១. ឧរគសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ សមធិគតសង្ខោ ច យស្មា ឯស វគ្គតោ ឧរគវគ្គោ, ចូឡវគ្គោ, មហាវគ្គោ, អដ្ឋកវគ្គោ, បារាយនវគ្គោតិ បញ្ច វគ្គា ហោន្តិ; តេសុ ឧរគវគ្គោ អាទិ. សុត្តតោ ឧរគវគ្គេ ទ្វាទស សុត្តានិ, ចូឡវគ្គេ ចុទ្ទស, មហាវគ្គេ ទ្វាទស, អដ្ឋកវគ្គេ សោឡស, បារាយនវគ្គេ សោឡសាតិ សត្តតិ សុត្តានិ. តេសំ ឧរគសុត្តំ អាទិ. បរិយត្តិបមាណតោ អដ្ឋ ភាណវារា. ឯវំ វគ្គសុត្តបរិយត្តិបមាណវតោ បនស្ស –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ, វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវ តចំ បុរាណ’’ន្តិ. –

អយំ គាថា អាទិ. តស្មា អស្សា ឥតោ បភុតិ អត្ថវណ្ណនំ កាតុំ ឥទំ វុច្ចតិ –

‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តា គាថា អយំ ឥមំ;

វិធិំ បកាសយិត្វាស្សា, ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ.

កេន បនាយំ គាថា វុត្តា, កត្ថ, កទា, កស្មា ច វុត្តាតិ? វុច្ចតេ – យោ សោ ភគវា ចតុវីសតិពុទ្ធសន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ យាវ វេស្សន្តរជាតកំ, តាវ បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតភវនេ ឧប្បជ្ជិ, តតោបិ ចវិត្វា សក្យរាជកុលេ ឧបបត្តិំ គហេត្វា, អនុបុព្ពេន កតមហាភិនិក្ខមនោ ពោធិរុក្ខមូលេ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា, ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា ទេវ-មនុស្សានំ ហិតាយ ធម្មំ ទេសេសិ, តេន ភគវតា សយម្ភុនា អនាចរិយកេន សម្មាសម្ពុទ្ធេន វុត្តា. សា ច បន អាឡវិយំ. យទា ច ភូតគាមសិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តទា តត្ថ ឧបគតានំ ធម្មទេសនត្ថំ វុត្តាតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបវិស្សជ្ជនា. វិត្ថារតោ បន ទូរេនិទានអវិទូរេនិទានសន្តិកេនិទានវសេន វេទិតព្ពា. តត្ថ ទូរេនិទានំ នាម ទីបង្ករតោ យាវ បច្ចុប្បន្នវត្ថុកថា, អវិទូរេនិទានំ នាម តុសិតភវនតោ យាវ បច្ចុប្បន្នវត្ថុកថា, សន្តិកេនិទានំ នាម ពោធិមណ្ឌតោ យាវ បច្ចុប្បន្នវត្ថុកថាតិ.

តត្ថ យស្មា អវិទូរេនិទានំ សន្តិកេនិទានញ្ច ទូរេនិទានេយេវ សមោធានំ គច្ឆន្តិ, តស្មា ទូរេនិទានវសេនេវេត្ថ វិត្ថារតោ វិស្សជ្ជនា វេទិតព្ពា. សា បនេសា ជាតកដ្ឋកថាយំ វុត្តាតិ ឥធ ន វិត្ថារិតា. តតោ តត្ថ វិត្ថារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ បឋមគាថាយ សាវត្ថិយំ វត្ថុ ឧប្បន្នំ, ឥធ អាឡវិយំ. យថាហ –

‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា អាឡវិយំ វិហរតិ អគ្គាឡវេ ចេតិយេ. តេន ខោ បន សមយេន អាឡវកា ភិក្ខូ នវកម្មំ ករោន្តា រុក្ខំ ឆិន្ទន្តិបិ ឆេទាបេន្តិបិ. អញ្ញតរោបិ អាឡវកោ ភិក្ខុ រុក្ខំ ឆិន្ទតិ. តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោច – ‘មា, ភន្តេ, អត្តនោ ភវនំ កត្តុកាមោ មយ្ហំ ភវនំ ឆិន្ទី’តិ. សោ ភិក្ខុ អនាទិយន្តោ ឆិន្ទិយេវ. តស្សា ច ទេវតាយ ទារកស្ស ពាហុំ អាកោដេសិ. អថ ខោ តស្សា ទេវតាយ ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឥធេវ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’ន្តិ. អថ ខោ តស្សា ទេវតាយ ឯតទហោសិ – ‘ន ខោ មេតំ បតិរូបំ, យាហំ ឥមំ ភិក្ខុំ ឥធេវ ជីវិតា វោរោបេយ្យំ, យំនូនាហំ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេយ្យ’ន្តិ. អថ ខោ សា ទេវតា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ. ‘សាធុ, សាធុ ទេវតេ, សាធុ ខោ ត្វំ, ទេវតេ, តំ ភិក្ខុំ ជីវិតា ន វោរោបេសិ. សចជ្ជ ត្វំ, ទេវតេ, តំ ភិក្ខុំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាសិ, ពហុញ្ច ត្វំ, ទេវតេ, អបុញ្ញំ បសវេយ្យាសិ. គច្ឆ ត្វំ, ទេវតេ, អមុកស្មិំ ឱកាសេ រុក្ខោ វិវិត្តោ, តស្មិំ ឧបគច្ឆា’’’តិ (បាចិ. ៨៩).

ឯវញ្ច បន វត្វា បុន ភគវា តស្សា ទេវតាយ ឧប្បន្នកោធវិនយនត្ថំ –

‘‘យោ វេ ឧប្បតិតំ កោធំ, រថំ ភន្តំវ វារយេ’’តិ. (ធ. ប. ២២២) –

ឥមំ គាថំ អភាសិ. តតោ ‘‘កថញ្ហិ នាម សមណា សក្យបុត្តិយា រុក្ខំ ឆិន្ទិស្សន្តិបិ, ឆេទាបេស្សន្តិបិ, ឯកិន្ទ្រិយំ សមណា សក្យបុត្តិយា ជីវំ វិហេឋេន្តី’’តិ ឯវំ មនុស្សានំ ឧជ្ឈាយិតំ សុត្វា ភិក្ខូហិ អារោចិតោ ភគវា – ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៩០) ឥមំ សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ ឧបគតានំ ធម្មទេសនត្ថំ –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ,

វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហី’’តិ. –

ឥមំ គាថំ អភាសិ. ឯវមិទំ ឯកំយេវ វត្ថុ តីសុ ឋានេសុ សង្គហំ គតំ – វិនយេ, ធម្មបទេ, សុត្តនិបាតេតិ. ឯត្តាវតា ច យា សា មាតិកា ឋបិតា –

‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តា គាថា អយំ ឥមំ;

វិធិ បកាសយិត្វាស្សា, ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ. –

សា សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច បកាសិតា ហោតិ ឋបេត្វា អត្ថវណ្ណនំ.

១. អយំ បនេត្ថ អត្ថវណ្ណនា. យោតិ យោ យាទិសោ ខត្តិយកុលា វា បព្ពជិតោ, ព្រាហ្មណកុលា វា បព្ពជិតោ, នវោ វា មជ្ឈិមោ វា ថេរោ វា. ឧប្បតិតន្តិ ឧទ្ធមុទ្ធំ បតិតំ គតំ, បវត្តន្តិ អត្ថោ, ឧប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧប្បន្នញ្ច នាមេតំ វត្តមានភុត្វាបគតោកាសកតភូមិលទ្ធវសេន អនេកប្បភេទំ. តត្ថ សព្ពម្បិ សង្ខតំ ឧប្បាទាទិសមង្គិ វត្តមានុប្បន្នំ នាម, យំ សន្ធាយ ‘‘ឧប្បន្នា ធម្មា, អនុប្បន្នា ធម្មា, ឧប្បាទិនោ ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៧) វុត្តំ. អារម្មណរសមនុភវិត្វា និរុទ្ធំ អនុភុត្វាបគតសង្ខាតំ កុសលាកុសលំ, ឧប្បាទាទិត្តយមនុប្បត្វា និរុទ្ធំ ភុត្វាបគតសង្ខាតំ សេសសង្ខតញ្ច ភុត្វាបគតុប្បន្នំ នាម. តទេតំ ‘‘ឯវរូបំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧) ច, ‘‘យថា ច ឧប្បន្នស្ស សតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាបារិបូរី ហោតី’’តិ ច ឯវមាទីសុ សុត្តន្តេសុ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យានិស្ស តានិ បុព្ពេ កតានិ កម្មានី’’តិ ឯវមាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) នយេន វុត្តំ កម្មំ អតីតម្បិ សមានំ អញ្ញស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្សោកាសំ កត្វា ឋិតត្តា, តថា កតោកាសញ្ច វិបាកំ អនុប្បន្នម្បិ ឯវំ កតេ ឱកាសេ អវស្សមុប្បត្តិតោ ឱកាសកតុប្បន្នំ នាម. តាសុ តាសុ ភូមីសុ អសមូហតមកុសលំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម.

ឯត្ថ ច ភូមិយា ភូមិលទ្ធស្ស ច នានត្តំ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ – ភូមិ នាម វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា. ភូមិលទ្ធំ នាម តេសុ ឧប្បត្តារហំ កិលេសជាតំ. តេន ហិ សា ភូមិលទ្ធា នាម ហោតីតិ. តស្មា ‘‘ភូមិលទ្ធ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ច បន ន អារម្មណវសេន. អារម្មណវសេន ហិ សព្ពេបិ អតីតាទិភេទេ បរិញ្ញាតេបិ ច ខីណាសវានំ ខន្ធេ អារព្ភ កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ មហាកច្ចាយនឧប្បលវណ្ណាទីនំ ខន្ធេ អារព្ភ សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តនន្ទមាណវកាទីនំ វិយ. យទិ ចេតំ ភូមិលទ្ធំ នាម សិយា, តស្ស អប្បហេយ្យតោ ន កោចិ ភវមូលំ ជហេយ្យ. វត្ថុវសេន បន ភូមិលទ្ធំ នាម វេទិតព្ពំ. យត្ថ យត្ថ ហិ វិបស្សនាយ អបរិញ្ញាតា ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថ ឧប្បាទតោ បភុតិ តេសុ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ អនុសេតិ. តំ អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ច យស្ស ខន្ធេសុ អប្បហីនានុសយិតា កិលេសា, តស្ស តេ ឯវ ខន្ធា តេសំ កិលេសានំ វត្ថុ, ន ឥតរេ ខន្ធា. អតីតក្ខន្ធេសុ ចស្ស អប្បហីនានុសយិតានំ កិលេសានំ អតីតក្ខន្ធា ឯវ វត្ថុ, ន ឥតរេ. ឯសេវ នយោ អនាគតាទីសុ. តថា កាមាវចរក្ខន្ធេសុ អប្បហីនានុសយិតានំ កិលេសានំ កាមាវចរក្ខន្ធា ឯវ វត្ថុ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ រូបារូបាវចរេសុ.

សោតាបន្នាទីនំ បន យស្ស យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ខន្ធេសុ តំ តំ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ តេន តេន មគ្គេន បហីនំ, តស្ស តស្ស តេ តេ ខន្ធា បហីនានំ តេសំ តេសំ វដ្ដមូលកិលេសានំ អវត្ថុតោ ភូមីតិ សង្ខំ ន លភន្តិ. បុថុជ្ជនស្ស បន សព្ពសោ វដ្ដមូលានំ កិលេសានំ អប្បហីនត្តា យំ កិញ្ចិ ករិយមានំ កម្មំ កុសលំ វា អកុសលំ វា ហោតិ, ឥច្ចស្ស កិលេសប្បច្ចយា វដ្ដំ វឌ្ឍតិ. តស្សេតំ វដ្ដមូលំ រូបក្ខន្ធេ ឯវ, ន វេទនាក្ខន្ធាទីសុ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ឯវ វា, ន រូបក្ខន្ធាទីសូតិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អវិសេសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អនុសយិតត្តា. កថំ? បថវីរសាទិមិវ រុក្ខេ. យថា ហិ មហារុក្ខេ បថវីតលំ អធិដ្ឋាយ បថវីរសញ្ច អាបោរសញ្ច និស្សាយ តប្បច្ចយា មូលខន្ធសាខបសាខបត្តបល្លវបលាសបុប្ផផលេហិ វឌ្ឍិត្វា នភំ បូរេត្វា យាវកប្បាវសានំ ពីជបរម្បរាយ រុក្ខបវេណីសន្តានេ ឋិតេ ‘‘តំ បថវីរសាទិ មូលេ ឯវ, ន ខន្ធាទីសុ, ផលេ ឯវ វា, ន មូលាទីសូ’’តិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អវិសេសេន សព្ពេស្វេវ មូលាទីសុ អនុគតត្តា, ឯវំ. យថា បន តស្សេវ រុក្ខស្ស បុប្ផផលាទីសុ និព្ពិន្នោ កោចិ បុរិសោ ចតូសុ ទិសាសុ មណ្ឌូកកណ្ដកំ នាម រុក្ខេ វិសំ បយោជេយ្យ, អថ សោ រុក្ខោ តេន វិសសម្ផស្សេន ផុដ្ឋោ បថវីរសអាបោរសបរិយាទិន្នេន អប្បសវនធម្មតំ អាគម្ម បុន សន្តានំ និព្ពត្តេតុំ សមត្ថោ ន ភវេយ្យ, ឯវមេវំ ខន្ធប្បវត្តិយំ និព្ពិន្នោ កុលបុត្តោ តស្ស បុរិសស្ស ចតូសុ ទិសាសុ រុក្ខេ វិសប្បយោជនំ វិយ អត្តនោ សន្តានេ ចតុមគ្គភាវនំ អារភតិ. អថស្ស សោ ខន្ធសន្តានោ តេន ចតុមគ្គវិសសម្ផស្សេន សព្ពសោ វដ្ដមូលកិលេសានំ បរិយាទិន្នត្តា កិរិយភាវមត្តមុបគតកាយកម្មាទិ សព្ពកម្មប្បភេទោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តធម្មតមាគម្ម ភវន្តរសន្តានំ និព្ពត្តេតុំ សមត្ថោ ន ហោតិ. កេវលំ បន ចរិមវិញ្ញាណនិរោធេន និរិន្ធនោ វិយ ជាតវេទោ អនុបាទានោ បរិនិព្ពាតិ. ឯវំ ភូមិយា ភូមិលទ្ធស្ស ច នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អបិច អបរម្បិ សមុទាចារារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតាសមូហតវសេន ចតុព្ពិធមុប្បន្នំ. តត្ថ វត្តមានុប្បន្នមេវ សមុទាចារុប្បន្នំ. ចក្ខាទីនំ បន អាបាថគតេ អារម្មណេ បុព្ពភាគេ អនុប្បជ្ជមានម្បិ កិលេសជាតំ អារម្មណស្ស អធិគ្គហិតត្តា ឯវ អបរភាគេ អវស្សមុប្បត្តិតោ អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ. កល្យាណិគាមេ បិណ្ឌាយ ចរតោ មហាតិស្សត្ថេរស្ស វិសភាគរូបទស្សនេន ឧប្បន្នកិលេសជាតញ្ចេត្ថ និទស្សនំ. តស្ស ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្ក’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៦.៥៨) បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. សមថវិបស្សនានំ អញ្ញតរវសេន អវិក្ខម្ភិតកិលេសជាតំ ចិត្តសន្តតិមនារូឡ្ហំ ឧប្បត្តិនិវារកស្ស ហេតុនោ អភាវា អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ នាម. តំ ‘‘អយម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, អានាបានស្សតិសមាធិ ភាវិតោ ពហុលីកតោ សន្តោ ចេវ បណីតោ ច អសេចនកោ ច សុខោ ច វិហារោ ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឋានសោ អន្តរធាបេតី’’តិអាទីសុ (បារា. ១៦៥) ទដ្ឋព្ពំ. សមថវិបស្សនាវសេន វិក្ខម្ភិតម្បិ កិលេសជាតំ អរិយមគ្គេន អសមូហតត្តា ឧប្បត្តិធម្មតំ អនតីតន្តិ កត្វា អសមូហតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ. អាកាសេន គច្ឆន្តស្ស អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ថេរស្ស កុសុមិតរុក្ខេ ឧបវនេ បុប្ផានិ ឱចិនន្តស្ស មធុរស្សរេន គាយតោ មាតុគាមស្ស គីតស្សរំ សុតវតោ ឧប្បន្នកិលេសជាតញ្ចេត្ថ និទស្សនំ. តស្ស ‘‘អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោន្តោ ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ អន្តរាយេវ អន្តរធាបេតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.១៥៧) បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. តិវិធម្បិ ចេតំ អារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតាសមូហតុប្បន្នំ ភូមិលទ្ធេនេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯវមេតស្មិំ យថាវុត្តប្បភេទេ ឧប្បន្នេ ភូមិលទ្ធារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតាសមូហតុប្បន្នវសេនាយំ កោធោ ឧប្បន្នោតិ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ឯវំវិធស្ស វិនេតព្ពតោ. ឯវំវិធមេវ ហិ ឧប្បន្នំ យេន កេនចិ វិនយេន វិនេតុំ សក្កា ហោតិ. យំ បនេតំ វត្តមានភុត្វាបគតោកាសកតសមុទាចារសង្ខាតំ ឧប្បន្នំ, ឯត្ថ អផលោ ច អសក្យោ ច វាយាមោ. អផលោ ហិ ភុត្វាបគតេ វាយាមោ វាយាមន្តរេនាបិ តស្ស និរុទ្ធត្តា. តថា ឱកាសកតេ. អសក្យោ ច វត្តមានសមុទាចារុប្បន្នេ កិលេសវោទានានំ ឯកជ្ឈមនុប្បត្តិតោតិ.

វិនេតីតិ ឯត្ថ បន –

‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

តេសុ អដ្ឋវិធេនេស, វិនេតីតិ បវុច្ចតិ’’.

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ, បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេ វិនយេ ឯកមេកោ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥១១) សីលសំវរោ, ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ,

បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១) –

អាទីសុ ញាណសំវរោ, ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤) ខន្តិសំវរោ, ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, បជហតិ, វិនោទេតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤) វីរិយសំវរោ វេទិតព្ពោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយវចីទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ សំវរវិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនង្គេសុ យាវ អត្តនោ អបរិហានវសេន បវត្តិ, តាវ តេន តេន ញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថសន្តានស្ស បហានំ. សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេសុ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកម្យតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស បហានំ, ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម. យំ បន ឧបចារប្បនាភេទស្ស សមាធិនោ យាវ អត្តនោ អបរិហានិបវត្តិ, តាវ តេនាភិហតានំ នីវរណានំ យថាសកំ វិតក្កាទិបច្ចនីកធម្មានញ្ច អនុប្បត្តិសង្ខាតំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ បន ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ យថាសកំ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគហនស្ស បុន អច្ចន្តអប្បវត្តិភាវេន សមុច្ឆេទសង្ខាតំ បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ បហានំ, ឥទំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ បន សព្ពសង្ខតនិស្សរណត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ, តំតំបហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯវមេកេកស្ស បញ្ចធា ភិន្នត្តា ទសេតេ វិនយា ហោន្តិ.

តេសុ បដិប្បស្សទ្ធិវិនយំ និស្សរណវិនយញ្ច ឋបេត្វា អវសេសេន អដ្ឋវិធេន វិនយេនេស តេន តេន បរិយាយេន វិនេតីតិ បវុច្ចតិ. កថំ? សីលសំវរេន កាយវចីទុច្ចរិតានិ វិនេន្តោបិ ហិ តំសម្បយុត្តំ កោធំ វិនេតិ, សតិបញ្ញាសំវរេហិ អភិជ្ឈាទោមនស្សាទីនិ វិនេន្តោបិ ទោមនស្សសម្បយុត្តំ កោធំ វិនេតិ, ខន្តិសំវរេន សីតាទីនិ ខមន្តោបិ តំតំអាឃាតវត្ថុសម្ភវំ កោធំ វិនេតិ, វីរិយសំវរេន ព្យាបាទវិតក្កំ វិនេន្តោបិ តំសម្បយុត្តំ កោធំ វិនេតិ. យេហិ ធម្មេហិ តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បហានានិ ហោន្តិ, តេសំ ធម្មានំ អត្តនិ និព្ពត្តនេន តេ តេ ធម្មេ បជហន្តោបិ តទង្គប្បហាតព្ពំ វិក្ខម្ភេតព្ពំ សមុច្ឆិន្ទិតព្ពញ្ច កោធំ វិនេតិ. កាមញ្ចេត្ថ បហានវិនយេន វិនយោ ន សម្ភវតិ. យេហិ បន ធម្មេហិ បហានំ ហោតិ, តេហិ វិនេន្តោបិ បរិយាយតោ ‘‘បហានវិនយេន វិនេតី’’តិ វុច្ចតិ. បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានកាលេ បន វិនេតព្ពាភាវតោ និស្សរណប្បហានស្ស ច អនុប្បាទេតព្ពតោ ន តេហិ កិញ្ចិ វិនេតីតិ វុច្ចតិ. ឯវំ តេសុ បដិប្បស្សទ្ធិវិនយំ និស្សរណវិនយញ្ច ឋបេត្វា អវសេសេន អដ្ឋវិធេន វិនយេនេស តេន តេន បរិយាយេន វិនេតីតិ បវុច្ចតីតិ. យេ វា –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាឃាតបដិវិនយា, យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោ. កតមេ បញ្ច? យស្មិំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលេ អាឃាតោ ជាយេថ, មេត្តា តស្មិំ បុគ្គលេ ភាវេតព្ពា…បេ… ករុណា… ឧបេក្ខា… អសតិ-អមនសិការោ តស្មិំ បុគ្គលេ អាបជ្ជិតព្ពោ, ឯវំ តស្មិំ បុគ្គលេ អាឃាតោ បដិវិនេតព្ពោ. កម្មស្សកតា ឯវ វា តស្មិំ បុគ្គលេ អធិដ្ឋាតព្ពា កម្មស្សកោ អយមាយស្មា…បេ… ទាយាទោ ភវិស្សតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៦១) –

ឯវំ បញ្ច អាឃាតបដិវិនយា វុត្តា. យេ ច –

‘‘បញ្ចិមេ, អាវុសោ, អាឃាតបដិវិនយា, យត្ថ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ អាឃាតោ សព្ពសោ បដិវិនេតព្ពោ. កតមេ បញ្ច? ឥធាវុសោ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារោ ហោតិ, បរិសុទ្ធវចីសមាចារោ, ឯវរូបេបិ, អាវុសោ, បុគ្គលេ អាឃាតោ បដិវិនេតព្ពោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៦២) –

ឯវមាទិនាបិ នយេន បញ្ច អាឃាតបដិវិនយា វុត្តា. តេសុ យេន កេនចិ អាឃាតបដិវិនយេន វិនេន្តោបេស វិនេតីតិ បវុច្ចតិ. អបិច យស្មា –

‘‘ឧភតោទណ្ឌកេន ចេបិ, ភិក្ខវេ, កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱក្កន្តេយ្យុំ, តត្រាបិ យោ មនោ បទោសេយ្យ, ន មេ សោ តេន សាសនករោ’’តិ (ម. និ. ១.២៣២) –-

ឯវំ សត្ថុ ឱវាទំ,

‘‘តស្សេវ តេន បាបិយោ, យោ កុទ្ធំ បដិកុជ្ឈតិ;

កុទ្ធំ អប្បដិកុជ្ឈន្តោ, សង្គាមំ ជេតិ ទុជ្ជយំ.

‘‘ឧភិន្នមត្ថំ ចរតិ, អត្តនោ ច បរស្ស ច;

បរំ សង្កុបិតំ ញត្វា, យោ សតោ ឧបសម្មតិ’’. (សំ. និ. ១.១៨៨);

‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សបត្តកន្តា សបត្តករណា កោធនំ អាគច្ឆន្តិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា. កតមេ សត្ត? ឥធ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ, វតាយំ ទុព្ពណ្ណោ អស្សា’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស វណ្ណវតាយ នន្ទតិ. កោធនាយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កិញ្ចាបិ សោ ហោតិ សុន្ហាតោ សុវិលិត្តោ កប្បិតកេសមស្សុ ឱទាតវត្ថវសនោ, អថ ខោ សោ ទុព្ពណ្ណោវ ហោតិ កោធាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ ធម្មោ សបត្តកន្តោ សបត្តករណោ កោធនំ អាគច្ឆតិ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា (អ. និ. ៧.៦៤).

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស ឯវំ ឥច្ឆតិ – ‘អហោ, វតាយំ ទុក្ខំ សយេយ្យា’តិ…បេ… ‘ន បចុរត្ថោ អស្សា’តិ…បេ… ‘ន ភោគវា អស្សា’តិ…បេ… ‘ន យសវា អស្សា’តិ…បេ… ‘ន មិត្តវា អស្សា’តិ…បេ… ‘កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យា’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, សបត្តោ សបត្តស្ស សុគតិគមនេន នន្ទតិ. កោធនាយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ កោធាភិភូតោ កោធបរេតោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ… មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា…បេ… វាចាយ…បេ… មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ កោធាភិភូតោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៤).

‘‘កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ…បេ…. (អ. និ. ៧.៦៤; មហានិ. ៥);

‘‘យេន កោធេន កុទ្ធាសេ, សត្តា គច្ឆន្តិ ទុគ្គតិំ;

តំ កោធំ សម្មទញ្ញាយ, បជហន្តិ វិបស្សិនោ. (ឥតិវុ. ៤);

‘‘កោធំ ជហេ វិប្បជហេយ្យ មានំ, សំយោជនំ សព្ពមតិក្កមេយ្យ. (ធ. ប. ២២១);

‘‘អនត្ថជននោ កោធោ, កោធោ ចិត្តប្បកោបនោ. (អ. និ. ៧.៦៤; ឥតិវុ. ៨៨);

‘‘ឯកាបរាធំ ខម ភូរិបញ្ញ, ន បណ្ឌិតា កោធពលា ភវន្តី’’តិ. (ជា. ១.១៥.១៩) –

ឯវមាទិនា នយេន កោធេ អាទីនវញ្ច បច្ចវេក្ខតោបិ កោធោ វិនយំ ឧបេតិ. តស្មា ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា កោធំ វិនេន្តោបិ ឯស វិនេតីតិ វុច្ចតិ.

កោធន្តិ ‘‘អនត្ថំ មេ អចរីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩) នយេន សុត្តេ វុត្តានំ នវន្នំ, ‘‘អត្ថំ មេ ន ចរី’’តិ អាទីនញ្ច តប្បដិបក្ខតោ សិទ្ធានំ នវន្នមេវាតិ អដ្ឋារសន្នំ, ខាណុកណ្ដកាទិនា អដ្ឋានេន សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា អាឃាតវត្ថូនំ អញ្ញតរាឃាតវត្ថុសម្ភវំ អាឃាតំ. វិសដន្តិ វិត្ថតំ. សប្បវិសន្តិ សប្បស្ស វិសំ. ឥវាតិ ឱបម្មវចនំ, ឥ-ការ លោបំ កត្វា វ-ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឱសធេហីតិ អគទេហិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា វិសតិកិច្ឆកោ វេជ្ជោ សប្បេន ទដ្ឋំ សព្ពំ កាយំ ផរិត្វា ឋិតំ វិសដំ សប្បវិសំ មូលខន្ធតចបត្តបុប្ផាទីនំ អញ្ញតរេហិ នានាភេសជ្ជេហិ បយោជេត្វា កតេហិ វា ឱសធេហិ ខិប្បមេវ វិនេយ្យ, ឯវមេវំ យោ យថាវុត្តេនត្ថេន ឧប្បតិតំ ចិត្តសន្តានំ ព្យាបេត្វា ឋិតំ កោធំ យថាវុត្តេសុ វិនយនូបាយេសុ យេន កេនចិ ឧបាយេន វិនេតិ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតីតិ.

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារន្តិ សោ ឯវំ កោធំ វិនេន្តោ ភិក្ខុ យស្មា កោធោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ បហីយតិ, តស្មា ឱរបារសញ្ញិតានិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនានិ ជហាតីតិ វេទិតព្ពោ. អវិសេសេន ហិ បារន្តិ តីរស្ស នាមំ, តស្មា ឱរានិ ច តានិ សំសារសាគរស្ស បារភូតានិ ចាតិ កត្វា ‘‘ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អថ វា ‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ’’, សោ តតិយមគ្គេន សព្ពសោ កោធំ វិនេត្វា អនាគាមិផលេ ឋិតោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ. តត្ថ ឱរន្តិ សកត្តភាវោ, បារន្តិ បរត្តភាវោ. ឱរំ វា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, បារំ ឆ ពាហិរាយតនានិ. តថា ឱរំ មនុស្សលោកោ, បារំ ទេវលោកោ. ឱរំ កាមធាតុ, បារំ រូបារូបធាតុ. ឱរំ កាមរូបភវោ, បារំ អរូបភវោ. ឱរំ អត្តភាវោ, បារំ អត្តភាវសុខូបករណានិ. ឯវមេតស្មិំ ឱរបារេ ចតុត្ថមគ្គេន ឆន្ទរាគំ បជហន្តោ ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ អនាគាមិនោ កាមរាគស្ស បហីនត្តា ឥធត្តភាវាទីសុ ឆន្ទរាគោ ឯវ នត្ថិ; អបិច ខោ បនស្ស តតិយមគ្គាទីនំ វិយ វណ្ណប្បកាសនត្ថំ សព្ពមេតំ ឱរបារភេទំ សង្គហេត្វា តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទានិ តស្សត្ថស្ស វិភាវនត្ថាយ ឧបមំ អាហ ‘‘ឧរគោ ជិណ្ណមិវ តចំ បុរាណ’’ន្តិ. តត្ថ ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ, សប្បស្សេតំ អធិវចនំ. សោ ទុវិធោ – កាមរូបី ច អកាមរូបី ច. កាមរូបីបិ ទុវិធោ – ជលជោ ថលជោ ច. ជលជោ ជលេ ឯវ កាមរូបំ លភតិ, ន ថលេ, សង្ខបាលជាតកេ សង្ខបាលនាគរាជា វិយ. ថលជោ ថលេ ឯវ, ន ជលេ. សោ ជជ្ជរភាវេន ជិណ្ណំ, ចិរកាលតាយ បុរាណញ្ចាតិ សង្ខំ គតំ. តចំ ជហន្តោ ចតុព្ពិធេន ជហាតិ – សជាតិយំ ឋិតោ, ជិគុច្ឆន្តោ, និស្សាយ, ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម សប្បជាតិ ទីឃត្តភាវោ. ឧរគា ហិ បញ្ចសុ ឋានេសុ សជាតិំ នាតិវត្តន្តិ – ឧបបត្តិយំ, ចុតិយំ, វិស្សដ្ឋនិទ្ទោក្កមនេ, សមានជាតិយា មេថុនបដិសេវនេ, ជិណ្ណតចាបនយនេ ចាតិ. សប្បោ ហិ យទា តចំ ជហាតិ, តទា សជាតិយំយេវ ឋត្វា ជហាតិ. សជាតិយំ ឋិតោបិ ច ជិគុច្ឆន្តោ ជហាតិ. ជិគុច្ឆន្តោ នាម យទា ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ មុត្តោ ហោតិ, ឧបឌ្ឍដ្ឋានេ អមុត្តោ ឱលម្ពតិ, តទា នំ អដ្ដីយន្តោ ជហាតិ. ឯវំ ជិគុច្ឆន្តោបិ ច ទណ្ឌន្តរំ វា មូលន្តរំ វា បាសាណន្តរំ វា និស្សាយ ជហាតិ. និស្សាយ ជហន្តោបិ ច ថាមំ ជនេត្វា, ឧស្សាហំ កត្វា, វីរិយេន វង្កំ នង្គុដ្ឋំ កត្វា, បស្សសន្តោវ ផណំ ករិត្វា ជហាតិ. ឯវំ ជហិត្វា យេនកាមំ បក្កមតិ. ឯវមេវំ អយម្បិ ភិក្ខុ ឱរបារំ ជហិតុកាមោ ចតុព្ពិធេន ជហាតិ – សជាតិយំ ឋិតោ, ជិគុច្ឆន្តោ, និស្សាយ, ថាមេនាតិ. សជាតិ នាម ភិក្ខុនោ ‘‘អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១) វចនតោ សីលំ. តេនេវាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សប្បញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣; បេដកោ. ២២). ឯវមេតិស្សំ សជាតិយំ ឋិតោ ភិក្ខុ តំ សកត្តភាវាទិភេទំ ឱរបារំ ជិណ្ណបុរាណតចមិវ ទុក្ខំ ជនេន្តំ តត្ថ តត្ថ អាទីនវទស្សនេន ជិគុច្ឆន្តោ កល្យាណមិត្តេ និស្សាយ អធិមត្តវាយាមសង្ខាតំ ថាមំ ជនេត្វា ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៦; វិភ. ៥១៩) វុត្តនយេន រត្តិន្ទិវំ ឆធា វិភជិត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ឧរគោ វិយ, វង្កំ នង្គុដ្ឋំ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧរគោ វិយ បស្សសន្តោ, អយម្បិ អសិថិលបរក្កមតាយ វាយមន្តោ ឧរគោ វិយ ផណំ ករិត្វា, អយម្បិ ញាណវិប្ផារំ ជនេត្វា ឧរគោវ តចំ ឱរបារំ ជហាតិ. ជហិត្វា ច ឧរគោ វិយ ឱហិតតចោ យេនកាមំ អយម្បិ ឱហិតភារោ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុទិសំ បក្កមតីតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យោ ឧប្បតិតំ វិនេតិ កោធំ, វិសដំ សប្បវិសំវ ឱសធេហិ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវ តចំ បុរាណ’’ន្តិ.

ឯវមេសា ភគវតា អរហត្តនិកូដេន បឋមគាថា ទេសិតាតិ.

២. ឥទានិ ទុតិយគាថាយ អត្ថវណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ. តត្រាបិ –

‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តា គាថា អយំ ឥមំ;

វិធិំ បកាសយិត្វាស្សា, ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ. –

អយមេវ មាតិកា. តតោ បរញ្ច សព្ពគាថាសុ. អតិវិត្ថារភយេន បន ឥតោ បភុតិ មាតិកំ អនិក្ខិបិត្វា ឧប្បត្តិទស្សននយេនេវ តស្សា តស្សា អត្ថំ ទស្សេន្តោ អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. សេយ្យថិទំ យោ រាគមុទច្ឆិទា អសេសន្តិ អយំ ទុតិយគាថា.

តស្សុប្បត្តិ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ អញ្ញតរោ សុវណ្ណការបុត្តោ ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតោ. ថេរោ តស្ស ‘‘ទហរានំ អសុភំ សប្បាយ’’ន្តិ មន្ត្វា រាគវិឃាតត្ថំ អសុភកម្មដ្ឋានំ អទាសិ. តស្ស តស្មិំ អាសេវនមត្តម្បិ ចិត្តំ ន លភតិ. សោ ‘‘អនុបការំ មមេត’’ន្តិ ថេរស្ស អារោចេសិ. ថេរោ ‘‘ទហរានមេតំ សប្បាយ’’ន្តិ មន្ត្វា បុនបិ តទេវាចិក្ខិ. ឯវំ ចត្តារោ មាសា អតីតា, សោ កិញ្ចិមត្តម្បិ វិសេសំ ន លភតិ. តតោ នំ ថេរោ ភគវតោ សន្តិកំ នេសិ. ភគវា ‘‘អវិសយោ, សារិបុត្ត, តុយ្ហេតស្ស សប្បាយំ ជានិតុំ, ពុទ្ធវេនេយ្យោ ឯសោ’’តិ វត្វា បភស្សរវណ្ណំ បទុមំ ឥទ្ធិយា និម្មិនិត្វា តស្ស ហត្ថេ បាទាសិ – ‘‘ហន្ទ, ភិក្ខុ, ឥមំ វិហារបច្ឆាយាយំ វាលិកាតលេ នាឡេន វិជ្ឈិត្វា ឋបេហិ, អភិមុខញ្ចស្ស បល្លង្កេន និសីទ ‘លោហិតំ លោហិត’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ’’តិ. អយំ កិរ បញ្ច ជាតិសតានិ សុវណ្ណការោវ អហោសិ. តេនស្ស ‘‘លោហិតកនិមិត្តំ សប្បាយ’’ន្តិ ញត្វា ភគវា លោហិតកកម្មដ្ឋានំ អទាសិ. សោ តថា កត្វា មុហុត្តេនេវ យថាក្កមំ តត្ថ ចត្តារិបិ ឈានានិ អធិគន្ត្វា អនុលោមបដិលោមាទិនា នយេន ឈានកីឡំ អារភិ. អថ ភគវា ‘តំ បទុមំ មិលាយតូ’តិ អធិដ្ឋាសិ. សោ ឈានា វុដ្ឋិតោ តំ មិលាតំ កាឡវណ្ណំ ទិស្វា ‘‘បភស្សររូបំ ជរាយ បរិមទ្ទិត’’ន្តិ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភិ. តតោ នំ អជ្ឈត្តម្បិ ឧបសំហរិ. តតោ ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ តយោបិ ភវេ អាទិត្តេ វិយ បស្សិ. ឯវំ បស្សតោ ចស្សាវិទូរេ បទុមស្សរោ អត្ថិ. តត្ថ ទារកា ឱរោហិត្វា បទុមានិ ភញ្ជិត្វា ភញ្ជិត្វា រាសិំ ករោន្តិ. តស្ស តានិ ឧទកេ បទុមានិ នឡវនេ អគ្គិជាលា វិយ ខាយិំសុ, បត្តានិ បតន្តានិ បបាតំ បវិសន្តានិ វិយ ខាយិំសុ, ថលេ និក្ខិត្តបទុមានំ អគ្គានិ មិលាតានិ អគ្គិឌឌ្ឍានិ វិយ ខាយិំសុ. អថស្ស តទនុសារេន សព្ពធម្មេ ឧបនិជ្ឈាយតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ តយោ ភវា អាទិត្តមិវ អគារំ អប្បដិសរណា ហុត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. តតោ ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ តស្ស ភិក្ខុនោ ឧបរិ សរីរាភំ មុញ្ចិ. សា ចស្ស មុខំយេវ អជ្ឈោត្ថរិ. តតោ សោ ‘‘កិមេត’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ ភគវន្តំ អាគន្ត្វា សមីបេ ឋិតមិវ ទិស្វា ឧដ្ឋាយាសនា អញ្ជលិំ បណាមេសិ. អថស្ស ភគវា សប្បាយំ វិទិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ ឱភាសគាថំ អភាសិ ‘‘យោ រាគមុទច្ឆិទា អសេស’’ន្តិ.

តត្ថ រញ្ជនវសេន រាគោ, បញ្ចកាមគុណរាគស្សេតំ អធិវចនំ. ឧទច្ឆិទាតិ ឧច្ឆិន្ទតិ, ភញ្ជតិ, វិនាសេតិ. អតីតកាលិកានម្បិ ហិ ឆន្ទសិ វត្តមានវចនំ អក្ខរចិន្តកា ឥច្ឆន្តិ. អសេសន្តិ សានុសយំ. ភិសបុប្ផំវ សរោរុហន្តិ សរេ វិរូឡ្ហំ បទុមបុប្ផំ វិយ. វិគយ្ហាតិ ឱគយ្ហ, បវិសិត្វាតិ អត្ថោ. សេសំ បុព្ពសទិសមេវ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថា នាម ឯតេ ទារកា សរំ ឱរុយ្ហ ភិសបុប្ផំ សរោរុហំ ឆិន្ទន្តិ, ឯវមេវំ យោ ភិក្ខុ ឥមំ តេធាតុកលោកសន្និវាសំ ឱគយ្ហ –

‘‘នត្ថិ រាគសមោ អគ្គិ’’; (ធ. ប. ២០២);

‘‘កាមរាគេន ទយ្ហាមិ, ចិត្តំ មេ បរិទយ្ហតិ’’; (សំ. និ. ១.២១២);

‘‘យេ រាគរត្តានុបតន្តិ សោតំ, សយំ កតំ មក្កដកោវ ជាលំ’’. (ធ. ប. ៣៤៧);

‘‘រត្តោ ខោ, អាវុសោ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៦, ៧២) –

ឯវមាទិនយមនុគន្ត្វា រាគាទីនវបច្ចវេក្ខណេន យថាវុត្តប្បការេហិ សីលសំវរាទីហិ សំវរេហិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកេសុ វត្ថូសុ អសុភសញ្ញាយ ច ថោកំ ថោកំ រាគំ សមុច្ឆិន្ទន្តោ អនាគាមិមគ្គេន អវសេសំ អរហត្តមគ្គេន ច តតោ អនវសេសម្បិ ឧច្ឆិន្ទតិ បុព្ពេ វុត្តប្បការេនេវ សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ ឧរគោ ជិណ្ណមិវ តចំ បុរាណន្តិ. ឯវមេសា ភគវតា អរហត្តនិកូដេន គាថា ទេសិតា. ទេសនាបរិយោសានេ ច សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ.

៣. យោ តណ្ហមុទច្ឆិទាតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ គគ្គរាយ បោក្ខរណិយា តីរេ វិហរន្តោ តណ្ហាវសេន អកុសលវិតក្កំ វិតក្កេតិ. ភគវា តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឥមំ ឱភាសគាថមភាសិ.

តត្ថ តស្សតីតិ តណ្ហា. វិសយេហិ តិត្តិំ ន ឧបេតីតិ អត្ថោ. កាមភវវិភវតណ្ហានមេតំ អធិវចនំ. សរិតន្តិ គតំ បវត្តំ, យាវ ភវគ្គា អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឋិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សីឃសរន្តិ សីឃគាមិនិំ, សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកំ អាទីនវំ អគណេត្វា មុហុត្តេនេវ បរចក្កវាឡម្បិ ភវគ្គម្បិ សម្បាបុណិតុំ សមត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវមេតំ សរិតំ សីឃសរំ សព្ពប្បការម្បិ តណ្ហំ –

‘‘ឧបរិវិសាលា ទុប្បូរា, ឥច្ឆា វិសដគាមិនី;

យេ ច តំ អនុគិជ្ឈន្តិ, តេ ហោន្តិ ចក្កធារិនោ’’តិ.

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធានសំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតី’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧);

‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោតិ ខោ, មហារាជា’’តិ (ម. និ. ២.៣០៥) ច –

ឯវមាទីនវបច្ចវេក្ខណេន វុត្តប្បការេហិ សីលសំវរាទីហិ ច យោ ថោកំ ថោកំ វិសោសយិត្វា អរហត្តមគ្គេន អសេសំ ឧច្ឆិជ្ជតិ, សោ ភិក្ខុ តស្មិំយេវ ខណេ សព្ពប្បការម្បិ ជហាតិ ឱរបារន្តិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ.

៤. យោ មានមុទព្ពធីតិ កា ឧប្បត្តិ? ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អញ្ញតរោ ភិក្ខុ គង្គាយ តីរេ វិហរន្តោ គិម្ហកាលេ អប្បោទកេ សោតេ កតំ នឡសេតុំ បច្ឆា អាគតេន មហោឃេន វុយ្ហមានំ ទិស្វា ‘‘អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ សំវិគ្គោ អដ្ឋាសិ. តស្សជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ភគវា ឥមំ ឱភាសគាថំ អភាសិ.

តត្ថ មានោតិ ជាតិអាទិវត្ថុកោ ចេតសោ ឧណ្ណាមោ. សោ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ, ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោតិ ឯវំ តិវិធោ ហោតិ. បុន ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ, សេយ្យស្ស សទិសោ, សេយ្យស្ស ហីនោ, សទិសស្ស សេយ្យោ, សទិសស្ស សទិសោ, សទិសស្ស ហីនោ, ហីនស្ស សេយ្យោ, ហីនស្ស សទិសោ, ហីនស្ស ហីនោហមស្មី’’តិ មានោតិ ឯវំ នវវិធោ ហោតិ. តំ សព្ពប្បការម្បិ មានំ –

‘‘យេន មានេន មត្តាសេ, សត្តា គច្ឆន្តិ ទុគ្គតិ’’ន្តិ. (ឥតិវុ. ៦) –

អាទិនា នយេន តត្ថ អាទីនវបច្ចវេក្ខណេន វុត្តប្បការេហិ សីលសំវរាទីហិ ច យោ ថោកំ ថោកំ វធេន្តោ កិលេសានំ អពលទុព្ពលត្តា នឡសេតុសទិសំ លោកុត្តរធម្មានំ អតិពលត្តា មហោឃសទិសេន អរហត្តមគ្គេន អសេសំ ឧទព្ពធិ, អនវសេសប្បហានវសេន ឧច្ឆិន្ទន្តោ វធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ភិក្ខុ តស្មិំយេវ ខណេ សព្ពប្បការម្បិ ជហាតិ ឱរបារន្តិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ.

៥. តិ កា ឧប្បត្តិ? ឥមិស្សា គាថាយ ឥតោ បរានញ្ច ទ្វាទសន្នំ ឯកាយេវ ឧប្បត្តិ. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ ធីតុយា វារេយ្យេ បច្ចុបដ្ឋិតេ ចិន្តេសិ – ‘‘កេនចិ វសលេន អបរិភុត្តបុព្ពេហិ បុប្ផេហិ ទារិកំ អលង្ករិត្វា បតិកុលំ បេសេស្សាមី’’តិ. សោ សន្តរពាហិរំ សាវត្ថិំ វិចិនន្តោ កិញ្ចិ តិណបុប្ផម្បិ អបរិភុត្តបុព្ពំ នាទ្ទស. អថ សម្ពហុលេ ធុត្តកជាតិកេ ព្រាហ្មណទារកេ សន្និបតិតេ ទិស្វា ‘‘ឯតេ បុច្ឆិស្សាមិ, អវស្សំ សម្ពហុលេសុ កោចិ ជានិស្សតី’’តិ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ. តេ តំ ព្រាហ្មណំ ឧប្បណ្ឌេន្តា អាហំសុ – ‘‘ឧទុម្ពរបុប្ផំ នាម, ព្រាហ្មណ, លោកេ ន កេនចិ បរិភុត្តបុព្ពំ. តេន ធីតរំ អលង្ករិត្វា ទេហី’’តិ. សោ ទុតិយទិវសេ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ភត្តវិស្សគ្គំ កត្វា អចិរវតិយា នទិយា តីរេ ឧទុម្ពរវនំ គន្ត្វា ឯកមេកំ រុក្ខំ វិចិនន្តោ បុប្ផស្ស វណ្ដមត្តម្បិ នាទ្ទស. អថ វីតិវត្តេ មជ្ឈន្ហិកេ ទុតិយតីរំ អគមាសិ. តត្ថ ច អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អញ្ញតរស្មិំ មនុញ្ញេ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោតិ. សោ តត្ថ ឧបសង្កមិត្វា អមនសិករិត្វា, សកិំ និសីទិត្វា, សកិំ ឧក្កុដិកោ ហុត្វា, សកិំ ឋត្វា, តំ រុក្ខំ សព្ពសាខាវិដបបត្តន្តរេសុ វិចិនន្តោ កិលមតិ. តតោ នំ សោ ភិក្ខុ អាហ – ‘‘ព្រាហ្មណ, កិំ មគ្គសី’’តិ? ‘‘ឧទុម្ពរបុប្ផំ, ភោ’’តិ. ‘‘ឧទុម្ពរបុប្ផំ នាម, ព្រាហ្មណ, លោកេ នត្ថិ, មុសា ឯតំ វចនំ, មា កិលមា’’តិ. អថ ភគវា តស្ស ភិក្ខុនោ អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា ឱភាសំ មុញ្ចិត្វា សមុប្បន្នសមន្នាហារពហុមានស្ស ឥមា ឱភាសគាថាយោ អភាសិ ‘‘យោ នាជ្ឈគមា ភវេសុ សារ’’ន្តិ សព្ពា វត្តព្ពា.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ នាជ្ឈគមាតិ នាធិគច្ឆិ, នាធិគច្ឆតិ វា. ភវេសូតិ កាមរូបារូបសញ្ញីអសញ្ញីនេវសញ្ញីនាសញ្ញីឯកវោការចតុវោការបញ្ចវោការភវេសុ. សារន្តិ និច្ចភាវំ អត្តភាវំ វា. វិចិនន្តិ បញ្ញាយ គវេសន្តោ. បុប្ផមិវ ឧទុម្ពរេសូតិ យថា ឧទុម្ពររុក្ខេសុ បុប្ផំ វិចិនន្តោ ឯស ព្រាហ្មណោ នាជ្ឈគមា, ឯវំ យោ យោគាវចរោបិ បញ្ញាយ វិចិនន្តោ សព្ពភវេសុ កិញ្ចិ សារំ នាជ្ឈគមា. សោ អសារកដ្ឋេន តេ ធម្មេ អនិច្ចតោ អនត្តតោ ច វិបស្សន្តោ អនុបុព្ពេន លោកុត្តរធម្មេ អធិគច្ឆន្តោ ជហាតិ ឱរបារំ ឧរគោ ជិណ្ណមិវ តចំ បុរាណន្តិ អយមត្ថោ យោជនា ច. អវសេសគាថាសុ បនស្ស យោជនំ អវត្វា វិសេសត្ថមត្តមេវ វក្ខាម.

៦. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា,

ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ’’តិ. (ឧទា. ២០) –

ឯត្ថ តាវ អយំ ‘អន្តរសទ្ទោ’ –

‘‘នទីតីរេសុ សណ្ឋានេ, សភាសុ រថិយាសុ ច;

ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច តញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២២៨);

‘‘អប្បមត្តកេន វិសេសាធិគមេន អន្តរា វោសានមាបាទិ’’ (អ. និ. ១០.៨៤);

‘‘អនត្ថជននោ កោធោ, កោធោ ចិត្តប្បកោបនោ;

ភយមន្តរតោ ជាតំ, តំ ជនោ នាវពុជ្ឈតី’’តិ. (អ. និ. ៧.៦៤; ឥតិវុ. ៨៨) –

ឯវំ ការណវេមជ្ឈចិត្តាទីសុ សម្ពហុលេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ឥធ បន ចិត្តេ. តតោ យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបាតិ តតិយមគ្គេន សមូហតត្តា យស្ស ចិត្តេ ន សន្តិ កោបាតិ អត្ថោ. យស្មា បន ភវោតិ សម្បត្តិ, វិភវោតិ វិបត្តិ. តថា ភវោតិ វុទ្ធិ, វិភវោតិ ហានិ. ភវោតិ សស្សតោ, វិភវោតិ ឧច្ឆេទោ. ភវោតិ បុញ្ញំ, វិភវោតិ បាបំ. វិភវោ អភវោតិ ច អត្ថតោ ឯកមេវ. តស្មា ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោតិ ឯត្ថ យា ឯសា សម្បត្តិវិបត្តិវុឌ្ឍិហានិសស្សតុច្ឆេទបុញ្ញបាបវសេន ឥតិ អនេកប្បការា ភវាភវតា វុច្ចតិ. ចតូហិបិ មគ្គេហិ យថាសម្ភវំ តេន តេន នយេន តំ ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោតិ ឯវមត្ថោ ញាតព្ពោ.

៧. យស្ស វិតក្កាតិ ឯត្ថ បន យស្ស ភិក្ខុនោ តយោ កាមព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កា, តយោ ញាតិជនបទាមរវិតក្កា, តយោ បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តលាភសក្ការសិលោកអនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តវិតក្កាតិ ឯតេ នវ វិតក្កា សមន្តភទ្ទកេ វុត្តនយេន តត្ថ តត្ថ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បដិបក្ខវវត្ថានេន តស្ស តស្ស បហានសមត្ថេហិ តីហិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ ច វិធូបិតា ភុសំ ធូបិតា សន្តាបិតា ទឌ្ឍាតិ អត្ថោ. ឯវំ វិធូបេត្វា ច អជ្ឈត្តំ សុវិកប្បិតា អសេសា, និយកជ្ឈត្តភូតេ អត្តនោ ខន្ធសន្តានេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តភូតេ ចិត្តេ ច យថា ន បុន សម្ភវន្តិ, ឯវំ អរហត្តមគ្គេន អសេសា ឆិន្នា. ឆិន្នញ្ហិ កប្បិតន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ (សំ. និ. ១.១២២; ៤.៣៦៥). ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨. ឥទានិ យោ នាច្ចសារីតិ ឯត្ថ យោ នាច្ចសារីតិ យោ នាតិធាវិ. ន បច្ចសារីតិ ន ឱហីយិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អច្ចារទ្ធវីរិយេន ហិ ឧទ្ធច្ចេ បតន្តោ អច្ចាសរតិ, អតិសិថិលេន កោសជ្ជេ បតន្តោ បច្ចាសរតិ. តថា ភវតណ្ហាយ អត្តានំ កិលមេន្តោ អច្ចាសរតិ, កាមតណ្ហាយ កាមសុខមនុយុញ្ជន្តោ បច្ចាសរតិ. សស្សតទិដ្ឋិយា អច្ចាសរតិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា បច្ចាសរតិ. អតីតំ អនុសោចន្តោ អច្ចាសរតិ, អនាគត បដិកង្ខន្តោ បច្ចាសរតិ. បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិយា អច្ចាសរតិ, អបរន្តានុទិដ្ឋិយា បច្ចាសរតិ. តស្មា យោ ឯតេ ឧភោ អន្តេ វជ្ជេត្វា មជ្ឈិមំ បដិបទំ បដិបជ្ជន្តោ នាច្ចសារី ន បច្ចសារីតិ ឯវំ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពំ អច្ចគមា ឥមំ បបញ្ចន្តិ តាយ ច បន អរហត្តមគ្គវោសានាយ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ សព្ពំ ឥមំ វេទនាសញ្ញាវិតក្កប្បភវំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិសង្ខាតំ តិវិធំ បបញ្ចំ អច្ចគមា អតិក្កន្តោ, សមតិក្កន្តោតិ អត្ថោ.

៩. តទនន្តរគាថាយ បន សព្ពំ វិតថមិទន្តិ ញត្វា លោកេតិ អយមេវ វិសេសោ. តស្សត្ថោ – សព្ពន្តិ អនវសេសំ, សកលមនូនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ បន វិបស្សនុបគំ លោកិយខន្ធាយតនធាតុប្បភេទំ សង្ខតមេវ ឥធាធិប្បេតំ. វិតថន្តិ វិគតតថភាវំ. និច្ចន្តិ វា សុខន្តិ វា សុភន្តិ វា អត្តាតិ វា យថា យថា កិលេសវសេន ពាលជនេហិ គយ្ហតិ, តថាតថាភាវតោ វិតថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទន្តិ តមេវ សព្ពំ បច្ចក្ខភាវេន ទស្សេន្តោ អាហ. ញត្វាតិ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា, តញ្ច បន អសម្មោហតោ, ន វិសយតោ. លោកេតិ ឱកាសលោកេ សព្ពំ ខន្ធាទិភេទំ ធម្មជាតំ ‘‘វិតថមិទ’’ន្តិ ញត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

១០-១៣. ឥទានិ ឥតោ បរាសុ ចតូសុ គាថាសុ វីតលោភោ វីតរាគោ វីតទោសោ វីតមោហោតិ ឯតេ វិសេសា. ឯត្ថ លុព្ភនវសេន លោភោ. សព្ពសង្គាហិកមេតំ បឋមស្ស អកុសលមូលស្ស អធិវចនំ, វិសមលោភស្ស វា. យោ សោ ‘‘អប្បេកទា មាតុមត្តីសុបិ លោភធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ភគិនិមត្តីសុបិ លោភធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ធីតុមត្តីសុបិ លោភធម្មា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (សំ. និ. ៤.១២៧) ឯវំ វុត្តោ. រជ្ជនវសេន រាគោ, បញ្ចកាមគុណរាគស្សេតំ អធិវចនំ. ទុស្សនវសេន ទោសោ, បុព្ពេ វុត្តកោធស្សេតំ អធិវចនំ. មុយ្ហនវសេន មោហោ, ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ អញ្ញាណស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ យស្មា អយំ ភិក្ខុ លោភំ ជិគុច្ឆន្តោ វិបស្សនំ អារភិ ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ លោភំ វិនេត្វា វិគតលោភោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ, តស្មា តស្ស លោភប្បហានូបាយំ សព្ពសង្ខារានំ វិតថភាវទស្សនំ លោភប្បហានានិសំសញ្ច ឱរបារប្បហានំ ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថមាហ. ឯស នយោ ឥតោ បរាសុបិ. កេចិ បនាហុ – ‘‘យថាវុត្តេនេវ នយេន ឯតេ ធម្មេ ជិគុច្ឆិត្វា វិបស្សនមារទ្ធស្ស តស្ស តស្ស ភិក្ខុនោ ឯកមេកាវ ឯត្ថ គាថា វុត្តា’’តិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ. ឯស នយោ ឥតោ បរាសុ ចតូសុ គាថាសុ.

១៤. អយំ បនេត្ថ អត្ថវណ្ណនា – អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ សយន្តីតិ អនុសយា កាមរាគបដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាភវរាគាវិជ្ជានំ ឯតំ អធិវចនំ. សម្បយុត្តធម្មានំ អត្តនោ អាការានុវិធានដ្ឋេន មូលា; អខេមដ្ឋេន អកុសលា; ធម្មានំ បតិដ្ឋាភូតាតិបិ មូលា; សាវជ្ជទុក្ខវិបាកដ្ឋេន អកុសលា; ឧភយម្បេតំ លោភទោសមោហានំ អធិវចនំ. តេ ហិ ‘‘លោភោ, ភិក្ខវេ, អកុសលញ្ច អកុសលមូលញ្ចា’’តិអាទិនា នយេន ឯវំ និទ្ទិដ្ឋា. ឯវមេតេ អនុសយា តេន តេន មគ្គេន បហីនត្តា យស្ស កេចិ ន សន្តិ, ឯតេ ច អកុសលមូលា តថេវ សមូហតាសេ, សមូហតា ឥច្ចេវ អត្ថោ. បច្ចត្តពហុវចនស្ស ហិ សេ-ការាគមំ ឥច្ឆន្តិ សទ្ទលក្ខណកោវិទា. អដ្ឋកថាចរិយា បន ‘‘សេតិ និបាតោ’’តិ វណ្ណយន្តិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ. ឯត្ថ បន ‘‘កិញ្ចាបិ សោ ឯវំវិធោ ភិក្ខុ ខីណាសវោ ហោតិ, ខីណាសវោ ច នេវ អាទិយតិ, ន បជហតិ, បជហិត្វា ឋិតោ’’តិ វុត្តោ. តថាបិ វត្តមានសមីបេ វត្តមានវចនលក្ខណេន ‘‘ជហាតិ ឱរបារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អថ វា អនុបាទិសេសាយ ច និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយន្តោ អត្តនោ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតំ ជហាតិ ឱរបារន្តិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ កិលេសបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយា ចាតិ ទ្វិធា អនុសយានំ អភាវោ វេទិតព្ពោ. កិលេសបដិបាដិយា ហិ កាមរាគានុសយបដិឃានុសយានំ តតិយមគ្គេន អភាវោ ហោតិ, មានានុសយស្ស ចតុត្ថមគ្គេន, ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ បឋមមគ្គេន, ភវរាគានុសយាវិជ្ជានុសយានំ ចតុត្ថមគ្គេនេវ. មគ្គបដិបាដិយា បន បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ អភាវោ ហោតិ. ទុតិយមគ្គេន កាមរាគានុសយបដិឃានុសយានំ តនុភាវោ, តតិយមគ្គេន សព្ពសោ អភាវោ, ចតុត្ថមគ្គេន មានានុសយភវរាគានុសយាវិជ្ជានុសយានំ អភាវោ ហោតិ. តត្ថ យស្មា ន សព្ពេ អនុសយា អកុសលមូលា; កាមរាគភវរាគានុសយា ឯវ ហិ លោភាកុសលមូលេន សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បដិឃានុសយាវិជ្ជានុសយា ច ‘‘ទោសោ អកុសលមូលំ, មោហោ អកុសលមូលំ’’ ឥច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ, ទិដ្ឋិមានវិចិកិច្ឆានុសយា បន ន កិញ្ចិ អកុសលមូលំ ហោន្តិ, យស្មា វា អនុសយាភាវវសេន ច អកុសលមូលសមុគ្ឃាតវសេន ច កិលេសប្បហានំ បដ្ឋបេសិ, តស្មា –

‘‘យស្សានុសយា ន សន្តិ កេចិ, មូលា ច អកុសលា សមូហតាសេ’’. –

ឥតិ ភគវា អាហ.

១៥. យស្ស ទរថជាតិ ឯត្ថ បន បឋមុប្បន្នា កិលេសា បរិឡាហដ្ឋេន ទរថា នាម, អបរាបរុប្បន្នា បន តេហិ ទរថេហិ ជាតត្តា ទរថជា នាម. ឱរន្តិ សក្កាយោ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ឱរិមំ តីរន្តិ ខោ, ភិក្ខុ, សក្កាយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨). អាគមនាយាតិ ឧប្បត្តិយា. បច្ចយាសេតិ បច្ចយា ឯវ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្ស បន ឧបាទានក្ខន្ធគ្គហណាយ បច្ចយភូតា អរិយមគ្គេន បហីនត្តា, កេចិ ទរថជវេវចនា កិលេសា ន សន្តិ, បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារន្តិ.

១៦. យស្ស វនថជាតិ ឯត្ថបិ ទរថជា វិយ វនថជា វេទិតព្ពា. វចនត្ថេ បន អយំ វិសេសោ – វនុតេ, វនោតីតិ វា វនំ យាចតិ សេវតិ ភជតីតិ អត្ថោ. តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ. សា ហិ វិសយានំ បត្ថនតោ សេវនតោ ច ‘‘វន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តំ បរិយុដ្ឋានវសេន វនំ ថរតិ តនោតីតិ វនថោ, តណ្ហានុសយស្សេតំ អធិវចនំ. វនថា ជាតាតិ វនថជាតិ. កេចិ បនាហុ ‘‘សព្ពេបិ កិលេសា គហនដ្ឋេន វនថោតិ វុច្ចន្តិ, អបរាបរុប្បន្នា បន វនថជា’’តិ. អយមេវ ចេត្ថ ឧរគសុត្តេ អត្ថោ អធិប្បេតោ, ឥតរោ បន ធម្មបទគាថាយំ. វិនិពន្ធាយ ភវាយាតិ ភវវិនិពន្ធាយ. អថ វា ចិត្តស្ស វិសយេសុ វិនិពន្ធាយ អាយតិំ ឧប្បត្តិយា ចាតិ អត្ថោ. ហេតុយេវ ហេតុកប្បា.

១៧. យោ នីវរណេតិ ឯត្ថ នីវរណាតិ ចិត្តំ, ហិតបដិបត្តិំ វា នីវរន្តីតិ នីវរណា, បដិច្ឆាទេន្តីតិ អត្ថោ. បហាយាតិ ឆឌ្ឌេត្វា. បញ្ចាតិ តេសំ សង្ខ្យាបរិច្ឆេទោ. ឦឃាភាវតោ អនីឃោ. កថំកថាយ តិណ្ណត្តា តិណ្ណកថំកថោ. វិគតសល្លត្តា វិសល្លោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យោ ភិក្ខុ កាមច្ឆន្ទាទីនិ បញ្ច នីវរណានិ សមន្តភទ្ទកេ វុត្តនយេន សាមញ្ញតោ វិសេសតោ ច នីវរណេសុ អាទីនវំ ទិស្វា តេន តេន មគ្គេន បហាយ តេសញ្ច បហីនត្តា ឯវ កិលេសទុក្ខសង្ខាតស្ស ឦឃស្សាភាវេន អនីឃោ, ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) នយេន បវត្តាយ កថំកថាយ តិណ្ណត្តា តិណ្ណកថំកថោ, ‘‘តត្ថ កតមេ បញ្ច សល្លា? រាគសល្លោ, ទោសសល្លោ, មោហសល្លោ, មានសល្លោ, ទិដ្ឋិសល្លោ’’តិ វុត្តានំ បញ្ចន្នំ សល្លានំ វិគតត្តា វិសល្លោ. សោ ភិក្ខុ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ ជហាតិ ឱរបារន្តិ.

អត្រាបិ ច កិលេសបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយា ចាតិ ទ្វិធា ឯវ នីវរណប្បហានំ វេទិតព្ពំ. កិលេសបដិបាដិយា ហិ កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស ព្យាបាទនីវរណស្ស ច តតិយមគ្គេន បហានំ ហោតិ, ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស ឧទ្ធច្ចនីវរណស្ស ច ចតុត្ថមគ្គេន. ‘‘អកតំ វត មេ កុសល’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨; នេត្តិ. ១២០) នយេន បវត្តស្ស វិប្បដិសារសង្ខាតស្ស កុក្កុច្ចនីវរណស្ស វិចិកិច្ឆានីវរណស្ស ច បឋមមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា បន កុក្កុច្ចនីវរណស្ស វិចិកិច្ឆានីវរណស្ស ច បឋមមគ្គេន បហានំ ហោតិ, កាមច្ឆន្ទនីវរណស្ស ព្យាបាទនីវរណស្ស ច ទុតិយមគ្គេន តនុភាវោ ហោតិ, តតិយេន អនវសេសប្បហានំ. ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស ឧទ្ធច្ចនីវរណស្ស ច ចតុត្ថមគ្គេន បហានំ ហោតីតិ. ឯវំ –

‘‘យោ នីវរណេ បហាយ បញ្ច, អនីឃោ តិណ្ណកថំកថោ វិសល្លោ;

សោ ភិក្ខុ ជហាតិ ឱរបារំ, ឧរគោ ជិណ្ណមិវត្តចំ បុរាណ’’ន្តិ. –

អរហត្តនិកូដេនេវ ភគវា ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ. ‘‘ឯកច្ចេ យេន យេន តេសំ ភិក្ខូនំ យា យា គាថា ទេសិតា, តេន តេន តស្សា តស្សា គាថាយ បរិយោសានេ សោ សោ ភិក្ខុ អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ វទន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ឧរគសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.