខ’’ន្តិ.

៣០. អថ ធនិយោ អន្តោ បវិដ្ឋចន្ទិមសូរិយំ វិយ សមន្តា បជ្ជលិតបទីបសហស្សសមុជ្ជលិតមិវ ច និវេសនំ ទិស្វា ‘‘អាគតោ ភគវា’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្មិំយេវ ច សមយេ មេឃោបិ បាវស្សិ. តេនាហុ សង្គីតិការា ‘‘និន្នញ្ច ថលញ្ច បូរយន្តោ’’តិ. តត្ថ និន្នន្តិ បល្លលំ. ថលន្តិ ឧក្កូលំ. ឯវមេតំ ឧក្កូលវិកូលំ សព្ពម្បិ សមំ កត្វា បូរយន្តោ មហាមេឃោ បាវស្សិ, វស្សិតុំ អារភីតិ វុត្តំ ហោតិ. តាវទេវាតិ យំ ខណំ ភគវា សរីរាភំ មុញ្ចិ, ធនិយោ ច ‘‘សត្ថា មេ អាគតោ’’តិ សទ្ធាមយំ ចិត្តាភំ មុញ្ចិ, តំ ខណំ បាវស្សីតិ. កេចិ បន ‘‘សូរិយុគ្គមនម្បិ តស្មិំយេវ ខណេ’’តិ វណ្ណយន្តិ.

៣១-៣២. ឯវំ តស្មិំ ធនិយស្ស សទ្ធុប្បាទតថាគតោភាសផរណសូរិយុគ្គមនក្ខណេ វស្សតោ ទេវស្ស សទ្ទំ សុត្វា ធនិយោ បីតិសោមនស្សជាតោ ឥមមត្ថំ អភាសថ ‘‘លាភា វត នោ អនប្បកា’’តិ ទ្វេ គាថា វត្តព្ពា.

តត្ថ យស្មា ធនិយោ សបុត្តទារោ ភគវតោ អរិយមគ្គបដិវេធេន ធម្មកាយំ ទិស្វា, លោកុត្តរចក្ខុនា រូបកាយំ ទិស្វា, លោកិយចក្ខុនា សទ្ធាបដិលាភំ លភិ. តស្មា អាហ – ‘‘លាភា វត នោ អនប្បកា, យេ មយំ ភគវន្តំ អទ្ទសាមា’’តិ. តត្ថ វត ឥតិ វិម្ហយត្ថេ និបាតោ. នោ ឥតិ អម្ហាកំ. អនប្បកាតិ វិបុលា. សេសំ ឧត្តានមេវ. សរណំ តំ ឧបេមាតិ ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ មគ្គបដិវេធេនេវស្ស សិទ្ធំ សរណគមនំ, តត្ថ បន និច្ឆយគមនមេវ គតោ, ឥទានិ វាចាយ អត្តសន្និយ្យាតនំ ករោតិ. មគ្គវសេន វា សន្និយ្យាតនសរណតំ អចលសរណតំ បត្តោ, តំ បរេសំ វាចាយ បាកដំ ករោន្តោ បណិបាតសរណគមនំ គច្ឆតិ. ចក្ខុមាតិ ភគវា បកតិទិព្ពបញ្ញាសមន្តពុទ្ធចក្ខូហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា. តំ អាលបន្តោ អាហ – ‘‘សរណំ តំ ឧបេម ចក្ខុមា’’តិ. ‘‘សត្ថា នោ ហោហិ តុវំ មហាមុនី’’តិ ឥទំ បន វចនំ សិស្សភាវូបគមនេនាបិ សរណគមនំ បូរេតុំ ភណតិ, គោបី ច អហញ្ច អស្សវា, ព្រហ្មចរិយំ សុគតេ ចរាមសេតិ ឥទំ សមាទានវសេន.

តត្ថ ព្រហ្មចរិយន្តិ មេថុនវិរតិមគ្គសមណធម្មសាសនសទារសន្តោសានមេតំ អធិវចនំ. ‘‘ព្រហ្មចារី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៨៣) ហិ មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ឥទំ ខោ បន មេ បញ្ចសិខ, ព្រហ្មចរិយំ ឯកន្តនិព្ពិទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ២.៣២៩) មគ្គោ. ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, សារិបុត្ត, ចតុរង្គសមន្នាគតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.១៥៥) សមណធម្មោ. ‘‘តយិទំ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១៧៤) សាសនំ.

‘‘មយញ្ច ភរិយា នាតិក្កមាម, អម្ហេ ច ភរិយា នាតិក្កមន្តិ;

អញ្ញត្រ តាហិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាម, តស្មា ហិ អម្ហំ ទហរា ន មីយរេ’’តិ. (ជា. ១.១០.៩៧) –

ឯវមាទីសុ សទារសន្តោសោ. ឥធ បន សមណធម្មព្រហ្មចរិយបុព្ពង្គមំ ឧបរិមគ្គព្រហ្មចរិយមធិប្បេតំ. សុគតេតិ សុគតស្ស សន្តិកេ. ភគវា ហិ អន្តទ្វយមនុបគ្គម្ម សុដ្ឋុ គតត្តា, សោភណេន ច អរិយមគ្គគមនេន សមន្នាគតត្តា, សុន្ទរញ្ច និព្ពានសង្ខាតំ ឋានំ គតត្តា សុគតោតិ វុច្ចតិ. សមីបត្ថេ ចេត្ថ ភុម្មវចនំ, តស្មា សុគតស្ស សន្តិកេតិ អត្ថោ. ចរាមសេតិ ចរាម. យញ្ហិ តំ សក្កតេ ចរាមសីតិ វុច្ចតិ, តំ ឥធ ចរាមសេតិ. អដ្ឋកថាចរិយា បន ‘‘សេតិ និបាតោ’’តិ ភណន្តិ. តេនេវ ចេត្ថ អាយាចនត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ចរេម សេ’’តិបិ បាឋំ វិកប្បេន្តិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ.

ឯវំ ធនិយោ ព្រហ្មចរិយចរណាបទេសេន ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិត្វា បព្ពជ្ជបយោជនំ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘ជាតីមរណស្ស បារគូ, ទុក្ខស្សន្តករា ភវាមសេ’’តិ. ជាតិមរណស្ស បារំ នាម និព្ពានំ, តំ អរហត្តមគ្គេន គច្ឆាម. ទុក្ខស្សាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស. អន្តករាតិ អភាវករា. ភវាមសេតិ ភវាម, អថ វា អហោ វត មយំ ភវេយ្យាមាតិ. ‘‘ចរាមសេ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ តំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ វត្វាបិ ច បុន ឧភោបិ កិរ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘បព្ពាជេថ នោ ភគវា’’តិ ឯវំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសូតិ.

៣៣. អថ មារោ បាបិមា ឯវំ តេ ឧភោបិ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចន្តេ ទិស្វា – ‘‘ឥមេ មម វិសយំ អតិក្កមិតុកាមា, ហន្ទ នេសំ អន្តរាយំ ករោមី’’តិ អាគន្ត្វា ឃរាវាសេ គុណំ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ ‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា’’តិ. តត្ថ នន្ទតីតិ តុស្សតិ មោទតិ. បុត្តេហីតិ បុត្តេហិបិ ធីតរេហិបិ, សហយោគត្ថេ, ករណត្ថេ វា ករណវចនំ, បុត្តេហិ សហ នន្ទតិ, បុត្តេហិ ករណភូតេហិ នន្ទតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុត្តិមាតិ បុត្តវា បុគ្គលោ. ឥតីតិ ឯវមាហ. មារោតិ វសវត្តិភូមិយំ អញ្ញតរោ ទាមរិកទេវបុត្តោ. សោ ហិ សដ្ឋានាតិក្កមិតុកាមំ ជនំ យំ សក្កោតិ, តំ មារេតិ. យំ ន សក្កោតិ, តស្សបិ មរណំ ឥច្ឆតិ. តេន ‘‘មារោ’’តិ វុច្ចតិ. បាបិមាតិ លាមកបុគ្គលោ, បាបសមាចារោ វា. សង្គីតិការានមេតំ វចនំ, សព្ពគាថាសុ ច ឦទិសានិ. យថា ច បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោបិយោ គោហិ តថេវ នន្ទតិ. យស្ស គាវោ អត្ថិ, សោបិ គោបិយោ, គោហិ សហ, គោហិ វា ករណភូតេហិ តថេវ នន្ទតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ វត្វា ឥទានិ តស្សត្ថស្ស សាធកការណំ និទ្ទិសតិ, ‘‘ឧបធី ហិ នរស្ស នន្ទនា’’តិ. តត្ថ ឧបធីតិ ចត្តារោ ឧបធយោ – កាមូបធិ, ខន្ធូបធិ, កិលេសូបធិ, អភិសង្ខារូបធីតិ. កាមា ហិ ‘‘យំ បញ្ចកាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ កាមានំ អស្សាទោ’’តិ (ម. និ. ១.១៦៦) ឯវំ វុត្តស្ស សុខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ ឧបធីយតិ ឯត្ថ សុខន្តិ ឥមិនា វចនត្ថេន ឧបធីតិ វុច្ចន្តិ. ខន្ធាបិ ខន្ធមូលកទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, កិលេសាបិ អបាយទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ, អភិសង្ខារាបិ ភវទុក្ខស្ស អធិដ្ឋានភាវតោតិ. ឥធ បន កាមូបធិ អធិប្បេតោ. សោ សត្តសង្ខារវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សត្តបដិពទ្ធោ បធានោ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុត្តេហិ គោហី’’តិ វត្វា ការណមាហ – ‘‘ឧបធី ហិ នរស្ស នន្ទនា’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្មា ឥមេ កាមូបធី នរស្ស នន្ទនា, នន្ទយន្តិ នរំ បីតិសោមនស្សំ ឧបសំហរន្តា, តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោបិយោ គោហិ តថេវ នន្ទតិ, ត្វញ្ច បុត្តិមា គោបិយោ ច, តស្មា ឯតេហិ, នន្ទ, មា បព្ពជ្ជំ បាដិកង្ខិ. បព្ពជិតស្ស ហិ ឯតេ ឧបធយោ ន សន្តិ, ឯវំ សន្តេ ត្វំ ទុក្ខស្សន្តំ បត្ថេន្តោបិ ទុក្ខិតោវ ភវិស្សសី’’តិ.

ឥទានិ តស្សបិ អត្ថស្ស សាធកការណំ និទ្ទិសតិ ‘‘ន ហិ សោ នន្ទតិ, យោ និរូបធី’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្មា យស្សេតេ ឧបធយោ នត្ថិ, សោ បិយេហិ ញាតីហិ វិប្បយុត្តោ និព្ភោគូបករណោ ន នន្ទតិ, តស្មា ត្វំ ឥមេ ឧបធយោ វជ្ជេត្វា បព្ពជិតោ ទុក្ខិតោវ ភវិស្សសីតិ.

៣៤. អថ ភគវា ‘‘មារោ អយំ បាបិមា ឥមេសំ អន្តរាយាយ អាគតោ’’តិ វិទិត្វា ផលេន ផលំ បាតេន្តោ វិយ តាយេវ មារេនាភតាយ ឧបមាយ មារវាទំ ភិន្ទន្តោ តមេវ គាថំ បរិវត្តេត្វា ‘‘ឧបធិ សោកវត្ថូ’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា’’តិ. តត្ថ សព្ពំ បទត្ថតោ ឧត្តានមេវ. អយំ បន អធិប្បាយោ – មា, បាបិម, ឯវំ អវច ‘‘នន្ទតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា’’តិ. សព្ពេហេវ ហិ បិយេហិ, មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ, អនតិក្កមនីយោ អយំ វិធិ, តេសញ្ច បិយមនាបានំ បុត្តទារានំ គវាស្សវឡវហិរញ្ញសុវណ្ណាទីនំ វិនាភាវេន អធិមត្តសោកសល្លសមប្បិតហទយា សត្តា ឧម្មត្តកាបិ ហោន្តិ ខិត្តចិត្តា, មរណម្បិ និគច្ឆន្តិ មរណមត្តម្បិ ទុក្ខំ. តស្មា ឯវំ គណ្ហ – សោចតិ បុត្តេហិ បុត្តិមា. យថា ច បុត្តេហិ បុត្តិមា, គោបិយោ គោហិ តថេវ សោចតីតិ. កិំ ការណា? ឧបធី ហិ នរស្ស សោចនា. យស្មា ច ឧបធី ហិ នរស្ស សោចនា, តស្មា ឯវ ‘‘ន ហិ សោ សោចតិ, យោ និរូបធិ’’. យោ ឧបធីសុ សង្គប្បហានេន និរុបធិ ហោតិ, សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន, កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន, យេន យេនេវ បក្កមតិ, សមាទាយេវ បក្កមតិ. សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ …បេ… នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ បជានាតិ. ឯវំ សព្ពសោកសមុគ្ឃាតា ‘‘ន ហិ សោ សោចតិ, យោ និរុបធី’’តិ. ឥតិ ភគវា អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ វោសាបេសិ. អថ វា យោ និរុបធិ, យោ និក្កិលេសោ, សោ ន សោចតិ. យាវទេវ ហិ កិលេសា សន្តិ, តាវទេវ សព្ពេ ឧបធយោ សោកប្ផលាវ ហោន្តិ. កិលេសប្បហានា បន នត្ថិ សោកោតិ. ឯវម្បិ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសនំ វោសាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ធនិយោ ច គោបី ច ឧភោបិ បព្ពជិំសុ. ភគវា អាកាសេនេវ ជេតវនំ អគមាសិ. តេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆិករិំសុ. វសនដ្ឋានេ ច នេសំ គោបាលកា វិហារំ ការេសុំ. សោ អជ្ជាបិ គោបាលកវិហារោត្វេវ បញ្ញាយតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ធនិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.