៧. តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៤៩. សត្តមេ តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តេ មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ មេថុនធម្មំ សមាយុត្តស្ស. ឥតីតិ ឯវមាហ. អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ. តិស្សោតិ នាមំ តស្ស ថេរស្ស. សោបិ ហិ តិស្សោតិ នាមេន. មេត្តេយ្យោតិ គោត្តំ, គោត្តវសេនេវ ឯស បាកដោ អហោសិ. តស្មា អដ្ឋុប្បត្តិយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៨២១) វុត្តំ – ‘‘តិស្សមេត្តេយ្យា នាម ទ្វេ សហាយា’’តិ. វិឃាតន្តិ ឧបឃាតំ. ព្រូហីតិ អាចិក្ខ. មារិសាតិ បិយវចនមេតំ, និទ្ទុក្ខាតិ វុត្តំ ហោតិ. សុត្វាន តវ សាសនន្តិ តវ វចនំ សុត្វា. វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេតិ សហាយំ អារព្ភ ធម្មទេសនំ យាចន្តោ ភណតិ, សោ បន សិក្ខិតសិក្ខោយេវ.

មេថុនធម្មោ នាមាតិ ឥទំ និទ្ទិសិតព្ពស្ស មេថុនធម្មស្ស ឧបទេសបទំ. អសទ្ធម្មោតិ អសតំ នីចជនានំ ធម្មោ. គាមធម្មោតិ គាមវាសីនំ សេវនធម្មោ. វសលធម្មោតិ វសលានំ ធម្មោ, កិលេសវស្សនតោ វា សយមេវ វសលោ ធម្មោតិ វសលធម្មោ. ទុដ្ឋុល្លោតិ ទុដ្ឋោ ច កិលេសេហិ ទុដ្ឋត្តា, ថូលោ ច អនិបុណភាវតោតិ ទុដ្ឋុល្លោ. យស្មា ច តស្ស ធម្មស្ស បរិវារភូតំ ទស្សនម្បិ គហណម្បិ អាមសនម្បិ ផុសនម្បិ ឃដ្ដនម្បិ ទុដ្ឋុល្លំ, តស្មាបិ ទុដ្ឋុល្លោ សោ មេថុនធម្មោ. ឱទកន្តិកោតិ ឧទកំ អស្ស អន្តេ សុទ្ធត្ថំ អាទិយតីតិ ឧទកន្តោ, ឧទកន្តោយេវ ឱទកន្តិកោ. រហោ បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ កត្តព្ពតាយ រហស្សោ. វិនយេ បន ‘‘ទុដ្ឋុល្លំ ឱទកន្តិកំ រហស្ស’’ន្តិ (បារា. ៣៩) បាឋោ. តត្ថ តីសុ បទេសុ យោ សោតិ បទំ បរិវត្តេត្វា យំ តន្តិ កត្វា យោជេតព្ពំ ‘‘យំ តំ ទុដ្ឋុល្លំ, សោ មេថុនធម្មោ, យំ តំ ឱទកន្តិកំ សោ មេថុនធម្មោ, យំ តំ រហស្សំ, សោ មេថុនធម្មោ’’តិ. ឥធ បន ‘‘យោ សោ អសទ្ធម្មោ, សោ មេថុនធម្មោ…បេ… យោ សោ រហស្សោ, សោ មេថុនធម្មោ’’តិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ទ្វយេន ទ្វយេន សមាបជ្ជិតព្ពតោ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ. តត្ថ យោជនា – យា សា ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិ, សោ មេថុនធម្មោ នាមាតិ. កិំការណា វុច្ចតិ មេថុនធម្មោតិ កេន ការណេន កេន បរិយាយេន មេថុនធម្មោតិ កថីយតិ. តំ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧភិន្នំ រត្តាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភិន្នំ រត្តានន្តិ ទ្វិន្នំ ឥត្ថិបុរិសានំ រាគេន រញ្ជិតានំ. សារត្តានន្តិ វិសេសេន សុដ្ឋុ រញ្ជិតានំ. អវស្សុតានន្តិ កិលេសេន តិន្តានំ. បរិយុដ្ឋិតានន្តិ កុសលាចារំ បរិយាទិយិត្វា មទ្ទិត្វា ឋិតានំ ‘‘មគ្គេ ចោរា បរិយុដ្ឋិតា’’តិអាទីសុ វិយ. បរិយាទិន្នចិត្តានន្តិ កុសលចិត្តំ បរិយាទិយិត្វា ខេបេត្វា ឋិតចិត្តានំ. ឧភិន្នំ សទិសានន្តិ ទ្វិន្នំ កិលេសេន សទិសានំ. ធម្មោតិ សភាវោ. តំ ការណាតិ តេន ការណេន. តំ ឧបមាយ សាធេន្តោ ‘‘ឧភោ កលហការកា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧភោ កលហការកាតិ បុព្ពភាគេ កលហការកា ទ្វេ. មេថុនកាតិ វុច្ចន្តីតិ សទិសាតិ វុច្ចន្តិ. ភណ្ឌនការកាតិ តត្ថ តត្ថ គន្ត្វា ភណ្ឌនំ ករោន្តា. ភស្សការកាតិ វាចាកលហំ ករោន្តា. វិវាទការកាតិ នានាវចនំ ករោន្តា. អធិករណការកាតិ វិនិច្ឆយបាបុណនវិសេសការណំ ករោន្តា. វាទិនោតិ វាទបដិវាទិនោ. សល្លាបកាតិ វាចំ កថេន្តា ឯវមេវន្តិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

យុត្តស្សាតិ សញ្ញុត្តស្ស. បយុត្តស្សាតិ អាទរេន យុត្តស្ស. អាយុត្តស្សាតិ វិសេសេន យុត្តស្ស. សមាយុត្តស្សាតិ ឯកតោ យុត្តស្ស. តច្ចរិតស្សាតិ តំចរិតំ ករោន្តស្ស. តព្ពហុលស្សាតិ តំពហុលំ ករោន្តស្ស. តគ្គរុកស្សាតិ តំគរុំ ករោន្តស្ស. តន្និន្នស្សាតិ តស្មិំ នតចិត្តស្ស. តប្បោណស្សាតិ តស្មិំ នតកាយស្ស. តប្បព្ភារស្សាតិ តស្មិំ អភិមុខកាយស្ស. តទធិមុត្តស្សាតិ តស្មិំ អធិហរិតស្ស. តទធិបតេយ្យស្សាតិ តំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បវត្តស្ស.

វិឃាតន្តិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសវចនំ. វិឃាតន្តិ បីឡនំ. ឧបឃាតន្តិ សមីបំ កត្វា បីឡនំ. បីឡនន្តិ ឃដ្ដនំ. ឃដ្ដនន្តិ បីឡនំ. សព្ពំ អញ្ញមញ្ញវេវចនំ. ឧបទ្ទវន្តិ ហិំសនំ. ឧបសគ្គន្តិ តត្ថ តត្ថ ឧបគន្ត្វា បីឡនាការំ. ព្រូហីតិ កថេហិ. អាចិក្ខាតិ វិស្សជ្ជេហិ. ទេសេហីតិ ទស្សេហិ. បញ្ញបេហីតិ ញាបេហិ. បដ្ឋបេហីតិ ឋបេហិ. វិវរាតិ បាកដំ ករោហិ. វិភជាតិ ភាជេហិ. ឧត្តានីករោហីតិ តីរំ បាបេហិ. បកាសេហីតិ បាកដំ ករោហិ.

តុយ្ហំ វចនន្តិ តវ វាចំ. ព្យប្បថន្តិ វចនំ. ទេសនន្តិ អាចិក្ខនំ. អនុសាសនន្តិ ឱវាទំ. អនុសិដ្ឋន្តិ អនុសាសនំ. សុត្វាតិ សោតេន សុត្វា. សុណិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧគ្គហេត្វាតិ សម្មា គហេត្វា. ឧបធារយិត្វាតិ អនាសេត្វា. ឧបលក្ខយិត្វាតិ សល្លក្ខេត្វា.

៥០. មុស្សតេ វាបិ សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិតោ ទុវិធម្បិ សាសនំ នស្សតិ. វាបីតិ បទបូរណមត្តំ. ឯតំ តស្មិំ អនរិយន្តិ តស្មិំ បុគ្គលេ ឯតំ អនរិយំ, យទិទំ មិច្ឆាបដិបទា. គារវាធិវចនន្តិ គុណវិសិដ្ឋសព្ពសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៤២);

ចតុព្ពិធំ វា នាមំ អាវត្ថិកំ, លិង្គិកំ, នេមិត្តិកំ, អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ. អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាម លោកិយវោហារេន ‘‘យទិច្ឆក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ វច្ឆោ, ទម្មោ, ពលីពទ្ធោតិ ឯវមាទិ អាវត្ថិកំ, ទណ្ឌី, ឆត្តី, សិខី, ករីតិ ឯវមាទិ លិង្គិកំ, តេវិជ្ជោ, ឆឡភិញ្ញោតិ ឯវមាទិ នេមិត្តិកំ, សិរិវឌ្ឍកោ, ធនវឌ្ឍកោតិ ឯវមាទិ វចនត្ថំ អនបេក្ខិត្វា បវត្តំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ. ឥទំ បន ភគវាតិ នាមំ នេមិត្តិកំ, ន មហាមាយាយ, ន សុទ្ធោទនមហារាជេន, ន អសីតិយា ញាតិសហស្សេហិ កតំ, ន សក្កសន្តុសិតាទីហិ ទេវតាវិសេសេហិ កតំ. វក្ខតិ ច ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ…បេ… បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវា’’តិ (មហានិ. ៨៤).

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤);

តត្ថ –

‘‘វណ្ណាគមោ វណ្ណវិបរិយាយោ, ទ្វេ ចាបរេ វណ្ណវិការនាសា;

ធាតូនមត្ថាតិសយេន យោគោ, តទុច្ចតេ បញ្ចវិធំ និរុត្តិ’’ន្តិ. –

ឯវំ វុត្តនិរុត្តិលក្ខណំ គហេត្វា បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ‘‘នក្ខត្តរាជារិវ តារកាន’’ន្តិ ឯត្ថ រការាគមោ វិយ អវិជ្ជមានស្ស អក្ខរស្ស អាគមោ វណ្ណាគមោ នាម. ‘‘ហិំសនា, ហិំសោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សីហោ’’តិ វិយ វិជ្ជមានក្ខរានំ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បរិវត្តនំ វណ្ណវិបរិយាយោ នាម. ‘‘នវេ ឆន្នកេ ទានំ ទិយ្យតី’’តិ ឯត្ថ អការស្ស ឯការាបជ្ជនតា វិយ អញ្ញក្ខរស្ស អញ្ញក្ខរាបជ្ជនតា វណ្ណវិការោ នាម. ‘‘ជីវនស្ស មូតោ ជីវនមូតោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ជីមូតោ’’តិ វការនការានំ វិនាសោ វិយ វិជ្ជមានក្ខរវិនាសោ វណ្ណវិនាសោ នាម. ‘‘ផរុសាហិ វាចាហិ បក្រុព្ពមានោ អាសជ្ជ មំ ត្វំ វទសិ កុមារា’’តិ ឯត្ថ បក្រុព្ពមានោតិ បទស្ស អភិភវមានោតិ អត្ថបដិបាទនំ វិយ តត្ថ តត្ថ យថាយោគំ វិសេសត្ថយោគោ ធាតូនំ អត្ថាតិសយេន យោគោ នាម.

ឯវំ និរុត្តិលក្ខណំ គហេត្វា សទ្ទនយេន វា បិសោទរាទិនិស្សិតោ បតិដ្ឋានីតិ បិសោទរាទិបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា យស្មា លោកិយលោកុត្តរសុខាភិនិព្ពត្តកំ ទានសីលាទិបារប្បត្តំ ភាគ្យមស្ស អត្ថិ, តស្មា ‘‘ភាគ្យវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតីតិ ញាតព្ពំ.

យស្មា បន លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរិកានោត្តប្បកោធូបនាហមក្ខបឡាសឥស្សា- មច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានមទបមាទតណ្ហាអវិជ្ជាតិវិធាកុសលមូលទុច្ចរិត- សំកិលេសមលវិសមសញ្ញាវិតក្កបបញ្ចចតុព្ពិធវិបរិយេសអាសវគន្ថឱឃយោគអគតិ- តណ្ហុប្បាទុបាទានបញ្ចចេតោខីលវិនិពន្ធនីវរណាភិនន្ទនឆវិវាទមូលតណ្ហាកាយសត្តានុសយ- អដ្ឋមិច្ឆត្តនវតណ្ហាមូលកទសាកុសលកម្មបថទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតអដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតប្បភេសព្ពទរថ- បរិឡាហកិលេសសតសហស្សានិ, សង្ខេបតោ វា បញ្ច កិលេសខន្ធអភិសង្ខារទេវបុត្តមច្ចុមារេ អភញ្ជិ, តស្មា ភគ្គត្តា ឯតេសំ បរិស្សយានំ ‘‘ភគ្គវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ភគ្គរាគោ ភគ្គទោសោ, ភគ្គមោហោ អនាសវោ;

ភគ្គាស្ស បាបកា ធម្មា, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៩៦; វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤);

ភាគ្យវន្តតាយ ចស្ស សតបុញ្ញជលក្ខណវរស្ស រូបកាយសម្បត្តិ ទីបិតា ហោតិ. ភគ្គទោសតាយ ធម្មកាយសម្បត្តិ. តថា លោកិយសរិក្ខកានំ ពហុមតភាវោ, គហដ្ឋបព្ពជិតេហិ អភិគមនីយតា, អភិគតានញ្ច នេសំ កាយចិត្តទុក្ខាបនយនេ បដិពលភាវោ, អាមិសទានធម្មទានេហិ ឧបការិតា, លោកិយលោកុត្តរសុខេហិ ច សញ្ញោជនសមត្ថតា ទីបិតា ហោតិ.

យស្មា ច លោកេ ឥស្សរិយធម្មយសសិរិកាមបយត្តេសុ ឆសុ ធម្មេសុ ភគសទ្ទោ បវត្តតិ, បរមញ្ចស្ស សកចិត្តេ ឥស្សរិយំ, អណិមាលង្ឃិមាទិកំ វា លោកិយសម្មតំ សព្ពាការបរិបូរំ អត្ថិ, តថា លោកុត្តរោ ធម្មោ, លោកត្តយព្យាបកោ យថាភុច្ចគុណាធិគតោ អតិវិយ បរិសុទ្ធោ យសោ, រូបកាយទស្សនព្យាវដជននយនប្បសាទជននសមត្ថា សព្ពាការបរិបូរា សព្ពង្គបច្ចង្គសិរី, យំ យំ ឯតេន ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ អត្តហិតំ បរហិតំ វា, តស្ស តស្ស តថេវ អភិនិប្ផន្នត្តា ឥច្ឆិតិច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិសញ្ញិតោ កាមោ, សព្ពលោកគរុភាវប្បត្តិហេតុភូតោ សម្មាវាយាមសង្ខាតោ បយត្តោ ច អត្ថិ, តស្មា ឥមេហិ ភគេហិ យុត្តត្តាបិ ភគា អស្ស សន្តីតិ ឥមិនា អត្ថេន ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន កុសលាទីហិ ភេទេហិ សព្ពធម្មេ, ខន្ធាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទីហិ វា កុសលាទិធម្មេ, បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេន វា ទុក្ខមរិយសច្ចំ, អាយូហននិទានសំយោគបលិពោធដ្ឋេន សមុទយំ, និស្សរណវិវេកាសង្ខតអមតដ្ឋេន និរោធំ, និយ្យានិកហេតុទស្សនាធិបតេយ្យដ្ឋេន មគ្គំ វិភត្តវា, វិភជិត្វា វិវរិត្វា ទេសិតវាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ‘‘វិភត្តវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា ច ឯស ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេ សុញ្ញតប្បណិហិតានិមិត្តវិមោក្ខេ អញ្ញេ ច លោកិយលោកុត្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសិ, តស្មា ‘‘ភត្តវា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន តីសុ ភវេសុ តណ្ហាសង្ខាតំ គមនំ អនេន វន្តំ, តស្មា ‘‘ភវេសុ វន្តគមនោ’’តិ វត្តព្ពេ ភវសទ្ទតោ ភការំ គមនសទ្ទតោ គការំ វន្តសទ្ទតោ វការញ្ច ទីឃំ កត្វា អាទាយ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ, យថា លោកេ ‘‘មេហនស្ស ខស្ស មាលា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មេខលា’’តិ វុច្ចតិ.

បុន អបរម្បិ បរិយាយំ និទ្ទិសន្តោ ‘‘អបិ ច ភគ្គរាគោតិ ភគវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភគ្គោ រាគោ អស្សាតិ ភគ្គរាគោ. ភគ្គទោសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កណ្ឌកោតិ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន កិលេសា ឯវ. ភជីតិ ឧទ្ទេសវសេន វិភាគំ កត្វា ភាជេសិ. វិភជីតិ និទ្ទេសវសេន វិវិធា ភាជេសិ. បវិភជីតិ បដិនិទ្ទេសវសេន បការេន វិភជិ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំ វសេន ភជិ. វិបញ្ចិតញ្ញូនំ វសេន វិភជិ. នេយ្យានំ វសេន បវិភជិ.

ធម្មរតនន្តិ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣) –

ឯវំ វណ្ណិតំ ធម្មរតនំ តិវិធេន ភាជេសិ. ភវានំ អន្តករោតិ កាមភវាទីនំ នវន្នំ ភវានំ បរិច្ឆេទំ បរិយន្តំ បរិវដុមំ ការកោ. ភាវិតកាយោតិ វឌ្ឍិតកាយោ. តថា ឥតរេសុបិ. ភជីតិ សេវិ. អរញ្ញវនបត្ថានីតិ គាមស្ស វា នគរស្ស វា ឥន្ទខីលតោ ពហិ អរញ្ញំ. វនបត្ថានិ មនុស្សូបចារាតិក្កន្តានិ វនសណ្ឌានិ. បន្តានីតិ យត្ថ មនុស្សា ន កសន្តិ ន វបន្តិ ទូរានិ សេនាសនានិ. កេចិ បន ‘‘វនបត្តានីតិ យស្មា យត្ថ ព្យគ្ឃាទយោ អត្ថិ, តំ វនំ តេ បាលយន្តិ រក្ខន្តិ, តស្មា តេហិ រក្ខិតត្តា វនបត្តានី’’តិ វទន្តិ. សេនាសនានីតិ សេតិ ចេវ អាសតិ ច ឯត្ថាតិ សេនាសនានិ. អប្បសទ្ទានីតិ វចនសទ្ទេន អប្បសទ្ទានិ. អប្បនិគ្ឃោសានីតិ គាមនគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន អប្បនិគ្ឃោសានិ. វិជនវាតានីតិ អន្តោសញ្ចរណជនស្ស សរីរវាតេន វិរហិតានិ. ‘‘វិជនវាទានី’’តិបិ បាឋោ, ‘‘អន្តោជនវាទេន វិរហិតានី’’តិ អត្ថោ. ‘‘វិជនបាតានី’’តិបិ បាឋោ, ‘‘ជនសញ្ចារវិរហិតានី’’តិ អត្ថោ. មនុស្សរាហស្សេយ្យកានីតិ មនុស្សានំ រហស្សករណដ្ឋានានិ. បដិសល្លានសារុប្បានីតិ វិវេកានុរូបានិ. ភាគី វាតិ ‘‘ភាគោ ចីវរាទិកោដ្ឋាសោ អស្ស អត្ថី’’តិ ភាគី. ‘‘បដិលាភវសេន អត្ថរសាទិភាគោ អស្ស អត្ថី’’តិ ភាគី. អត្ថរសស្សាតិ ហេតុផលសម្បត្តិសង្ខាតស្ស អត្ថរសស្ស. ធម្មរសស្សាតិ ហេតុសម្បត្តិសង្ខាតស្ស ធម្មរសស្ស. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា, ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២០). វិមុត្តិរសស្សាតិ ផលសម្បត្តិសង្ខាតស្ស វិមុត្តិរសស្ស. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតី’’តិ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.២ មាតិកាវណ្ណនា; វិសុទ្ធិ. ១.៨).

ចតុន្នំ ឈានានន្តិ បឋមជ្ឈានាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ. ចតុន្នំ អប្បមញ្ញានន្តិ មេត្តាទីនំ ផរណប្បមាណវិរហិតានំ ចតុន្នំ ព្រហ្មវិហារានំ. ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនាទីនំ ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៤៨) នយេន វុត្តានំ អារម្មណវិមុត្តានំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ. អភិភាយតនានន្តិ ឯត្ថ អភិភូតានិ អាយតនានិ ឯតេសំ ឈានានន្តិ អភិភាយតនានិ, ឈានានិ. អាយតនានីតិ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនសង្ខាតានិ កសិណារម្មណានិ. ញាណុត្តរិកោ ហិ បុគ្គលោ វិសទញាណោតិ កិំ ឯត្ថ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ, ន មយិ ចិត្តេកគ្គតាករណេ ភារោ អត្ថីតិ តានិ អារម្មណានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ. សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧប្បាទិតានិ ឈានានិ អភិភាយតនានីតិ វុច្ចន្តិ, តេសំ អដ្ឋន្នំ អភិភាយតនានំ. នវន្នំ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីនន្តិ បុព្ពំ បុព្ពំ អនុ អនុបុព្ពំ, អនុបុព្ពំ វិហរិតព្ពតោ សមាបជ្ជិតព្ពតោ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តិ, អនុបដិបាដិយា សមាបជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ, តាសំ នវន្នំ អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីនំ. ទសន្នំ សញ្ញាភាវនានន្តិ គិរិមានន្ទសុត្តេ (អ. និ. ១០.៦០) អាគតានំ អនិច្ចសញ្ញាទីនំ ទសន្នំ សញ្ញាភាវនានំ. ទសន្នំ កសិណសមាបត្តីនន្តិ សកលដ្ឋេន កសិណសង្ខាតានំ បថវីកសិណជ្ឈានាទីនំ ទសន្នំ ឈានានំ. អានាបានស្សតិសមាធិស្សាតិ អានាបានស្សតិសម្បយុត្តសមាធិស្ស. អសុភសមាបត្តិយាតិ អសុភជ្ឈានសមាបត្តិយា. ទសន្នំ តថាគតពលានន្តិ ទសពលពលានំ ទសន្នំ. ចតុន្នំ វេសារជ្ជានន្តិ វិសារទភាវានំ ចតុន្នំ វេសារជ្ជានំ. ចតុន្នំ បដិសម្ភិទានន្តិ បដិសម្ភិទាញាណានំ ចតុន្នំ. ឆន្នំ អភិញ្ញាណានន្តិ ឥទ្ធិវិធាទីនំ ឆន្នំ អភិញ្ញាណានំ. ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានន្តិ ‘‘សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណានុបរិវត្តី’’តិអាទិនា (ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; នេត្តិ. ១៥) នយេន ឧបរិ អាគតានំ ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មានំ.

តត្ថ ចីវរាទយោ ភាគ្យសម្បត្តិវសេន វុត្តា. អត្ថរសតិកោ បដិវេធវសេន វុត្តោ. អធិសីលតិកោ បដិបត្តិវសេន. ឈានត្តិកោ រូបារូបជ្ឈានវសេន. វិមោក្ខត្តិកោ សមាបត្តិវសេន. សញ្ញាចតុក្កោ ឧបចារប្បនាវសេន. សតិបដ្ឋានាទយោ សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មវសេន. តថាគតពលានន្តិអាទយោ អាវេណិកធម្មវសេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

ឥតោ បរំ ភគវាតិ នេតំ នាមន្តិអាទិ ‘‘អត្ថមនុគតា អយំ បញ្ញត្តី’’តិ ញាបនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ សមណា បព្ពជ្ជុបគតា. ព្រាហ្មណា ភោវាទិនោ សមិតបាបពាហិតបាបា វា. ទេវតា សក្កាទយោ ព្រហ្មានោ ច. វិមោក្ខន្តិកន្តិ វិមោក្ខោ អរហត្តមគ្គោ, វិមោក្ខស្ស អន្តោ អរហត្តផលំ, តស្មិំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ នាមំ. សព្ពញ្ញុភាវោ ហិ អរហត្តមគ្គេន សិជ្ឈតិ, អរហត្តផលាធិគមេន សិទ្ធោ ហោតិ. តស្មា សព្ពញ្ញុភាវោ វិមោក្ខន្តេ ភវោ ហោតិ. តំ នេមិត្តិកម្បិ នាមំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តាន’’ន្តិ. ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភាតិ មហាពោធិរុក្ខមូលេ យថាវុត្តក្ខណេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភេន សហ. សច្ឆិកា បញ្ញត្តីតិ អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ សព្ពធម្មសច្ឆិកិរិយាយ វា ជាតា បញ្ញត្តិ. យទិទំ ភគវាតិ យា អយំ ភគវាតិ បញ្ញត្តិ.

ទ្វីហិ ការណេហីតិ ទ្វីហិ កោដ្ឋាសេហិ. បរិយត្តិសាសនន្តិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. បដិបត្តីតិ បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបត្តិ. យំ តស្ស បរិយាបុដន្តិ តេន បុគ្គលេន យំ បរិយាបុដំ សជ្ឈាយិតំ ករណត្ថេ សាមិវចនំ. ‘‘បរិយាបុដ្ដ’’ន្តិបិ បាឋោ. សុត្តន្តិ ឧភតោវិភង្គនិទ្ទេសខន្ធកបរិវារា, សុត្តនិបាតេ មង្គលសុត្ត- (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) រតនសុត្ត- (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ) តុវដកសុត្តានិ (សុ. និ. ៩២១ អាទយោ), អញ្ញម្បិ ច សុត្តនាមកំ តថាគតវចនំ សុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. គេយ្យន្តិ សព្ពម្បិ សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យន្តិ វេទិតព្ពំ, វិសេសេន សំយុត្តកេ សកលោបិ សគាថាវគ្គោ. វេយ្យាករណន្តិ សកលំ អភិធម្មបិដកំ និគ្គាថកំ សុត្តំ, យញ្ច អញ្ញម្បិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ អសង្គហិតំ ពុទ្ធវចនំ, តំ ‘‘វេយ្យាករណ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. គាថាតិ ធម្មបទំ, ថេរគាថា, ថេរីគាថា, សុត្តនិបាតេ នោសុត្តនាមិកា សុទ្ធិកគាថា ច ‘‘គាថា’’តិ វេទិតព្ពា. ឧទានន្តិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាបដិសំយុត្តា ទ្វេអសីតិ សុត្តន្តា ‘‘ឧទាន’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិវុត្តកន្តិ ‘‘វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា’’តិអាទិនយប្បវត្តា (ឥតិវុ. ១ អាទយោ) ទសុត្តរសតសុត្តន្តា ‘‘ឥតិវុត្តក’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ជាតកន្តិ អបណ្ណកជាតកាទីនិ (ជា. ១.១.១) បណ្ណាសាធិកានិ បញ្ចជាតកសតានិ ‘‘ជាតក’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. អព្ភុតធម្មន្តិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អច្ឆរិយា អព្ភុតធម្មា អានន្ទេ’’តិអាទិនយប្បវត្តា (ទី. និ. ២.២០៩; អ. និ. ៤.១២៩) សព្ពេបិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តា សុត្តន្តា ‘‘អព្ភុតធម្ម’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. វេទល្លន្តិ ចូឡវេទល្ល- (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) មហាវេទល្ល- (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) សម្មាទិដ្ឋិ- (ម. និ. ១.៨៩ អាទយោ) សក្កបញ្ហ- (ទី. និ. ២.៣៤៤ អាទយោ) សង្ខារភាជនិយមហាបុណ្ណមសុត្តាទយោ (ម. និ. ៣.៨៥ អាទយោ) សព្ពេបិ វេទញ្ច តុដ្ឋិញ្ច លទ្ធា លទ្ធា បុច្ឆិតសុត្តន្តា ‘‘វេទល្ល’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បរិយត្តិសាសនន្តិ ឥទំ វុត្តប្បការំ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណិតព្ពដ្ឋេន បរិយត្តិ, អនុសាសនដ្ឋេន សាសនន្តិ កត្វា បរិយត្តិសាសនំ. តម្បិ មុស្សតីតិ តម្បិ បរិយត្តិសាសនំ នស្សតិ. សម្មុស្សតីតិ អាទិតោ នស្សតិ. បរិពាហិរោ ហោតីតិ បរម្មុខោ ហោតិ.

កតមំ បដិបត្តិសាសនន្តិ លោកុត្តរធម្មតោ បុព្ពភាគោ តទត្ថំ បដិបជ្ជីយតីតិ បដិបត្តិ. សាសីយន្តិ ឯត្ថ វេនេយ្យាតិ សាសនំ. សម្មាបដិបទាតិអាទយោ វុត្តនយា ឯវ.

បាណម្បិ ហនតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ ឃាតេតិ. អទិន្នម្បិ អាទិយតីតិ បរបរិគ្គហិតម្បិ វត្ថុំ គណ្ហាតិ. សន្ធិម្បិ ឆិន្ទតីតិ ឃរសន្ធិម្បិ ឆិន្ទតិ. និល្លោបម្បិ ហរតីតិ គាមេ បហរិត្វា មហាវិលោបម្បិ ករោតិ. ឯកាគារិកម្បិ ករោតីតិ បណ្ណាសមត្តេហិបិ សដ្ឋិមត្តេហិបិ បរិវារេត្វា ជីវគ្គាហំ គហេត្វាបិ ធនំ អាហរាបេតិ. បរិបន្ថេបិ តិដ្ឋតីតិ បន្ថទូហនកម្មំ ករោតិ. បរទារម្បិ គច្ឆតីតិ បរទារេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជតិ. មុសាបិ ភណតីតិ អត្ថភញ្ជនកំ មុសាបិ វទតិ. អនរិយធម្មោតិ អនរិយសភាវោ.

៥១. ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វានាតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វា គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន វា បុព្ពេ លោកេ វិហរិត្វា. យានំ ភន្តំវ តំ លោកេ, ហីនមាហុ បុថុជ្ជនន្តិ តំ វិព្ភន្តកំ បុគ្គលំ យថា ហត្ថិយានាទិយានំ អទន្តំ វិសមម្បិ អារោហតិ, អារោហនកម្បិ ភញ្ជតិ, បបាតេបិ បបតតិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតាទិវិសមារោហនេន និរយាទីសុ, អត្ថភញ្ជនេន ជាតិបបាតាទីសុ បបតនេន ច យានំ ភន្តំវ ហីនំ បុថុជ្ជនញ្ច អាហូតិ.

បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វាតិ បព្ពជ្ជាកោដ្ឋាសេន វា ‘‘បព្ពជិតោ សមណោ’’តិ គណនារោបនេន វា. គណាវវស្សគ្គដ្ឋេន វាតិ គណសង្គណិការាមតំ វិស្សជ្ជេត្វា វស្សគ្គដ្ឋេន វា.

ឯកោ បដិក្កមតីតិ ឯកកោវ គាមតោ និវត្តតិ. យោ និសេវតីតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. អបរេន សមយេនាតិ អញ្ញស្មិំ កាលេ អបរភាគេ. ពុទ្ធន្តិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធំ. ធម្មន្តិ ស្វាក្ខាតតាទិគុណយុត្តំ ធម្មំ. សង្ឃន្តិ សុប្បដិបន្នតាទិគុណយុត្តំ សង្ឃំ. សិក្ខន្តិ អធិសីលាទិសិក្ខិតព្ពំ សិក្ខំ. បច្ចក្ខាយាតិ ពុទ្ធាទិំ បដិក្ខិបិត្វា. ហីនាយាតិ ហីនត្ថាយ គិហិភាវាយ. អាវត្តិត្វាតិ និវត្តិត្វា. សេវតិ ឯកវារំ សេវតិ. និសេវតិ អនេកវិធេន សេវតិ. សំសេវតិ អល្លីយិត្វា សេវតិ. បដិសេវតិ បុនប្បុនំ សេវតិ.

ភន្តន្តិ វិព្ភន្តំ. អទន្តន្តិ ទន្តភាវំ អនុបនីតំ. អការិតន្តិ សុសិក្ខិតកិរិយំ អសិក្ខាបិតំ. អវិនីតន្តិ ន វិនីតំ អាចារសម្បត្តិយា អសិក្ខិតំ. ឧប្បថំ គណ្ហាតីតិ វុត្តប្បការំ យានំ អទន្តាតិយុត្តំ ភន្តំ វិសមមគ្គំ ឧបេតិ. វិសមំ ខាណុម្បិ បាសាណម្បិ អភិរុហតីតិ វិសមំ ហុត្វា ឋិតំ ខរខាណុម្បិ តថា បព្ពតបាសាណម្បិ អារោហតិ. យានម្បិ អារោហនកម្បិ ភញ្ជតីតិ វយ្ហាទិយានំ អារោហន្តស្ស បាជេន្តស្ស ហត្ថបាទាទិម្បិ ភិន្ទតិ. បបាតេបិ បបតតីតិ ឯកតោច្ឆិន្នបព្ភារបបាតេបិ បាតេតិ. សោ វិព្ភន្តកោតិ សោ បដិក្កន្តកោ. ភន្តយានបដិភាគោតិ អនវដ្ឋិតយានសទិសោ. ឧប្បថំ គណ្ហាតីតិ កុសលកម្មបថតោ បដិក្កមិត្វា អបាយបថភូតំ ឧប្បថំ មិច្ឆាមគ្គំ ឧបេតិ. វិសមំ កាយកម្មំ អភិរុហតីតិ សមស្ស បដិបក្ខំ កាយទុច្ចរិតសង្ខាតំ វិសមំ កាយកម្មំ អារោហតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. និរយេ អត្តានំ ភញ្ជតីតិ និរស្សាទសង្ខាតេ និរយេ អត្តភាវំ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករោតិ. មនុស្សលោកេ អត្តានំ ភញ្ជតីតិ វិវិធកម្មការណវសេន ភញ្ជតិ. ទេវលោកេ អត្តានំ ភញ្ជតីតិ បិយវិប្បយោគាទិទុក្ខវសេន. ជាតិបបាតម្បិ បបតតីតិ ជាតិបបាតេបិ បាតេតិ. ជរាបបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនុស្សលោកេតិ ឥធ អធិប្បេតលោកមេវ ទស្សេតិ.

បុថុជ្ជនាតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. តត្ថ បុថុជ្ជនាតិ –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ.

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិបិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. តំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ពហូនំ នានប្បការានំ សក្កាយទិដ្ឋីនំ អវិហតត្តា វា តា ជនេន្តិ, តាហិ ជនិតាតិ វា បុថុជ្ជនា. អវិហតមេវត្ថំ ជនសទ្ទោ វទតិ. បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ ឯត្ថ បុថូ នានាជនា សត្ថុបដិញ្ញា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនាតិ វចនត្ថោ. បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ ជនេតព្ពា ជនយន្តិ ឯត្ថាតិ ជនា, គតិយោ. បុថូ ជនា ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. ឥតោ បរេ ជាយន្តិ ឯតេហីតិ ជនា, អភិសង្ខារាទយោ. តេ ឯតេសំ វិជ្ជន្តីតិ បុថុជ្ជនា. អភិសង្ខរណាទិអត្ថោ ឯវ វា ជនសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. នានាសន្តាបេហិ សន្តបន្តីតិ រាគគ្គិអាទយោ សន្តាបា. តេ ឯវ វា សព្ពេបិ វា កិលេសា បរិឡាហា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសូតិ ឯត្ថ ជាយតីតិ ជនោ, រាគោ គេធោតិ ឯវមាទិកោ, បុថុ ជនោ ឯតេសន្តិ បុថុជ្ជនា. បុថុ ជាតា រត្តាតិ ឯវំ រាគាទិអត្ថោ ឯវ វា ជនសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. បលិពុទ្ធាតិ សម្ពទ្ធា. អាវុតាតិ អាវរិតា. និវុតាតិ វារិតា. ឱវុតាតិ ឧបរិតោ បិហិតា. បិហិតាតិ ហេដ្ឋាភាគេន បិហិតា. បដិច្ឆន្នាតិ អបាកដា. បដិកុជ្ជិតាតិ អធោមុខគតា.

អថ វា បុថូនំ វា គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា. បុថុ វា អយំ វិសុំយេវ សង្ខំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ.

ឯវំ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. –

ទ្វេវ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៥២. យសោ កិត្តិ ចាតិ លាភសក្ការោ បសំសា ច. បុព្ពេតិ បព្ពជិតភាវេ. ហាយតេ វាបិ តស្ស សាតិ តស្ស វិព្ភន្តកស្ស សតោ សោ ច យសោ សា ច កិត្តិ ហាយតិ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ឯតម្បិ បុព្ពេ យសកិត្តីនំ លាភំ បច្ឆា ច ហានិំ ទិស្វា. សិក្ខេថ មេថុនំ វិប្បហាតវេតិ តិស្សោ សិក្ខាយោ សិក្ខេថ. កិំ ការណា? មេថុនំ វិប្បហាតវេ, មេថុនប្បហានត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កិត្តិវណ្ណគតោតិ ភគវា កិត្តិវណ្ណោ, កិត្តិសទ្ទញ្ចេវ គុណញ្ច ឧក្ខិបិត្វា វទន្តោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចិត្តំ នានានយេន កថនំ អស្ស អត្ថីតិ ចិត្តកថី. កល្យាណបដិភានោតិ សុន្ទរបញ្ញោ.

ហាយតីតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. បរិហាយតីតិ សមន្តតោ ហាយតិ. បរិធំសតីតិ អធោបថវិំ បតតិ. បរិបតតីតិ សមន្តតោ អបគច្ឆតិ. អន្តរធាយតីតិ អទស្សនំ យាតិ. វិប្បលុជ្ជតីតិ ឧច្ឆិជ្ជតិ.

ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោតិ ថុល្លច្ចយាទិ. មហន្តោ សីលក្ខន្ធោតិ បារាជិកសំង្ឃាទិសេសោ.

មេថុនធម្មស្ស បហានាយាតិ តទង្គាទិបហានេន បជហនត្ថាយ. វូបសមាយាតិ មលានំ វូបសមនត្ថាយ. បដិនិស្សគ្គាយាតិ បក្ខន្ទនបរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គត្ថាយ. បដិបស្សទ្ធិយាតិ បដិបស្សទ្ធិសង្ខាតស្ស ផលស្ស អត្ថាយ.

៥៣. យោ ហិ មេថុនំ ន វិប្បជហតិ សង្កប្បេហិ…បេ… តថាវិធោ. តត្ថ បរេតោតិ សមន្នាគតោ. បរេសំ និគ្ឃោសន្តិ ឧបជ្ឈាយាទីនំ និន្ទាវចនំ. មង្កុ ហោតីតិ ទុម្មនោ ហោតិ.

កាមសង្កប្បេនាតិ កាមបដិសំយុត្តេន វិតក្កេន. ឧបរិដ្ឋេបិ ឯសេវ នយោ. ផុដ្ឋោតិ វិតក្កេហិ ផុសិតោ. បរេតោតិ អបរិហីនោ. សមោហិតោតិ សម្មា ឱហិតោ អន្តោ បវិដ្ឋោ. កបណោ វិយាតិ ទុគ្គតមនុស្សោ វិយ. មន្ទោ វិយាតិ អញ្ញាណី វិយ. មោមូហោ វិយាតិ សម្មោហភូតោ វិយ. ឈាយតីតិ ចិន្តេតិ. បជ្ឈាយតីតិ ភុសំ ចិន្តេតិ. និជ្ឈាយតីតិ អនេកវិធេន ចិន្តេតិ. អបជ្ឈាយតីតិ តតោ អបគន្ត្វា ចិន្តេតិ. ឧលូកោតិ ឧលូកសកុណោ. រុក្ខសាខាយន្តិ រុក្ខេ ឧដ្ឋិតសាខាយ, វិដបេ វា. មូសិកំ មគយមានោតិ មូសិកំ គវេសមានោ, ‘‘មគ្គយមានោ’’តិបិ បឋន្តិ. កោត្ថូតិ សិង្គាលោ. ពិឡារោតិ ពព្ពុ. សន្ធិសមលសង្កដិរេតិ ទ្វិន្នំ ឃរានំ អន្តរេ ច ឧទកនិទ្ធមនចិក្ខល្លកចវរនិក្ខិបនដ្ឋានេ ច ថណ្ឌិលេ ច. វហច្ឆិន្នោតិ បិដ្ឋិគីវមំសច្ឆិន្នោ. ឥតោ បរា គាថា បាកដសម្ពន្ធា ឯវ.

៥៤. តាសុ សត្ថានីតិ កាយទុច្ចរិតាទីនិ. តានិ ហិ អត្តនោ បរេសញ្ច ឆេទនដ្ឋេន ‘‘សត្ថានី’’តិ វុច្ចន្តិ. តេសុ វាយំ វិសេសេន តាវ អាទិតោ មុសាវចនសត្ថានេវ ករោតិ, ‘‘ឥមិនា ការណេនាហំ វិព្ភន្តោ’’តិ ភណន្តោ. តេនេវាហ – ‘‘ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោ, មោសវជ្ជំ បគាហតី’’តិ. តត្ថ ឯស ខ្វស្សាតិ ឯស ខោ អស្ស. មហាគេធោតិ មហាពន្ធនំ. កតមោតិ ចេ? យទិទំ មោសវជ្ជំ បគាហតិ, ស្វាយំ មុសាវាទជ្ឈោគាហោ ‘‘មហាគេធោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

តីណិ សត្ថានីតិ តយោ ឆេទកា. កាយទុច្ចរិតំ កាយសត្ថំ. វចីសត្ថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយសត្ថ’’ន្តិ អាហ. សម្បជានមុសា ភាសតីតិ ជានន្តោ តុច្ឆំ វាចំ ភាសតិ. អភិរតោ អហំ ភន្តេ អហោសិំ បព្ពជ្ជាយាតិ សាសនេ បព្ពជ្ជាយ អនភិរតិវិរហិតោ អហំ អាសិំ. មាតា មេ បោសេតព្ពាតិ មាតា មយា បោសេតព្ពា. តេនម្ហិ វិព្ភន្តោតិ ភណតីតិ តេន ការណេន បដិក្កន្តោ អស្មីតិបិ កថេតិ. បិតា មេ បោសេតព្ពោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯសោ តស្ស មហាគេធោតិ តស្ស បុគ្គលស្ស ឯសោ មហាពន្ធោ. មហាវនន្តិ មហន្តំ ទុដ្ឋវនំ. គហនន្តិ ទុរតិក្កមំ. កន្តារោតិ ចោរកន្តារាទិសទិសោ. វិសមោតិ កណ្ដកវិសមោ. កុដិលោតិ វង្កកដកសទិសោ. បង្កោតិ បល្លលសទិសោ. បលិបោតិ កទ្ទមសទិសោ. បលិពោធោតិ មហាទុក្ខោ. មហាពន្ធនន្តិ មហន្តំ ទុមោចយពន្ធនំ. យទិទំ សម្បជានមុសាវាទោតិ យោ អយំ សម្បជានមុសាវាទោ.

សភគ្គតោ វាតិ សភាយំ ឋិតោ វា. បរិសគ្គតោ វាតិ គាមបរិសាយំ ឋិតោ វា. ញាតិមជ្ឈគតោ វាតិ ទាយាទានំ មជ្ឈេ ឋិតោ វា. បូគមជ្ឈគតោ វាតិ សេនីនំ មជ្ឈេ ឋិតោ វា. រាជកុលមជ្ឈគតោ វាតិ រាជកុលស្ស មជ្ឈេ មហាវិនិច្ឆយេ ឋិតោ វា. អភិនីតោតិ បុច្ឆនត្ថាយ នីតោ. សក្ខិបុដ្ឋោតិ សក្ខិំ កត្វា បុច្ឆិតោ. ឯហម្ភោ បុរិសាតិ អាលបនមេតំ. អត្តហេតុ វា បរហេតុ វាតិ អត្តនោ វា បរស្ស វា ហត្ថបាទាទិហេតុ វា ធនហេតុ វា. អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វាតិ ឯត្ថ អាមិសន្តិ លាភោ អធិប្បេតោ. កិញ្ចិក្ខន្តិ យំ វា តំ វា អប្បមត្តកំ, អន្តមសោ តិត្តិរវដ្ដកសប្បិបិណ្ឌនវនីតបិណ្ឌាទិមត្តកស្សបិ លាភស្ស ហេតូតិ អត្ថោ. សម្បជានមុសា ភាសតីតិ ជានន្តោយេវ មុសាវាទំ ករោតិ.

បុន អញ្ញំ បរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិ ច តីហាការេហិ មុសាវាទោ ហោតិ, បុព្ពេវស្ស ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តីហាការេហីតិ សម្បជានមុសាវាទស្ស អង្គភូតេហិ តីហិ ការណេហិ. បុព្ពេវស្ស ហោតីតិ បុព្ពភាគេយេវ អស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ ហោតិ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ. ភណន្តស្ស ហោតីតិ ភណមានស្ស ហោតិ. ភណិតស្ស ហោតីតិ ភណិតេ អស្ស ហោតិ. យំ វត្តព្ពំ តស្មិំ វុត្តេ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា ភណិតស្សាតិ វុត្តវតោ និដ្ឋិតវចនស្ស ហោតីតិ. យោ ឯវំ បុព្ពភាគេបិ ជានាតិ, ភណន្តោបិ ជានាតិ, បច្ឆាបិ ជានាតិ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ, សោ ឯវំ វទន្តោ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ ទស្សិតោ. កិញ្ចាបិ ទស្សិតោ, អថ ខោ អយមេត្ថ វិសេសោ – បុច្ឆា តាវ ហោតិ, ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ បុព្ពភាគោ អត្ថិ, ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ បច្ឆាភាគោ នត្ថិ. វុត្តមត្តមេវ ហិ កោចិ បមុស្សតិ កិំ តស្ស មុសាវាទោ ហោតិ, ន ហោតីតិ? សា ឯវំ អដ្ឋកថាសុ វិស្សជ្ជិតា – បុព្ពភាគេ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ ច, ភណន្តស្ស ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ច ជានតោ បច្ឆាភាគេ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ន សក្កា ន ភវិតុំ, សចេបិ ន ហោតិ, មុសាវាទោយេវ. បុរិមមេវ ហិ អង្គទ្វយំ បមាណំ. យស្សាបិ បុព្ពភាគេ ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, ភណន្តោ បន ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ជានាតិ. ភណិតេបិ ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ជានាតិ. សោ មុសាវាទេន ន ការេតព្ពោ. បុព្ពភាគោ ហិ បមាណតរោ. តស្មិំ អសតិ ទវា ភណិតំ វា, រវា ភណិតំ វា ហោតីតិ.

ឯត្ថ ច តំញាណតា ច ញាណសមោធានញ្ច បរិច្ចជិតព្ពំ. តំញាណតា បរិច្ចជិតព្ពាតិ យេន ចិត្តេន ‘‘មុសា ភណិស្ស’’ន្តិ ជានាតិ, តេនេវ ‘‘មុសា ភណាមី’’តិ ច, ‘‘មុសា មយា ភណិត’’ន្តិ ច ជានាតីតិ ឯវំ ឯកចិត្តេនេវ តីសុ ខណេសុ ជានាតីតិ អយំ តំញាណតា បរិច្ចជិតព្ពា. ន ហិ សក្កា តេនេវ ចិត្តេន តំ ចិត្តំ ជានិតុំ, យថា ន សក្កា តេនេវ អសិនា សោ អសិ ឆិន្ទិតុន្តិ. បុរិមំ បុរិមំ បន ចិត្តំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ចិត្តស្ស តថា ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘បមាណំ បុព្ពភាគោវ, តស្មិំ សតិ ន ហេស្សតិ;

សេសទ្វយន្តិ នត្ថេត, មិតិ វាចា តិវង្គិកា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ២.២០០);

ញាណសមោធានំ បរិច្ចជិតព្ពន្តិ ឯតានិ តីណិ ចិត្តានិ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ន គហេតព្ពានិ. ឥទញ្ហិ ចិត្តំ នាម –

‘‘អនិរុទ្ធម្ហិ បឋមេ, ន ឧប្បជ្ជតិ បច្ឆិមំ;

និរន្តរុប្បជ្ជនតោ, ឯកំ វិយ បកាសតី’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ២.២០០);

ឥតោ បរំ បន យ្វាយំ អជានំយេវ ‘‘ជានាមី’’តិអាទិនា នយេន សម្បជានមុសា ភណតិ, យស្មា សោ ‘‘ឥទំ អភូត’’ន្តិ ឯវំទិដ្ឋិកោ ហោតិ, តស្ស ហិ អត្ថេវ អយំ លទ្ធិ. តថា ‘‘ឥទំ អភូត’’ន្តិ ឯវមស្ស ខមតិ ចេវ រុច្ចតិ ច. ឯវមស្ស សញ្ញា, ឯវំសភាវមេវ ចស្ស ចិត្តំ ‘‘ឥទំ អភូត’’ន្តិ. យទា បន មុសា វត្តុកាមោ ហោតិ, តទា តំ ទិដ្ឋិំ វា ទិដ្ឋិយា សហ ខន្តិំ វា ទិដ្ឋិខន្តីហិ សទ្ធិំ រុចិំ វា ទិដ្ឋិខន្តិរុចីហិ សទ្ធិំ សញ្ញំ វា ទិដ្ឋិខន្តិរុចិសញ្ញាហិ សទ្ធិំ ភាវំ វា វិនិធាយ និក្ខិបិត្វា បដិច្ឆាទេត្វា អភូតំ កត្វា ភណតិ. តស្មា តេសម្បិវសេន អង្គភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ច ចតូហាការេហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច វិនិធាយ ទិដ្ឋិន្តិ ពលវធម្មវិនិធានវសេនេតំ វុត្តំ. វិនិធាយ ខន្តិន្តិអាទីនិ តតោ ទុព្ពលទុព្ពលានំ វិនិធានវសេន. វិនិធាយ សញ្ញន្តិ ឥទំ បនេត្ថ សព្ពទុព្ពលធម្មវិនិធានវសេន. សញ្ញាមត្តម្បិ នាម អវិនិធាយ សម្បជានមុសា ភាសិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

៥៥. មន្ទោវ បរិកិស្សតីតិ បាណវធាទីនិ ករោន្តោ តតោនិទានញ្ច ទុក្ខមនុភោន្តោ ភោគបរិយេសនារក្ខណានិ ច ករោន្តោ មោមូហោ វិយ បរិកិលិស្សតិ.

តមេនំ រាជានោ គហេត្វា វិវិធា កម្មការណា ការេន្តីតិ ន រាជានោ ករោន្តិ, រាជាធីនបុរិសា នានាវិធានិ កម្មការណានិ ករោន្តិ. កសាហិបិ តាឡេន្តីតិ កសាទណ្ឌកេហិបិ វិតជ្ជេន្តិ. វេត្តេហីតិ វេត្តលតាហិ. អទ្ធទណ្ឌកេហីតិ មុគ្គរេហិ, បហារសាធនត្ថំ វា ចតុហត្ថទណ្ឌំ ទ្វេធា ឆេត្វា គហិតទណ្ឌកេហិ. ពិលង្គថាលិកន្តិ កញ្ជិយឧក្ខលិកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា សីសកបាលំ ឧប្បាដេត្វា តត្តំ អយោគុឡំ សណ្ឌាសេន គហេត្វា តត្ថ បក្ខិបន្តិ, តេន មត្ថលុង្គំ បក្កុដ្ឋិត្វា ឧបរិ ឧត្តរតិ. សង្ខមុណ្ឌិកន្តិ សង្ខមុណ្ឌកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ឧត្តរោដ្ឋឧភតោកណ្ណចូឡិកគលវាដកបរិច្ឆេទេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា សព្ពកេសេ ឯកតោ គណ្ឋិំ កត្វា ទណ្ឌកេន វេឋេត្វា ឧប្បាដេន្តិ, សហ កេសេហិ ចម្មំ ឧដ្ឋហតិ. តតោ សីសកដាហំ ថូលសក្ខរាហិ ឃំសិត្វា ធោវន្តា សង្ខវណ្ណំ ករោន្តិ. រាហុមុខន្តិ រាហុមុខកម្មការណំ. តំ ករោន្តា សង្កុនា មុខំ វិវរិត្វា អន្តោមុខេ ទីបំ ជាលេន្តិ, កណ្ណចូឡិកាហិ វា បដ្ឋាយ មុខំ និខាទនេន ខនន្តិ, លោហិតំ បគ្ឃរិត្វា មុខំ បូរេតិ.

ជោតិមាលិកន្តិ សកលសរីរំ តេលបិលោតិកាយ វេឋេត្វា អាលិម្បេន្តិ. ហត្ថបជ្ជោតិកន្តិ ហត្ថេ តេលបិលោតិកាយ វេឋេត្វា ទីបំ វិយ បជ្ជាលេន្តិ. ឯរកវត្តិកន្តិ ឯរកវត្តកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ហេដ្ឋាគីវតោ បដ្ឋាយ ចម្មវដ្ដេ កន្តិត្វា គោប្ផកេ បាតេន្តិ. អថ នំ យោត្តេហិ ពន្ធិត្វា កឌ្ឍន្តិ. សោ អត្តនោ ចម្មវដ្ដេ អក្កមិត្វា អក្កមិត្វា បតតិ. ចិរកវាសិកន្តិ ចិរកវាសិកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា តថេវ ចម្មវដ្ដេ កន្តិត្វា កដិយំ ឋបេន្តិ, កដិតោ បដ្ឋាយ កន្តិត្វា គោប្ផកេសុ ឋបេន្តិ, ឧបរិមេហិ ហេដ្ឋិមសរីរំ ចិរកនិវាសននិវត្ថំ វិយ ហោតិ. ឯណេយ្យកន្តិ ឯណេយ្យកកម្មការណំ. តំ ករោន្តា ឧភោសុ កប្បរេសុ ច ឧភោសុ ជណ្ណុកេសុ ច អយវលយានិ ទត្វា អយសូលានិ កោដ្ដេន្តិ, សោ ចតូហិ អយសូលេហិ ភូមិយំ បតិដ្ឋហតិ. អថ នំ បរិវារេត្វា អគ្គិំ ករោន្តិ. ‘‘ឯណេយ្យកោ ជោតិបរិគ្គហោ យថា’’តិ អាគតដ្ឋានេបិ ឥទមេវ វុត្តំ. តំ សន្ធិតោ សន្ធិតោ សូលានិ អបនេត្វា ចតូហិ អដ្ឋិកោដីហិយេវ ឋបេន្តិ. ឯវរូបា កម្មការណា នាម នត្ថិ.

ពឡិសមំសិកន្តិ ឧភតោមុខេហិ ពឡិសេហិ បហរិត្វា ចម្មមំសន្ហារូនិ ឧប្បាដេន្តិ. កហាបណិកន្តិ សកលសរីរំ តិណ្ហាហិ វាសីហិ កោដិតោ បដ្ឋាយ កហាបណមត្តំ កហាបណមត្តំ បាតេន្តា កោដ្ដេន្តិ. ខារាបតច្ឆិកន្តិ សរីរំ តត្ថ តត្ថ អាវុធេហិ បហរិត្វា កោច្ឆេហិ ខារំ ឃំសេន្តិ, ចម្មមំសន្ហារូនិ បគ្ឃរិត្វា បសវន្តិ, អដ្ឋិកសង្ខលិកាវ តិដ្ឋតិ. បលិឃបរិវត្តិកន្តិ ឯកេន បស្សេន និបជ្ជាបេត្វា កណ្ណច្ឆិទ្ទេន អយសូលំ កោដ្ដេត្វា បថវិយា ឯកាពទ្ធំ ករោន្តិ. អថ នំ បាទេ គហេត្វា អាវិញ្ឆន្តិ. បលាលបីឋកន្តិ ឆេកា ការណិកា ឆវិចម្មំ អច្ឆិន្ទិត្វា និសទបោតកាហិ អដ្ឋីនិ ឆិន្ទិត្វា កេសេសុ គហេត្វា ឧក្ខិបន្តិ, មំសរាសិយេវ ហោតិ. អថ នំ កេសេហេវ បរិយោនន្ធិត្វា គណ្ហន្តិ, បលាលបីឋំ វិយ កត្វា បលិវេឋេន្តិ. សុនខេហិបីតិ កតិបយានិ ទិវសានិ អាហារំ អទត្វា ឆាតសុនខេហិ ខាទាបេន្តិ. តេ មុហុត្តេន អដ្ឋិសង្ខលិកមេវ ករោន្តិ. ឯវម្បិ កិស្សតីតិ ឯវម្បិ វិឃាតំ បាបុណាតិ. បរិកិស្សតីតិ សព្ពភាគេន វិឃាតំ បាបុណាតិ. បរិកិលិស្សតីតិ ឧបតាបំ បាបុណាតិ.

បុន អញ្ញំ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា កាមតណ្ហាយ អភិភូតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាមតណ្ហាយាតិ បញ្ចកាមគុណិកលោភេន. អភិភូតោតិ តេន មទ្ទិតោ. បរិយាទិន្នចិត្តោតិ កុសលាចារំ ខេបេត្វា គហិតចិត្តោ. ភោគេ បរិយេសន្តោតិ ធនំ គវេសមានោ. នាវាយ មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្ទតីតិ តរណីសង្ខាតាយ នាវាយ មហន្តំ លោណសាគរំ បវិសតិ. សីតស្ស បុរក្ខតោតិ សីតំ បុរតោ កត្វា. ឧណ្ហស្ស បុរក្ខតោតិ ឧណ្ហំ បុរតោ កត្វា. ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. មកសាតិ មកសា ឯវ. បីឡិយមានោតិ ឌំសាទិសម្ផស្សេហិ វិហេសិយមានោ. ខុប្បិបាសាយ មិយ្យមានោតិ ខុទ្ទាបិបាសាយ មរមានោ. តិគុម្ពំ គច្ឆតីតិអាទីនិ មូលបទំ គច្ឆតីតិបរិយោសានានិ ចតុវីសតិ បទានិ រដ្ឋនាមេន វុត្តានិ. មរុកន្តារំ គច្ឆតីតិ វាលុកកន្តារំ តារកសញ្ញាយ គច្ឆតិ. ជណ្ណុបថន្តិ ជាណូហិ គន្តព្ពមគ្គំ. អជបថន្តិ អជេហិ គន្តព្ពមគ្គំ. មេណ្ឌបថេបិ ឯសេវ នយោ.

សង្កុបថន្តិ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា តេហិ ឧគ្គមិតព្ពំ ខាណុមគ្គំ, តំ គច្ឆន្តោ បព្ពតបាទេ ឋត្វា អយសិង្ឃាដកំ យោត្តេន ពន្ធិត្វា ឧទ្ធំ ខិបិត្វា បព្ពតេ លគ្គាបេត្វា យោត្តេនារុយ្ហ វជិរគ្គេន លោហទណ្ឌេន បព្ពតំ វិជ្ឈិត្វា ខាណុកំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ ឋត្វា សិង្ឃាដកំ អាកឌ្ឍិត្វា បុន ឧបរិ លគ្គាបេត្វា តត្ថ ឋិតោ ចម្មយោត្តំ ឱលម្ពេត្វា តំ អាទាយ ឱតរិត្វា ហេដ្ឋិមខាណុកេ ពន្ធិត្វា វាមហត្ថេន យោត្តំ គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន មុគ្គរំ អាទាយ យោត្តំ បហរិត្វា ខាណុកំ នីហរិត្វា បុន អភិរុហតិ. ឯតេនុបាយេន បព្ពតមត្ថកំ អភិរុយ្ហ បរតោ ឱតរន្តោ បុរិមនយេនេវ បឋមំ បព្ពតមត្ថកេ ខាណុកំ កោដ្ដេត្វា ចម្មបសិព្ពកេ យោត្តំ ពន្ធិត្វា ខាណុកេ វេឋេត្វា សយំ អន្តោបសិព្ពកេ និសីទិត្វា មក្កដកានំ សុត្តវិស្សជ្ជនាការេន យោត្តំ វិនិវេឋេត្វា ឱតរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា តេហិ ឧគ្គមិតព្ពំ ខាណុមគ្គ’’ន្តិ. ឆត្តបថន្តិ ចម្មឆត្តេន វាតំ គាហាបេត្វា សកុណេហិ វិយ ឱតរិតព្ពំ មគ្គំ. វំសបថន្តិ វេណុគុម្ពឆេទនសត្ថេន ឆិន្ទិត្វា រុក្ខំ ផរសុនា កោដ្ដេត្វា មគ្គំ ករោន្តោ វេឡុវនេ និស្សេណិំ កត្វា វេឡុគុម្ពេ អារុយ្ហ វេឡុំ ឆិន្ទិត្វា អបរស្ស វេឡុគុម្ពស្ស ឧបរិ បាតេត្វា វេឡុគុម្ពមត្ថកេនេវ គន្តព្ពំ មគ្គំ សន្ធាយ ‘‘វំសបថំ គច្ឆតី’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

គវេសន្តោ ន វិន្ទតិ, អលាភមូលកម្បិ ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតីតិ អវិន្ទនមូលកម្បិ កាយិកចេតសិកំ ទុក្ខំ បដិលភតិ.

លទ្ធាតិ លភិត្វា. អារក្ខមូលកន្តិ រក្ខណមូលកម្បិ. កិន្តិ មេ ភោគេតិ កេន ឧបាយេន មម ភោគេ. នេវ រាជានោ ហរេយ្យុំ…បេ… ន អប្បិយា ទាយាទា ហរេយ្យុន្តិ. គោបយតោតិ មញ្ជូសាទីហិ គោបយន្តស្ស. វិប្បលុជ្ជន្តីតិ វិនស្សន្តិ.

៥៦. ឯតមាទីនវំ ញត្វា, មុនិ បុព្ពាបរេ ឥធាតិ ឯតំ ‘‘យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ, ហាយតេ វាបិ តស្ស សា’’តិ ឥតោ បភុតិ វុត្តេ បុព្ពាបរេ ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ បុព្ពតោ អបរេ សមណភាវតោ វិព្ភន្តកភាវេ អាទីនវំ មុនិ ញត្វា.

ទឡ្ហំ ករេយ្យាតិ និទ្ទេសបទស្ស ឧទ្ទេសបទំ. ថិរំ ករេយ្យាតិ អសិថិលំ ករេយ្យ. ទឡ្ហំ សមាទានោ អស្សាតិ ថិរបដិញ្ញោ ភវេយ្យ. អវដ្ឋិតសមាទានោតិ សន្និដ្ឋានបដិញ្ញោ.

៥៧. ឯតំ អរិយានមុត្តមន្តិ យទិទំ វិវេកចរិយា, ឯតំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ ឧត្តមំ. តស្មា វិវេកំយេវ សិក្ខេថាតិ អធិប្បាយោ. ន តេន សេដ្ឋោ មញ្ញេថាតិ តេន ច វិវេកេន អត្តានំ ‘‘សេដ្ឋោ អហ’’ន្តិ ន មញ្ញេយ្យ, តេន មានថទ្ធោ ន ភវេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧន្នតិន្តិ ឧស្សាបនំ. ឧន្នមន្តិ ឧគ្គន្ត្វា បដ្ឋបនំ. មានន្តិ អហំការំ. ថាមន្តិ ពលក្ការំ. ថម្ភន្តិ ថទ្ធករណំ. ថទ្ធោតិ អមទ្ទវោ. បត្ថទ្ធោតិ វិសេសេន អមទ្ទវោ. បគ្គហិតសិរោតិ ឧដ្ឋិតសីសោ. សាមន្តាតិ ន អារកា. អាសន្នេតិ ន ទូរេ. អវិទូរេតិ សមីបេ. ឧបកដ្ឋេតិ សន្តិកេ.

៥៨. រិត្តស្សាតិ វិវិត្តស្ស, កាយទុច្ចរិតាទីហិ វិរហិតស្ស. ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជាតិ វត្ថុកាមេសុ លគ្គា សត្តា តស្ស ចតុរោឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ ឥណាយិកា វិយ អាណណ្យស្សាតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

រិត្តស្សាតិ សព្ពកិលេសេហិ តុច្ឆស្ស. វិវិត្តស្សាតិ សុញ្ញស្ស. បវិវិត្តស្សាតិ ឯកកស្ស. ឥទានិ យេហិ រិត្តោ ហោតិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយទុច្ចរិតេន រិត្តស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កិលេសបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយាតិ ទ្វិធា រិត្តតា វេទិតព្ពា. កិលេសបដិបាដិយា តាវ រាគោ មោហោ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ មទោតិ, ឥមេហិ ឆហិ កិលេសេហិ អរហត្តមគ្គេន រិត្តោ ហោតិ; ទោសោ កោធោ ឧបនាហោ បមាទោតិ, ឥមេហិ ចតូហិ កិលេសេហិ អនាគាមិមគ្គេន រិត្តោ ហោតិ; អតិមានោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យន្តិ, ឥមេហិ សត្តហិ សោតាបត្តិមគ្គេន រិត្តោ ហោតិ.

មគ្គបដិបាដិយា បន សោតាបត្តិមគ្គេន អតិមានោ មក្ខោ បឡាសោ ឥស្សា មច្ឆរិយំ មាយា សាឋេយ្យន្តិ; ឥមេហិ សត្តហិ រិត្តោ ហោតិ, អនាគាមិមគ្គេន ទោសោ កោធោ ឧបនាហោ បមាទោតិ, ឥមេហិ ចតូហិ រិត្តោ ហោតិ; អរហត្តមគ្គេន រាគោ មោហោ ថម្ភោ សារម្ភោ មានោ មទោតិ, ឥមេហិ ឆហិ រិត្តោ ហោតិ. តីណិ ទុច្ចរិតានិ សព្ពកិលេសេហីតិអាទិនា នយេន អវសេសាបិ យថាយោគំ យោជេតព្ពា.

វត្ថុកាមេ បរិជានិត្វាតិ តេភូមកេ វត្ថុកាមេ ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ សមាបនវសេន ជានិត្វា. កិលេសកាមេ បហាយាតិ ឆន្ទាទយោ កិលេសកាមេ បហានបរិញ្ញាយ ជហិត្វា. ព្យន្តិំ ករិត្វាតិ វិគតន្តំ វិគតកោដិំ ករិត្វា.

កាមោឃំ តិណ្ណស្សាតិ អនាគាមិមគ្គេន អវសានសង្ខាតំ កាមោឃំ តរិត្វា ឋិតស្ស. ភវោឃន្តិ អរហត្តមគ្គេន. ទិដ្ឋោឃន្តិ សោតាបត្តិមគ្គេន. អវិជ្ជោឃន្តិ អរហត្តមគ្គេន. សព្ពំ សំសារបថន្តិ សព្ពខន្ធធាតុអាយតនបដិបាដិសង្ខាតំ បថំ អរហត្តមគ្គេនេវ តរិត្វា ឋិតស្ស. សោតាបត្តិមគ្គេន ឧត្តិណ្ណស្ស. សកទាគាមិមគ្គេន និត្តិណ្ណស្ស. អនាគាមិមគ្គេន កាមធាតុំ អតិក្កន្តស្ស. អរហត្តមគ្គេន សព្ពភវំ សមតិក្កន្តស្ស. ផលសមាបត្តិវសេន វីតិវត្តស្ស. បារំគតស្សាតិអាទីនិ និព្ពានវសេន វុត្តានិ. យថា ឥណាយិកា អាណណ្យន្តិ បវឌ្ឍកឥណំ អាទាយ វិចរន្តា អាណណ្យំ. បត្ថេន្តីតិ បត្ថនំ ឧប្បាទេន្តិ. អាពាធិកា អារោគ្យន្តិ បិត្តាទិរោគាតុរោ ភេសជ្ជកិរិយាយ តំរោគវូបសមនត្ថំ អារោគ្យំ. យថា ពន្ធនពទ្ធាតិ នក្ខត្តទិវសេ ពន្ធនាគារេ ពទ្ធបុរិសា. យថា ទាសា ភុជិស្សន្តិ យស្មា ភុជិស្សា បុរិសា យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ករោន្តិ, ន នំ កោចិ ពលក្ការេន តតោ និវត្តេតិ, តស្មា ទាសា ភុជិស្សភាវំ បត្ថេន្តិ. យថា កន្តារទ្ធានបក្ខន្ទាតិ យស្មា ពលវន្តោ បុរិសា ហត្ថភារំ គហេត្វា សជ្ជាវុធា សបរិវារា កន្តារំ បដិបជ្ជន្តិ, តេ ចោរា ទូរតោវ ទិស្វា បលាយន្តិ. តេ សោត្ថិនា កន្តារំ និត្ថរិត្វា ខេមន្តំ បត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហោន្តិ. តស្មា កន្តារបក្ខន្ទា ខេមន្តភូមិំ បត្ថេន្តិ. ទេសនាបរិយោសានេ តិស្សោ សោតាបត្តិផលំ បត្វា បច្ឆា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ.

សទ្ធម្មបជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.