៤. មេត្តគូមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៨. ចតុត្ថេ មេត្តគូសុត្តេ – មញ្ញាមិ តំ វេទគូ ភាវិតត្តន្តិ ‘‘អយំ វេទគូ’’តិ ច ‘‘ភាវិតត្តោ’’តិ ច ឯវំ តំ មញ្ញាមិ.

អបរិត្តោតិ ន អប្បោ. មហន្តោតិ ន ខុទ្ទកោ. គម្ភីរោតិ ន ឧត្តានោ. អប្បមេយ្យោតិ មិនិតុំ ន សក្កុណេយ្យោ. ទុប្បរិយោគាឡ្ហោតិ អវគាហិតុំ ឱតរិតុំ ទុក្ខោ. ពហុរតនោ សាគរូបមោតិ ពហូនំ ធម្មរតនានំ អាករត្តា អនេកវិធរតនសម្បន្នោ មហាសមុទ្ទោ វិយ ពហុរតនោ សាគរសទិសោ.

ន មង្កុ ហោតីតិ ន វិកុណិតមុខោ ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោតិ ទោសវសេន ន ឃនីភូតចិត្តោ. អលីនមនសោតិ ន សង្កុចិតចិត្តោ. អព្យាបន្នចេតសោតិ ន បូតិចិត្តោ.

ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោតិ ចក្ខុវិសយេ រូបារម្មណេ ទិដ្ឋមត្តោយេវ តំ អារម្មណំ ភវិស្សតិ, កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ. យំ ចក្ខុនា ទិដ្ឋំ វណ្ណាយតនមេវ. សុតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិ ច ទិដ្ឋេតិ ទស្សនយោគេន វណ្ណាយតនំ, សវនយោគេន សទ្ទាយតនំ, មុតយោគេន ឃានជិវ្ហាកាយាយតនានិ ទស្សេតិ. ឃានស្ស គន្ធាយតនំ, ជិវ្ហាយ រសាយតនំ, កាយស្ស បថវី តេជោ វាយូតិ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, វិញ្ញាតយោគេន ធម្មាយតនំ ទស្សេតិ. ទិដ្ឋេ អនូបយោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ រាគូបយវិរហិតោ. អនបាយោតិ កោធវិរហិតោ អប្បដិឃោ. អនិស្សិតោតិ តណ្ហាយ អនល្លីនោ. អប្បដិពទ្ធោតិ មានេន ន ពទ្ធោ. វិប្បមុត្តោតិ សព្ពារម្មណតោ មុត្តោ. វិសញ្ញុត្តោតិ កិលេសេហិ វិយុត្តោ ហុត្វា ឋិតោ.

សំវិជ្ជតិ ភគវតោ ចក្ខូតិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បកតិមំសចក្ខុ ឧបលព្ភតិ. បស្សតីតិ ទក្ខតិ ឱលោកេតិ. ចក្ខុនា រូបន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបារម្មណំ. ឆន្ទរាគោតិ តណ្ហាឆន្ទោ.

ទន្តំ នយន្តិ សមិតិន្តិ ឧយ្យានកីឡាមណ្ឌលាទីសុ ហិ មហាជនមជ្ឈំ គច្ឆន្តា ទន្តមេវ គោណំ វា ទន្តំ អស្សាជានីយំ វា យានេ យោជេត្វា នយន្តិ. រាជាតិ តថារូបានេវ ឋានានិ គច្ឆន្តោ រាជាបិ ទន្តមេវ អភិរុហតិ. មនុស្សេសូតិ មនុស្សេសុបិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ទន្តោ និព្ពិសេវនោវ សេដ្ឋោ. យោតិវាក្យន្តិ ឯវរូបំ អតិក្កម្មវចនំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានម្បិ តិតិក្ខតិ នប្បតិប្ផរតិ ន វិហញ្ញតិ, ឯវរូបោ ទន្តោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ.

អស្សតរាតិ វឡវាយ គទ្រភេន ជាតា. អាជានីយាតិ យំ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេតិ, តស្ស ខិប្បំ ជាននសមត្ថា. សិន្ធវាតិ សិន្ធវរដ្ឋេ ជាតា អស្សា. មហានាគាតិ កុញ្ជរសង្ខាតា មហាហត្ថិនោ. អត្តទន្តោតិ ឯតេ អស្សតរា វា សិន្ធវា វា កុញ្ជរា វា ទន្តាវ, ន អទន្តា. យោ បន ចតុមគ្គសង្ខាតេន អត្តនោ ទន្តតាយ អត្តទន្តោ និព្ពិសេវនោ, អយំ តតោបិ វរំ, សព្ពេហិបិ ឯតេហិ ឧត្តរិតរោតិ អត្ថោ.

ន ហិ ឯតេហិ យានេហីតិ យានិ ឯតានិ ហត្ថិយានាទីនិ ឧត្តមយានានិ, ឯតេហិ យានេហិ កោចិ បុគ្គលោ សុបិនន្តេនបិ អគតបុព្ពត្តា ‘‘អគត’’ន្តិ សង្ខាតំ និព្ពានទិសំ តថា ន គច្ឆេយ្យ. យថា បុព្ពភាគេ ឥន្ទ្រិយទមេន ទន្តេន, អបរភាគេ អរិយមគ្គភាវនាយ សុទន្តេន ទន្តោ និព្ពិសេវនោ សប្បញ្ញោ បុគ្គលោ តំ អគតបុព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, ទន្តភូមិំ បាបុណាតិ, តស្មា អត្តទមនមេវ វរតរន្តិ អត្ថោ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.៣២២; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

វិធាសុ ន វិកម្បន្តីតិ នវវិធមានកោដ្ឋាសេសុ ន ចលន្តិ ន វេធេន្តិ. វិប្បមុត្តា បុនព្ភវាតិ កម្មកិលេសតោ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា សុដ្ឋុ មុត្តា. ទន្តភូមិំ អនុប្បត្តាតិ អរហត្តផលំ បាបុណិត្វា ឋិតា. តេ លោកេ វិជិតាវិនោតិ តេ វុត្តប្បការា ខីណាសវា សត្តលោកេ វិជិតវិជយា នាម (សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

យស្សិន្ទ្រិយានិ ភាវិតានីតិ យស្ស ខីណាសវស្ស សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយានិ អរហត្តផលំ បាបេត្វា វឌ្ឍិតានិ. អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ចាតិ ចក្ខាទិអជ្ឈត្តាយតនានិ ច រូបាទិពហិទ្ធាយតនានិ ច និព្ពិសេវនានិ កតានិ. សព្ពលោកេតិ សកលតេធាតុកេ លោកេ ច. និព្ពិជ្ឈ ឥមំ បរញ្ច លោកន្តិ ឥមញ្ច អត្តភាវំ បរលោកេ ច អត្តភាវំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ. កាលំ កង្ខតិ ភាវិតោ ស ទន្តោតិ សោ ខីណាសវោ ចក្ខាទិតោ ទន្តោ វឌ្ឍិតចិត្តោ មរណកាលំ បត្ថេតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២២; មហានិ. អដ្ឋ. ៩០).

យេសំ ធម្មានំ អាទិតោ សមុទាគមនំ បញ្ញាយតីតិ យេសំ ខន្ធាទិធម្មានំ ឧប្បត្តិ បញ្ញាយតិ. អត្ថង្គមតោ និរោធោតិ អត្ថង្គមនវសេន តេសំយេវ អភាវោ បញ្ញាយតិ. កម្មសន្និស្សិតោ វិបាកោតិ កុសលាកុសលកម្មនិស្សិតោ វិបាកោ កម្មំ អមុញ្ចិត្វា បវត្តនតោ វិបាកោបិ កម្មសន្និស្សិតោវ នាម. នាមសន្និស្សិតំ រូបន្តិ សព្ពរូបំ នាមំ គហេត្វា បវត្តនតោ នាមសន្និស្សិតំ នាម ជាតំ. ជាតិយា អនុគតន្តិ សព្ពំ កម្មាទិកំ ជាតិយា អនុបវិដ្ឋំ. ជរាយ អនុសដន្តិ ជរាយ បត្ថដំ. ព្យាធិនា អភិភូតន្តិ ព្យាធិទុក្ខេន អភិមទ្ទិតំ. មរណេន អព្ភាហតន្តិ មច្ចុនា អភិហដំ បហដំ. អតាណន្តិ បុត្តាទីហិបិ តាយនស្ស អភាវតោ អតាយនំ អនារក្ខំ អលព្ភណេយ្យំ ខេមំ វា. អលេណន្តិ អល្លីយិតុំ និស្សយិតុំ អនរហំ, អល្លីនានម្បិ ន លេណកិច្ចករណំ. អសរណន្តិ និស្សិតានំ ន ភយហារកំ, ន ភយវិនាសកំ. អសរណីភូតន្តិ បុរេ ឧប្បត្តិយា អត្តនោ អភាវេនេវ អសរណំ, ឧប្បត្តិសមកាលមេវ អសរណភូតន្តិ អត្ថោ.

១៩. អបុច្ឆសីតិ ឯត្ថ អ-ឥតិ បទបូរណមត្តេ និបាតោ, បុច្ឆសិត្វេវ អត្ថោ. បវក្ខាមិ យថា បជានន្តិ យថា បជានន្តោ អាចិក្ខតិ, ឯវំ អាចិក្ខិស្សាមិ. ឧបធិនិទានា បភវន្តិ ទុក្ខាតិ តណ្ហាទិឧបធិនិទានា ជាតិអាទិទុក្ខវិសេសា បភវន្តិ.

តណ្ហូបធីតិ តណ្ហា ឯវ តណ្ហូបធិ. សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ឯវ ទិដ្ឋូបធិ. រាគាទិកិលេសា ឯវ កិលេសូបធិ. បុញ្ញាទិកម្មានិ ឯវ កម្មូបធិ. តិវិធទុច្ចរិតានិយេវ ទុច្ចរិតូបធិ. កពឡីការាទយោ អាហារា ឯវ អាហារូបធិ. ទោសបដិឃោ ឯវ បដិឃូបធិ. កម្មសមុដ្ឋានា កម្មេនេវ គហិតា បថវាទយោ ចតស្សោ ធាតុយោវ ចតស្សោ ឧបាទិន្នធាតុយោ ឧបធី. ចក្ខាទិឆអជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឯវ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឧបធី. ចក្ខុវិញ្ញាណាទិឆវិញ្ញាណកាយាវ ឆ វិញ្ញាណកាយា ឧបធី. សព្ពម្បិ ទុក្ខំ ទុក្ខមនដ្ឋេនាតិ សព្ពតេភូមកំ ទុក្ខំ ទុស្សហនដ្ឋេន ឧបធិ.

២០. ឯវំ ឧបធិនិទានតោ បភវន្តេសុ ទុក្ខេសុ – យោ វេ អវិទ្វាតិ គាថា. តត្ថ បជានន្តិ សង្ខារេ អនិច្ចាទិវសេន ជានន្តោ. ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ជាតិការណំ ‘‘ឧបធី’’តិ អនុបស្សន្តោ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

២១. សោកបរិទ្ទវញ្ចាតិ សោកញ្ច បរិទេវញ្ច. តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ យថា យថា សត្តា ជានន្តិ, តថា តថា ញាបនវសេន វិទិតោ ឯស តយា ធម្មោតិ.

តត្ថ តរន្តីតិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋោឃំ តរន្តិ. ឧត្តរន្តីតិ ទុតិយមគ្គេន កាមោឃំ តនុករណវសេន ឧគ្គន្ត្វា តរន្តិ. បតរន្តីតិ តមេវ និរវសេសប្បហានវសេន តតិយមគ្គេន វិសេសេន តរន្តិ. សមតិក្កមន្តីតិ ភវោឃអវិជ្ជោឃប្បហានវសេន ចតុត្ថមគ្គេន សម្មា អតិក្កមន្តិ. វីតិវត្តន្តីតិ ផលំ បាបុណិត្វា តិដ្ឋន្តិ.

២២. កិត្តយិស្សាមិ តេ ធម្មន្តិ និព្ពានធម្មំ និព្ពានគាមិនិបដិបទាធម្មញ្ច តេ ទេសយិស្សាមិ. ទិដ្ឋេ ធម្មេតិ ទិដ្ឋេវ ទុក្ខាទិធម្មេ, ឥមស្មិំយេវ វា អត្តភាវេ. អនីតិហន្តិ អត្តបច្ចក្ខំ. យំ វិទិត្វាតិ យំ ធម្មំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; កថា. ៧៥៣) នយេន សម្មសន្តោ វិទិត្វា.

តត្ថ អាទិកល្យាណន្តិ ហិត្វាបិ អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ធម្មំ តវ កិត្តយិស្សាមិ, តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា កិត្តយន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ កិត្តយិស្សាមិ. អាទិម្ហិ កល្យាណំ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា កិត្តយិស្សាមិ. មជ្ឈេបិ. បរិយោសានេបិ ភទ្ទកំ អនវជ្ជមេវ កត្វា កិត្តយិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មិញ្ហិ ភគវា ឯកគាថម្បិ ទេសេសិ, សា សមន្តភទ្ទកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយបាទេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមបាទេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ សុត្តំ បឋមានុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ.

អបិ ច សនិទានឧប្បត្តិត្តា អាទិកល្យាណំ, វេនេយ្យានំ អនុរូបតោ អត្ថស្ស អវិបរីតតាយ ច ហេតុទាហរណយុត្តតោ ច មជ្ឈេកល្យាណំ, សោតូនំ សទ្ធាបដិលាភជននេន និគមនេន ច បរិយោសានកល្យាណំ.

សកលោ ហិ សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពោធិតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ.

សុយ្យមានោ ចេស នីវរណវិក្ខម្ភនតោ ភវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជិយមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថាបដិបន្នោ (បារា. អដ្ឋ. ១.១) ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោតិ.

យំ បនេស ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, នានានយេហិ ទីបេតិ. តំ យថានុរូបំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ. អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថំ. ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថំ. ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ សរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ. សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ. ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្ស អភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ. អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ.

អបិ ច – បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ. បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ. សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោ កេវលបរិបុណ្ណំ. និរុបក្កិលេសតោ និត្ថរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធំ. សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តា ព្រហ្មភូតេហិ សេដ្ឋេហិ ចរិតព្ពតោ, តេសញ្ច ចរិយភាវតោ ព្រហ្មចរិយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.១).

ឯវំ បរិយត្តិធម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ លោកុត្តរធម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ’’តិ អាហ. សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មេ ទស្សេត្វា និព្ពត្តិតលោកុត្តរំ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពានញ្ចា’’តិ អាហ. និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទន្តិ បុព្ពភាគសីលសមាធិវិបស្សនាធម្មញ្ច កិត្តយិស្សាមិ.

ទុក្ខេ ទិដ្ឋេតិ ទុក្ខសច្ចេ សរសលក្ខណេន ទិដ្ឋេ ទុក្ខសច្ចំ បកាសេស្សាមិ. សមុទយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៣. តញ្ចាហំ អភិនន្ទាមីតិ តំ វុត្តប្បការធម្មជោតកំ តវ វចនំ អហំ បត្ថយាមិ. ធម្មមុត្តមន្តិ តញ្ច ធម្មមុត្តមំ អភិនន្ទាមិ.

តត្ថ មហតោ តមោកាយស្ស បទាលនន្តិ មហតោ អវិជ្ជារាសិស្ស ឆេទនំ. អនិច្ចលក្ខណវសេន ឯសី. ទុក្ខលក្ខណវសេន គវេសី. អនត្តលក្ខណវសេន សមន្តតោ បរិយេសី. មហតោ វិបល្លាសស្ស បភេទនន្តិ មហន្តស្ស អសុភេ សុភន្តិអាទិទ្វាទសវិធស្ស វិបល្លាសស្ស ភេទនំ. មហតោ តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពហនន្តិ មហន្តស្ស អន្តោតុទនដ្ឋេន តណ្ហាកណ្ដកស្ស លុញ្ចនំ. ទិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស វិនិវេឋនន្តិ ទិដ្ឋិយេវ អព្ពោច្ឆិន្នប្បវត្តិតោ សង្ឃដិតដ្ឋេន សង្ឃាដោ, តស្ស ទិដ្ឋិសង្ឃាដស្ស និវត្តនំ. មានធជស្ស បាតនន្តិ ឧស្សិតដ្ឋេន ឧន្នតិលក្ខណស្ស មានទ្ធជស្ស បាតនំ. អភិសង្ខារស្ស វូបសមន្តិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារស្ស ឧបសមនំ. ឱឃស្ស និត្ថរណន្តិ វដ្ដេ ឱសីទាបនស្ស កាមោឃាទិឱឃស្ស និត្ថរណំ និក្ខមនំ. ភារស្ស និក្ខេបនន្តិ រូបាទិបញ្ចក្ខន្ធភារស្ស ខិបនំ ឆឌ្ឌនំ. សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទន្តិ ខន្ធាទិបដិបាដិសំសារវដ្ដស្ស ហេតុនស្សនេន ឧច្ឆិជ្ជនំ. សន្តាបស្ស និព្ពាបនន្តិ កិលេសសន្តាបស្ស និព្ពុតិំ. បរិឡាហស្ស បដិបស្សទ្ធន្តិ កិលេសបរិឡាហស្ស វូបសមំ បដិបស្សម្ភនំ. ធម្មធជស្ស ឧស្សាបនន្តិ នវវិធលោកុត្តរធម្មស្ស ឧស្សាបេត្វា ឋបនំ. បរមត្ថំ អមតំ និព្ពានន្តិ ឧត្តមដ្ឋេន បរមត្ថំ. នត្ថិ ឯតស្ស មរណសង្ខាតំ មតន្តិ អមតំ. កិលេសវិសបដិបក្ខត្តា អគទន្តិបិ អមតំ. សំសារទុក្ខបដិបក្ខភូតត្តា និព្ពុតន្តិ និព្ពានំ. នត្ថេត្ថ តណ្ហាសង្ខាតំ វានន្តិបិ និព្ពានំ.

មហេសក្ខេហិ សត្តេហីតិ មហានុភាវេហិ សក្កាទីហិ សត្តេហិ. បរិយេសិតោតិ បរិយិដ្ឋោ. កហំ ទេវទេវោតិ ទេវានំ អតិទេវោ កុហិំ. កហំ នរាសភោតិ ឧត្តមបុរិសោ.

២៤. ឧទ្ធំ អធោ តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ ឯត្ថ ឧទ្ធន្តិ អនាគតទ្ធា វុច្ចតិ. អធោតិ អតីតទ្ធា. តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នទ្ធា. ឯតេសុ នន្ទិញ្ច និវេសនញ្ច, បនុជ្ជ វិញ្ញាណន្តិ ឯតេសុ ឧទ្ធាទីសុ តណ្ហញ្ច ទិដ្ឋិនិវេសនញ្ច អភិសង្ខារវិញ្ញាណញ្ច បនុទេហិ. បនុទិត្វា ច ភវេ ន តិដ្ឋេតិ ឯវំ សន្តេ ទុវិធេបិ ភវេ ន តិដ្ឋេយ្យ. ឯវំ តាវ បនុជ្ជសទ្ទស្ស បនុទេហីតិ ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ សម្ពន្ធោ. បនុទិត្វាតិ ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ ភវេ ន តិដ្ឋេតិ អយមេវ សម្ពន្ធោ. ឯតានិ នន្ទីនិវេសនវិញ្ញាណានិ បនុទិត្វា ទុវិធេបិ ភវេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ.

សហោកាសវសេន ទេវលោកោ ឧទ្ធំ. អបាយលោកោ អធោ. មនុស្សលោកោ មជ្ឈេ. តត្ថ កុសលា ធម្មាតិ អបាយំ មុញ្ចិត្វា ឧបរិ បដិសន្ធិទានតោ កុសលា ធម្មា ឧទ្ធន្តិ វុច្ចន្តិ. អកុសលា ធម្មា អបាយេសុ បដិសន្ធិទានតោ អធោតិ. តទុភយវិមុត្តត្តា អព្យាកតា ធម្មា តិរិយញ្ចាបិ មជ្ឈេតិ វុច្ចន្តិ. សព្ពោបរិវសេន អរូបធាតុ ឧទ្ធំ. សព្ពអធោវសេន កាមធាតុ អធោ. តទុភយន្តរវសេន រូបធាតុ មជ្ឈេ. កាយចិត្តាពាធខននវសេន សុខា វេទនា ឧទ្ធំ. ទុក្ខមនវសេន ទុក្ខា វេទនា អធោ. អទុក្ខមសុខា វេទនា មជ្ឈេ. អត្តភាវវសេន បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទ្ធន្តិ ឧទ្ធំ បាទតលា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទ្ធំ បាទតលាតិ បាទតលតោ ឧបរិ. អធោ កេសមត្ថកាតិ កេសមត្ថកតោ អធោ. មជ្ឈេតិ ទ្វិន្នំ អន្តរំ.

បុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ តេរសវិធបុញ្ញាភិសង្ខារសម្បយុត្តំ កម្មវិញ្ញាណំ. អបុញ្ញាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ ទ្វាទសវិធអបុញ្ញាភិសង្ខារសម្បយុត្តំ កម្មវិញ្ញាណំ. អានេញ្ជាភិសង្ខារសហគតំ វិញ្ញាណន្តិ ចតុព្ពិធំ អានេញ្ជាភិសង្ខារសហគតំ កម្មវិញ្ញាណំ. នុជ្ជាតិ ខិប. បនុជ្ជាតិ អតីវ ខិប. នុទាតិ លុញ្ច. បនុទាតិ អតីវ លុញ្ច. បជហាតិ ឆឌ្ឌេហិ. វិនោទេហីតិ ទូរំ ករោហិ.

កម្មភវញ្ចាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារចេតនាវ. បដិសន្ធិកញ្ច បុនព្ភវន្តិ បដិសន្ធិយា រូបាទិបុនព្ភវញ្ច. បជហន្តោ បឋមមគ្គេន, វិនោទេន្តោ ទុតិយមគ្គេន, ព្យន្តី ករោន្តោ តតិយមគ្គេន, អនភាវំ គមេន្តោ ចតុត្ថមគ្គេន. កម្មភវេ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារេ ន តិដ្ឋេយ្យ.

២៥. ឯតានិ វិនោទេត្វា ភវេ អតិដ្ឋន្តោ ឯសោ – ឯវំ វិហារីតិ គាថា. តត្ថ ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ, ឥមស្មិំយេវ វា អត្តភាវេ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោវ.

២៦. សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីកន្តិ ឯត្ថ អនូបធីកន្តិ និព្ពានំ, តំ សន្ធាយ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ – ‘‘សុកិត្តិតំ គោតមនូបធីក’’ន្តិ.

និទ្ទេសេ កិលេសា ចាតិ ឧបតាបនដ្ឋេន រាគាទយោ កិលេសា ច រាសដ្ឋេន វិបាកភូតា បញ្ចក្ខន្ធា ច កុសលាទិអភិសង្ខារា ចេតនា ច ‘‘ឧបធី’’តិ វុច្ចន្តិ កថីយន្តិ. ឧបធិប្បហានំ តទង្គប្បហានេន, ឧបធិវូបសមំ វិក្ខម្ភនប្បហានេន, ឧបធិបដិនិស្សគ្គំ សមុច្ឆេទប្បហានេន ឧបធិបដិបស្សទ្ធំ ផលេនាតិ.

២៧. ន កេវលំ ទុក្ខមេវ បហាសិ – តេ ចាបីតិ គាថា. តត្ថ អដ្ឋិតន្តិ សក្កច្ចំ, សទា វា. តំ តំ នមស្សាមីតិ តស្មា តំ នមស្សាមិ. សមេច្ចាតិ ឧបគន្ត្វា. នាគាតិ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ.

និទ្ទេសេ សមេច្ចាតិ ជានិត្វា, ឯកតោ ហុត្វា វា. អភិសមេច្ចាតិ បដិវិជ្ឈិត្វា. សមាគន្ត្វាតិ សម្មុខា ហុត្វា. អភិសមាគន្ត្វាតិ សមីបំ គន្ត្វា. សម្មុខាតិ សម្មុខេ. អាគុំ ន ករោតីតិ បាបំ ន ករោតិ.

២៨. ឥទានិ នំ ភគវា ‘‘អទ្ធា ហិ ភគវា បហាសិ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំ តេន ព្រាហ្មណេន វិទិតោបិ អត្តានំ អនុបនេត្វាវ បហីនទុក្ខេន បុគ្គលេន ឱវទន្តោ ‘‘យំ ព្រាហ្មណ’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យំ តំ អភិជានន្តោ ‘‘អយំ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, វេទេហិ គតត្តា វេទគូ, កិញ្ចនាភាវា អកិញ្ចនោ, កាមេសុ ច ភវេសុ ច អសត្តត្តា កាមភវេ អសត្តោ’’តិ ជញ្ញា ជានេយ្យាសិ. អទ្ធា ហិ សោ ឱឃមិមំ អតារិ, តិណ្ណោ ច បារំ អខិលោ អកង្ខោ.

និទ្ទេសេ រាគកិញ្ចនន្តិ រាគបលិពោធំ. ទោសកិញ្ចនន្តិអាទិបិ ឯសេវ នយោ. កាមោឃំ តិណ្ណោ អនាគាមិមគ្គេន. ភវោឃំ តិណ្ណោ អរហត្តមគ្គេន. ទិដ្ឋោឃំ តិណ្ណោ សោតាបត្តិមគ្គេន. អវិជ្ជោឃំ តិណ្ណោ អរហត្តមគ្គេន. សំសារបថំ តិណ្ណោ កុសលាកុសលកម្មប្បភេទេនាតិ. ឧត្តិណ្ណោ បឋមមគ្គេន. និត្តិណ្ណោ ទុតិយមគ្គេន. អតិក្កន្តោ តតិយមគ្គេន. សមតិក្កន្តោ ចតុត្ថមគ្គេន.វីតិវត្តោ ផលេន.

២៩. កិញ្ច ភិយ្យោ – វិទ្វា ច យោតិ គាថា. តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ, អត្តភាវេ វា. វិសជ្ជាតិ វោសជ្ជិត្វា.

និទ្ទេសេ សជ្ជន្តិ មុញ្ចនំ. វិសជ្ជន្តិ វោសជ្ជនំ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ. ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ច វុត្តសទិសោ ឯវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

មេត្តគូមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.