១៤. តុវដកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥០. ចុទ្ទសមេ តុវដកសុត្តនិទ្ទេសេ បុច្ឆាមិ តន្តិ ឥទម្បិ តស្មិំយេវ មហាសមយេ ‘‘កា នុ ខោ អរហត្តប្បត្តិយា បដិបត្តី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តានំ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ តមត្ថំ បកាសេតុំ បុរិមនយេនេវ និម្មិតពុទ្ធេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា វុត្តំ.

តត្ថ អាទិបុច្ឆាគាថាយ តាវ បុច្ឆាមីតិ ឯត្ថ អទិដ្ឋជោតនាទិវសេន បុច្ឆា វិភជិតា. អាទិច្ចពន្ធូតិ អាទិច្ចស្ស គោត្តពន្ធុ. វិវេកំ សន្តិបទញ្ចាតិ វិវេកញ្ច សន្តិបទញ្ច. កថំ ទិស្វាតិ កេន ការណេន ទិស្វា, កថំ បវត្តទស្សនោ ហុត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

តិស្សោ បុច្ឆាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អទិដ្ឋជោតនាតិ យំ ន ទិដ្ឋំ ន បដិវិទ្ធំ, តស្ស បាកដករណត្ថាយ បុច្ឆា. ទិដ្ឋសំសន្ទនាតិ យំ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋំ, តស្ស ឃដនត្ថាយ. វិមតិច្ឆេទនាតិ យា កង្ខា, តស្សាច្ឆេទនត្ថំ. បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតន្តិ ធម្មានំ តថលក្ខណំ បកតិយា ន ញាតំ. អទិដ្ឋន្តិ ន ទិដ្ឋំ. ‘‘ន និដ្ឋ’’ន្តិបិ បាឋោ. អតុលិតន្តិ តុលាយ តុលិតំ វិយ ន តុលិតំ. អតីរិតន្តិ តីរណាយ ន តីរិតំ. អវិភូតន្តិ ន បាកដំ. អវិភាវិតន្តិ បញ្ញាយ ន វឌ្ឍិតំ. តស្ស ញាណាយាតិ តស្ស ធម្មស្ស លក្ខណជាននត្ថាយ. ទស្សនាយាតិ ទស្សនត្ថាយ. តុលនាយាតិ តុលនត្ថាយ. តីរណាយាតិ តីរណត្ថាយ. វិភាវនាយាតិ វិភាគករណត្ថាយ. អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហីតិ អញ្ញេហិ ពុទ្ធិសម្បន្នេហិ. សំសយបក្ខន្ទោតិ សន្ទេហំ បវិដ្ឋោ.

មនុស្សបុច្ឆាតិ មនុស្សានំ បុច្ឆា. អមនុស្សបុច្ឆាតិ នាគសុបណ្ណាទីនំ បុច្ឆា. គហដ្ឋាតិ អវសេសគហដ្ឋា. បព្ពជិតាតិ លិង្គវសេន វុត្តា. នាគាតិ សុផស្សាទយោ នាគា. សុបណ្ណាតិ សុបណ្ណសំយុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.៣៩២ អាទយោ). យក្ខាតិ យក្ខសំយុត្តវសេន (សំ. និ. ១០.២៣៥ អាទយោ) ច វេទិតព្ពា. អសុរាតិ បហារាទាទយោ. គន្ធព្ពាតិ បញ្ចសិខគន្ធព្ពបុត្តាទយោ. មហារាជានោតិ ចត្តារោ មហារាជានោ. អហីនិន្ទ្រិយន្តិ សណ្ឋានវសេន អវិកលិន្ទ្រិយំ. សោ និម្មិតោតិ សោ ភគវតា និម្មិតោ ពុទ្ធោ.

វោទានត្ថបុច្ឆាតិ វិសេសធម្មបុច្ឆា. អតីតបុច្ឆាតិ អតីតេ ធម្មេ អារព្ភ បុច្ឆា. អនាគតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កុសលបុច្ឆាតិ អនវជ្ជធម្មបុច្ឆា. អកុសលបុច្ឆាតិ សាវជ្ជធម្មបុច្ឆា. អព្យាកតបុច្ឆាតិ តទុភយវិបរីតធម្មបុច្ឆា.

អជ្ឈេសាមិ តន្តិ តំ អាណាបេមិ. កថយស្សុ មេតិ មយ្ហំ កថេហិ. គោត្តញាតកោតិ គោត្តេន ញាតកោ. គោត្តពន្ធូតិ គោត្តជ្ឈត្តិកោ. ឯកេនាការេនាតិ ឯកេន កោដ្ឋាសេន.

សន្តិបទន្តិ សន្តិសង្ខាតំ និព្ពានបទំ. យេ ធម្មា សន្តាធិគមាយាតិ យេ សតិបដ្ឋានាទយោ ធម្មា និព្ពានបដិលាភត្ថាយ. សន្តិផុសនាយាតិ ញាណផស្សេន និព្ពានផុសនត្ថាយ. សច្ឆិកិរិយាយាតិ បច្ចក្ខករណត្ថាយ. មហន្តំ សីលក្ខន្ធន្តិ មហន្តំ សីលរាសិំ. សមាធិក្ខន្ធាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សីលក្ខន្ធាទយោ លោកិយលោកុត្តរា, វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ.

តមោកាយស្ស បទាលនន្តិ អវិជ្ជារាសិស្ស វិទ្ធំសនំ. វិបល្លាសស្ស ភេទនន្តិ ចតុព្ពិធវិបល្លាសស្ស ភេទនំ. តណ្ហាសល្លស្ស អព្ពុហនន្តិ តណ្ហាកណ្ដកស្ស លុញ្ចនំ. អភិសង្ខារស្ស វូបសមន្តិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារស្ស និព្ពាបនំ. ភារស្ស និក្ខេបនន្តិ បញ្ចក្ខន្ធភារស្ស ឋបនំ. សំសារវដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទនន្តិ សំសារបវត្តស្ស ឆេទនំ. សន្តាបស្ស និព្ពាបនន្តិ កិលេសសន្តាបស្ស និព្ពុតិ. បរិឡាហស្ស បដិបស្សទ្ធិន្តិ កិលេសទរថស្ស សន្និសីទនំ. ទេវទេវោតិ ទេវានំ អតិទេវោ.

១៥១. អថ ភគវា យស្មា យថា បស្សន្តោ កិលេសេ ឧបរុន្ធតិ, តថា ទិស្វា តថា បវត្តទស្សនោ ហុត្វា បរិនិព្ពាតិ, តស្មា តមត្ថំ អាវិករោន្តោ នានប្បការេន តំ ទេវបរិសំ កិលេសប្បហានេ និយោជេន្តោ ‘‘មូលំ បបញ្ចសង្ខាយា’’តិ អារភិត្វា បញ្ច គាថា អភាសិ.

តត្ថ អាទិគាថាយ តាវ សង្ខេបត្ថោ – បបញ្ចសង្ខាតិ បបញ្ចាតិ សង្ខាតត្តា បបញ្ចា ឯវ បបញ្ចសង្ខា. តស្សា អវិជ្ជាទយោ កិលេសា មូលំ, តំ បបញ្ចសង្ខាយ មូលំ អស្មីតិ បវត្តមានញ្ច សព្ពំ មន្តាយ ឧបរុន្ធេ. យា កាចិ អជ្ឈត្តំ តណ្ហា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ. តាសំ វិនយាយ បហានាយ សទា សតោ សិក្ខេ ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហុត្វា សិក្ខេយ្យាតិ.

អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា វាតិ ចិត្តេ ឧប្បន្នា វា. បុរេភត្តន្តិ ទិវាភត្តតោ បុរេកាលំ. អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ, អត្ថតោ បន ភុម្មមេវ បុរេភត្តេតិ, ឯស នយោ បច្ឆាភត្តាទីសុ. បច្ឆាភត្តន្តិ ទិវាភត្តតោ បច្ឆាកាលំ. បុរិមំ យាមន្តិ រត្តិយា បឋមកោដ្ឋាសំ. មជ្ឈិមំ យាមន្តិ រត្តិយា ទុតិយកោដ្ឋាសំ. បច្ឆិមំ យាមន្តិ រត្តិយា តតិយកោដ្ឋាសំ. កាឡេតិ កាឡបក្ខេ. ជុណ្ហេតិ សុក្កបក្ខេ. វស្សេតិ ចត្តារោ វស្សានមាសេ. ហេមន្តេតិ ចត្តារោ ហេមន្តមាសេ. គិម្ហេតិ ចត្តារោ គិម្ហានមាសេ. បុរិមេ វយោខន្ធេតិ បឋមេ វយោកោដ្ឋាសេ, បឋមវយេតិ អត្ថោ. តីសុ ច វយេសុ វស្សសតាយុកស្ស បុរិសស្ស ឯកេកស្មិំ វយេ ចតុមាសាធិកានិ តេត្តិំស វស្សានិ ហោន្តិ.

១៥២. ឯវំ បឋមគាថាយ តាវ តីហិ សិក្ខាហិ យុត្តំ ទេសនំ អរហត្តនិកូដេន ទេសេត្វា បុន មានប្បហានវសេន ទេសេតុំ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ យំ កិញ្ចិ ធម្មមភិជញ្ញា អជ្ឈត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ ឧច្ចាកុលីនតាទិកំ អត្តនោ គុណំ ជានេយ្យ. អថ វាបិ ពហិទ្ធាតិ អថ វា ពហិទ្ធាបិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា គុណំ ជានេយ្យ. ន តេន ថាមំ កុព្ពេថាតិ តេន គុណេន មានំ ន ករេយ្យ.

សតានន្តិ សន្តគុណវន្តានំ. សន្តានន្តិ និព្ពុតសន្តានំ. ន វុត្តាតិ ន កថិតា. នប្បវុត្តាតិ ន វិស្សជ្ជិតា.

១៥៣. ឥទានិស្ស អករណវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សេយ្យោ ន តេនា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេន ច មានេន ‘‘សេយ្យោហ’’ន្តិ វា ‘‘នីចោហ’’ន្តិ វា ‘‘សរិក្ខោហ’’ន្តិ វាបិ ន មញ្ញេយ្យ. តេហិ ច ឧច្ចាកុលីនតាទីហិ គុណេហិ ផុដ្ឋោ អនេករូបេហិ ‘‘អហំ ឧច្ចា កុលា បព្ពជិតោ’’តិអាទិនា នយេន អត្តានំ វិកប្បេន្តោ ន តិដ្ឋេយ្យាតិ.

១៥៤. ឯវំ មានប្បហានវសេនបិ ទេសេត្វា ឥទានិ សព្ពកិលេសូបសមវសេន ទេសេតុំ ‘‘អជ្ឈត្តមេវា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អជ្ឈត្តមេវុបសមេតិ អត្តនិ ឯវ រាគាទិសព្ពកិលេសេ ឧបសមេយ្យ. ន អញ្ញតោ ភិក្ខុ សន្តិមេសេយ្យាតិ ឋបេត្វា ច សតិបដ្ឋានាទីនិ អញ្ញេន ឧបាយេន សន្តិំ ន បរិយេសេយ្យ. កុតោ និរត្តា វាតិ និរត្តា កុតោយេវ.

ន ឯសេយ្យាតិ សីលព្ពតាទីហិ ន មគ្គេយ្យ. ន គវេសេយ្យាតិ ន ឱលោកេយ្យ. ន បរិយេសេយ្យាតិ បុនប្បុនំ ន ឥក្ខេយ្យ.

១៥៥. ឥទានិ អជ្ឈត្តំ ឧបសន្តស្ស ខីណាសវស្ស តាទិភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘មជ្ឈេ យថា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យថា មហាសមុទ្ទស្ស ឧបរិហេដ្ឋិមភាគានំ វេមជ្ឈសង្ខាតេ ចតុយោជនសហស្សប្បមាណេ មជ្ឈេ បព្ពតន្តរេ ឋិតស្ស វា មជ្ឈេ សមុទ្ទស្ស ឩមិ នោ ជាយតិ, ឋិតោវ សោ ហោតិ អវិកម្បមានោ, ឯវំ អនេជោ ខីណាសវោ លាភាទីសុ ឋិតោ អស្ស អវិកម្បមានោ, សោ តាទិសោ រាគាទិឧស្សទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យ កុហិញ្ចីតិ.

ឧព្ពេធេនាតិ ហេដ្ឋាភាគេន. គម្ភីរោតិ ឧទកបិដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សានិ គម្ភីរោ. ‘‘ឧព្ពេធោ’’តិបិ បាឋោ, តំ ន សុន្ទរំ. ហេដ្ឋាតិ អន្តោឧទកំ. ឧបរីតិ ឧទ្ធំឧទកំ. មជ្ឈេតិ វេមជ្ឈេ. ន កម្បតីតិ ឋិតដ្ឋានតោ ន ចលតិ. ន វិកម្បតីតិ ឥតោ ចិតោ ច ន ចលតិ. ន ចលតីតិ និច្ចលំ ហោតិ. ន វេធតីតិ ន ផន្ទតិ. នប្បវេធតីតិ ន បរិវត្តតិ. ន សម្បវេធតីតិ ន បរិព្ភមតិ. អនេរិតោតិ ន ឯរិតោ. អឃដ្ដិតោតិ អក្ខោភោ. អចលិតោតិ ន កម្បិតោ. អលុឡិតោតិ ន កលលីភូតោ. តត្រ ឩមិ នោ ជាយតីតិ តស្មិំ ឋានេ វីចិ ន ឧប្បជ្ជតិ.

សត្តន្នំ បព្ពតានំ អន្តរិកាសូតិ យុគន្ធរាទីនំ សត្តន្នំ បព្ពតានំ អន្តរន្តរា. សីទន្តរាតិ អន្តមសោ សិម្ពលីតូលម្បិ តេសុ បតិតបតិតំ សីទតីតិ សីទា, បព្ពតន្តរេ ជាតត្តា អន្តរា. ‘‘អន្តរសីទា’’តិបិ បាឋោ.

១៥៦. ឥទានិ ឯវំ អរហត្តនិកូដេន ទេសិតំ ធម្មទេសនំ អព្ភានុមោទេន្តោ តស្ស ច អរហត្តស្ស អាទិបដិបទំ បុច្ឆន្តោ និម្មិតពុទ្ធោ ‘‘អកិត្តយី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ អកិត្តយីតិ អាចិក្ខិ. វិវដចក្ខូតិ វិវដេហិ អនាវរណេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ សមន្នាគតោ. សក្ខិធម្មន្តិ សកាយត្តំ សយំ អភិញ្ញាតំ អត្តបច្ចក្ខធម្មំ. បរិស្សយវិនយន្តិ បរិស្សយវិនយនំ. បដិបទំ វទេហីតិ ឥទានិ បដិបត្តិំ វទេហិ. ភទ្ទន្តេតិ ភទ្ទំ តវ អត្ថូតិ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ. អថ វា ភទ្ទំ សុន្ទរំ តវ បដិបទំ វទេហីតិបិ វុត្តំ ហោតិ. បាតិមោក្ខំ អថ វាបិ សមាធិន្តិ តមេវ បដិបទំ ភិន្ទិត្វា បុច្ឆតិ. បដិបទន្តិ ឯតេន វា មគ្គំ បុច្ឆតិ. ឥតរេហិ សីលំ សមាធិញ្ច បុច្ឆតិ.

មំសចក្ខុនាបីតិ សសម្ភារិកមំសចក្ខុនាបិ. ទិព្ពចក្ខុនាបីតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទញ្ចាបិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា, អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ. អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ, ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ, ទិព្ពញ្ច តំ ចក្ខុ ចាតិ ទិព្ពចក្ខុ. តេន ទិព្ពចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខុ. ឥទានិ បញ្ចវិធំ ចក្ខុំ វិត្ថារេន កថេតុំ ‘‘កថំ ភគវា មំសចក្ខុនាបិវិវដចក្ខូ’’តិអាទិមាហ. មំសចក្ខុម្ហិ ភគវតោ បញ្ចវណ្ណា សំវិជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ សសម្ភារាទិកចក្ខុម្ហិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បញ្ច កោដ្ឋាសា បច្ចេកំ បច្ចេកំ ឧបលព្ភន្តិ.

នីលោ ច វណ្ណោតិ ឧមាបុប្ផវណ្ណោ. បីតកោ ច វណ្ណោតិ កណិការបុប្ផវណ្ណោ. លោហិតកោ ច វណ្ណោតិ ឥន្ទគោបកវណ្ណោ. កណ្ហោ ច វណ្ណោតិ អញ្ជនវណ្ណោ. ឱទាតោ ច វណ្ណោតិ ឱសធិតារកវណ្ណោ. យត្ថ ច អក្ខិលោមានិ បតិដ្ឋិតានីតិ យស្មិំ ឋានេ អក្ខិលោមានិ បតិដ្ឋហិត្វា ឧដ្ឋិតានិ. តំ នីលំ ហោតិ សុនីលន្តិ ឯត្ថ នីលន្តិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តំ. សុនីលន្តិ អន្តរវិរហិតំ សុដ្ឋុ នីលំ. បាសាទិកន្តិ បសាទជនកំ. ទស្សនេយ្យន្តិ ទស្សនីយំ. ឧមាបុប្ផសមានន្តិ ទកសីតលបុប្ផសទិសំ. តស្ស បរតោតិ តស្ស សមន្តា ពាហិរបស្សេ. បីតកន្តិ សព្ពសង្គាហកំ. សុបីតកន្តិ អន្តរវិរហិតំ សុដ្ឋុ បីតកំ. ឧភយតោ ច អក្ខិកូដានីតិ ទ្វេ ច អក្ខិកោដិយោ. លោហិតកានីតិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តំ. សុលោហិតកានីតិ អបញ្ញាយមានវិវរានិ សុដ្ឋុ លោហិតកានិ. មជ្ឈេ កណ្ហន្តិ អក្ខីនំ មជ្ឈិមដ្ឋានំ អញ្ជនសទិសំ កណ្ហំ. សុកណ្ហន្តិ អន្តរវិរហិតំ សុដ្ឋុ កណ្ហំ. អលូខន្តិ បាសាទិកំ. សិនិទ្ធន្តិ បណីតំ. ភទ្ទារិដ្ឋកសមានន្តិ អបនីតតចភទ្ទារិដ្ឋកផលសទិសំ. ‘‘អទ្ទារិដ្ឋកសមាន’’ន្តិបិ បាឡិ, តស្សា តិន្តកាកសទិសន្តិ អត្ថោ. ឱទាតន្តិ សព្ពសង្គាហកវសេន វុត្តំ. សុឱទាតន្តិ អន្តរវិរហិតំ រជតមណ្ឌលសទិសំ សុដ្ឋុ ឱទាតំ. សេតំ បណ្ឌរន្តិ ទ្វីហិបិ អតិឱទាតតំ ទស្សេតិ. បាកតិកេន មំសចក្ខុនាតិ បកតិមំសចក្ខុនា. អត្តភាវបរិយាបន្នេនាតិ អត្តភាវសន្និស្សិតេន. បុរិមសុចរិតកម្មាភិនិព្ពត្តេនាតិ បុរិមេសុ តត្ថ តត្ថុប្បន្នេសុ អត្តភាវេសុ កាយសុចរិតាទិកម្មុនា ឧប្បាទិតេន. សមន្តា យោជនំ បស្សតីតិ សមន្តតោ ចតុគាវុតប្បមាណេ យោជនេ តិរោកុដ្ដាទិគតំ រូបំ អាវរណវិរហិតំ បកតិមំសចក្ខុនា ទក្ខតិ.

ទិវា ចេវ រត្តិញ្ចាតិ ទិវសភាគេ ច រត្តិភាគេ ច. ចតុរង្គសមន្នាគតោតិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បរិបុណ្ណអន្ធការោ អាលោកវិរហិតោ. សូរិយោ វា អត្ថង្គតោតិ សូរភាវំ ជនយន្តោ ឧដ្ឋិតោ សូរិយោ វិគតោ. កាឡបក្ខោ ច ឧបោសថោតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសីឧបោសថទិវសោ ច. តិព្ពោ ច វនសណ្ឌោតិ គហនោ ច រុក្ខរាសិ. មហា ច កាឡមេឃោ អព្ភុដ្ឋិតោតិ មហន្តោ កាឡមេឃោ អព្ភបដលោ ច ឧដ្ឋិតោ ហោតិ. កុដ្ដោ វាតិ ឥដ្ឋកាចយោ វា. កវាដំ វាតិ ទ្វារវាតបានាទិកវាដំ វា. បាការោ វាតិ មត្តិកាទិបាការោ វា. បព្ពតោ វាតិ បំសុបព្ពតាទិបព្ពតោ វា. គច្ឆំ វាតិ តរុណគច្ឆាទិគច្ឆំ វា. លតា វាតិ ករវិន្ទាទិ លតា វា. អាវរណំ រូបានំ ទស្សនាយាតិ រូបារម្មណានំ ទស្សនត្ថាយ បដិសេធំ នត្ថិ. ឯកញ្ចេ តិលផលំ និមិត្តំ កត្វាតិ សចេ ឯកំ តិលពីជំ សញ្ញាណំ កត្វា. តិលវាហេ បក្ខិបេយ្យាតិ ទ្វេ សកដេ តិលរាសិម្ហិ ខិបេយ្យ. កេចិ បន ‘‘វាហោ នាម កុម្ភាតិរេកទ្វេសកដ’’ន្តិ វទន្តិ. តញ្ញេវ តិលផលំ ឧទ្ធរេយ្យាតិ តំនិមិត្តកតំ តិលពីជំយេវ ឧទ្ធរិត្វា គណ្ហេយ្យ.

ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិ ឥទំ វុត្តត្ថមេវ. វិសុទ្ធេនាតិ ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធេន. យោ ហិ ចុតិមត្តមេវ បស្សតិ ន ឧបបាតំ, សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមេវ បស្សតិ ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវសស្សតទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ, តស្មាស្ស តំ ទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ, ឧភយញ្ចេតំ ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធ’’ន្តិ. មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មានុសកំ វា មំសចក្ខុំ អតិក្កន្តត្តា អតិក្កន្តមានុសកន្តិ វេទិតព្ពំ.

តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សមំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ ឱលោកេតិ. ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, តេ ចវមានា. យេ ច គហិតបដិសន្ធិកា សម្បតិនិព្ពត្តាវ, តេ ឧបបជ្ជមានាតិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ ច បស្សតីតិ ទស្សេតិ. ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនេ. តព្ពិបរីតេ បណីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. តព្ពិបរីតេ ទុព្ពណ្ណេ, អភិរូបេ វិរូបេតិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ, អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ, លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ. យថាកម្មូបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. តត្ថ បុរិមេហិ ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តំ. ឥមិនា បន បទេន យថាកម្មូបគញាណកិច្ចំ.

តស្ស ច ញាណស្ស អយមុប្បត្តិក្កមោ – ឥធ ភិក្ខុ ហេដ្ឋានិរយាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នេរយិកេ សត្តេ បស្សតិ មហាទុក្ខំ អនុភវមានេ, តំ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចមេវ. សោ ឯវំ មនសិ ករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី’’តិ, អថស្ស ‘‘ឥទំ នាម កត្វា’’តិ តំ កម្មារម្មណំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តថា ឧបរិទេវលោកាភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា នន្ទនវន មិស្សកវន ផារុសកវនាទីសុ សត្តេ បស្សតិ មហាសម្បត្តិំ អនុភវមានេ. តម្បិ ទស្សនំ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចមេវ. សោ ឯវំ មនសិ ករោតិ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥមេ សត្តា ឯតំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តី’’តិ. អថស្ស ‘‘ឥទំ នាម កត្វា’’តិ តំ កម្មារម្មណំ ញាណមុប្បជ្ជតិ. ឥទំ យថាកម្មូបគញាណំ នាម. ឥមស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថិ. យថា ច ឥមស្ស, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សាបិ. ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តិ.

ឥមេ វត ភោន្តោតិអាទីសុ ឥមេតិ ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋានំ និទស្សនវចនំ. វតាតិ អនុសោចនត្ថេ និបាតោ. ភោន្តោតិ ភវន្តោ. ទុដ្ឋុ ចរិតំ, ទុដ្ឋុំ វា ចរិតំ កិលេសបូតិកត្តាតិ ទុច្ចរិតំ; កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ ទុច្ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា.

អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ អនត្ថកាមា ហុត្វា អន្តិមវត្ថុនា វា គុណបរិធំសនេន វា ឧបវាទកា, អក្កោសកា គរហកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ សមណធម្មោ, អស្សមណា ឯតេ’’តិ វទន្តោ អន្តិមវត្ថុនា ឧបវទតិ. ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ ឈានំ វា វិមោក្ខោ វា មគ្គោ វា ផលំ វា’’តិអាទីនិ វទន្តោ គុណបរិធំសនេន ឧបវទតីតិ វេទិតព្ពោ. សោ ច ឈានំ វា ឧបវទេយ្យ អឈានំ វា, ឧភយថាបិ អរិយូបវាទោវ ហោតិ; អតិភារិយំ កម្មំ, អនន្តរិយកម្មសទិសំ, សគ្គាវរណំ មគ្គាវរណញ្ច, សតេកិច្ឆំ បន ហោតិ. តស្មា យោ អរិយំ ឧបវទតិ, តេន គន្ត្វា សចេ អត្តនា វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា ‘‘អហំ អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ ខមាហី’’តិ ខមាបេតព្ពោ. សចេ បន នវកតរោ ហោតិ, វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ ខមថា’’តិ ខមាបេតព្ពោ. សចេ សោ នក្ខមតិ, ទិសាបក្កន្តោ វា ហោតិ, សយំ វា គន្ត្វា សទ្ធិវិហារិកេ វា បេសេត្វា ខមាបេតព្ពោ. សចេ នាបិ គន្តុំ ន បេសេតុំ សក្កា ហោតិ, យេ តស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ វសន្តិ, តេសំ សន្តិកំ គន្ត្វា សចេ នវកតរា ហោន្តិ, ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សចេ វុឌ្ឍតរា, វុឌ្ឍេ វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ ខមតុ មេ សោ អាយស្មា’’តិ វត្វា ខមាបេតព្ពោ. សម្មុខា អខមន្តេបិ ឯតទេវ កាតព្ពំ. សចេ ឯកចារិកភិក្ខុ ហោតិ, នេវ តស្ស វសនដ្ឋានំ ន គតដ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, ឯកស្ស បណ្ឌិតស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, អសុកំ នាម អាយស្មន្តំ ឥទញ្ចិទញ្ច អវចំ, តំ មេ អនុស្សរតោ អនុស្សរតោ វិប្បដិសារោ ហោតិ, កិំ ករោមី’’តិ វត្តព្ពំ. សោ វក្ខតិ ‘‘តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថ, ថេរោ តុម្ហាកំ ខមតិ, ចិត្តំ វូបសមេថា’’តិ. តេនបិ អរិយស្ស គតទិសាភិមុខេន អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘ខមថា’’តិ វត្តព្ពំ. យទិ សោ បរិនិព្ពុតោ ហោតិ, បរិនិព្ពុតមញ្ចដ្ឋានំ គន្ត្វា យាវ សិវថិកំ គន្ត្វាបិ ខមាបេតព្ពោ. ឯវំ កតេ នេវ សគ្គាវរណំ ន មគ្គាវរណំ ហោតិ, បាកតិកមេវ ហោតីតិ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន សមាទិន្ននានាវិធកម្មា, យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទបេន្តិ. ឯត្ថ ច វចីទុច្ចរិតគ្គហណេនេវ អរិយូបវាទេ, មនោទុច្ចរិតគ្គហណេន ច មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សង្គហិតាយបិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុនវចនំ មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. មហាសាវជ្ជោ ហិ អរិយូបវាទោ អានន្តរិយសទិសោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ. តំ វាចំ អប្បហាយ តំ ចិត្តំ អប្បហាយ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេ’’តិ (ម. និ. ១.១៤៩).

មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ ច មហាសាវជ្ជតរំ នាម អញ្ញំ នត្ថិ. យថាហ –

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំមហាសាវជ្ជំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ ភិក្ខវេ, មហាសាវជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០).

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរាភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សុបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិចិត្តតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ និរយវេវចនមេវ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតីតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ តត្ថ ទុក្កដការិនោតិ វិនិបាតោ, វិនស្សន្តា វា ឯត្ថ និបតន្តិ សម្ភិជ្ជមានង្គបច្ចង្គាតិបិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ, តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ សុគតិតោ អបេតត្តា. ន ទុគ្គតិ, មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយំ ទីបេតិ, សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុខតោ អបេតត្តា ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា, ន តុ វិនិបាតោ, អសុរកាយសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ ទីបេតិ. សោ ហិ យថាវុត្តេន អត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សព្ពសមុស្សយេហិ ច វិនិបតិតត្តា វិនិបាតោតិ វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិអនេកប្បការំ និរយមេវ ទីបេតីតិ. ឧបបន្នាតិ ឧបគតា, តត្ថ អភិនិព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ. សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិយេវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ. រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ. សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អយំ វចនត្ថោ. ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនាតិអាទិ សព្ពំ និគមនវចនំ.

ឯវំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា បស្សតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ទិព្ពចក្ខុញាណំ បរិត្តបច្ចុប្បន្នអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ចតូសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. យថាកម្មូបគញាណំ បរិត្តមហគ្គតាតីតអជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន បញ្ចសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. អនាគតំសញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអនាគតអជ្ឈត្តពហិទ្ធានវត្តព្ពារម្មណវសេន អដ្ឋសុ អារម្មណេសុ បវត្តតីតិ.

អាកង្ខមានោ ច ភគវាតិ ភគវា ឥច្ឆមានោ. ឯកម្បិ លោកធាតុំ បស្សេយ្យាតិ ឯកំ ចក្កវាឡំ ឱលោកេយ្យ. សហស្សិម្បិ ចូឡនិកន្តិ ឯត្ថ យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ, ទិសា ភាន្តិ វិរោចមានា, តាវ សហស្សធា លោកោ, ឯសា សហស្សិចូឡនិកា នាម. ចូឡនិកន្តិ ខុទ្ទកំ. ទ្វិសហស្សិម្បិ មជ្ឈិមិកំ លោកធាតុន្តិ ឯត្ថ សហស្សចក្កវាឡានំ សហស្សភាគេន គណេត្វា ទសសតសហស្សចក្កវាឡបរិមាណា ទ្វិសហស្សី មជ្ឈិមិកា លោកធាតុ នាម. ឯត្តកេន ពុទ្ធានំ ជាតិក្ខេត្តំ នាម ទស្សិតំ. ពោធិសត្តានញ្ហិ បច្ឆិមភវេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ ច មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនទិវសេ ច មហាភិនិក្ខមនទិវសេ ច សម្ពោធិធម្មចក្កបវត្តនអាយុសង្ខារោស្សជ្ជនបរិនិព្ពានទិវសេសុ ច ឯត្តកំ ឋានំ កម្បតិ.

តិសហស្សិម្បិ. មហាសហស្សិម្បិ លោកធាតុន្តិ សហស្សិតោ បដ្ឋាយ តតិយាតិ តិសហស្សី, បឋមសហស្សិំ សហស្សធា កត្វា គណិតំ មជ្ឈិមិកំ សហស្សធា កត្វា គណិតត្តា មហន្តេហិ សហស្សេហិ គណិតាតិ មហាសហស្សី. ឯត្តាវតា កោដិសតសហស្សចក្កវាឡបរិមាណោ លោកោ ទស្សិតោ ហោតិ. គណកបុត្តតិស្សត្ថេរោ បន ឯវមាហ – ‘‘ន ហិ តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុយា ឯតំ បរិមាណំ. ឥទញ្ហិ អាចរិយានំ សជ្ឈាយមូលកំ វាចាយ បរិហីនដ្ឋានំ, ទសកោដិសតសហស្សចក្កវាឡបរិមាណំ បន ឋានំ តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុ នាមា’’តិ. ឯត្តាវតា ហិ ភគវតោ អាណាក្ខេត្តំ នាម ទស្សិតំ. ឯតស្មិញ្ហិ អន្តរេ អាដានាដិយបរិត្ត- (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ) ឥសិគិលិបរិត្ត- (ម. និ. ៣.១៣៣ អាទយោ) ធជគ្គបរិត្ត- (សំ. និ. ១.២៤៩) ពោជ្ឈង្គបរិត្តខន្ធបរិត្ត- (អ. និ. ៤.៦៧) មោរបរិត្ត- (ជា. ១.២.១៧-១៨) មេត្តបរិត្ត- (ខុ. បា. ៩.១ អាទយោ; សុ. និ. ១៤៣ អាទយោ) រតនបរិត្តានំ (ខុ. បា. ៦.១ អាទយោ; សុ. និ. ២២៤ អាទយោ) អាណា ផរតិ.

យាវតកំ វា បន អាកង្ខេយ្យាតិ យត្តកំ វា ឥច្ឆេយ្យ. ឥមិនា វិសយក្ខេត្តំ ទស្សិតំ. ពុទ្ធានញ្ហិ វិសយក្ខេត្តស្ស បមាណបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, នត្ថិកភាវេ ចស្ស ឥមំ ឧបមំ អាហរន្តិ – កោដិសតសហស្សចក្កវាឡម្ហិ យាវ ព្រហ្មលោកា សាសបេហិ បូរេត្វា សចេ កោចិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ឯកចក្កវាឡេ ឯកំ សាសបំ បក្ខិបន្តោ អាគច្ឆេយ្យ, សព្ពេបិ តេ សាសបា បរិក្ខយំ គច្ឆេយ្យុំ. ន ត្វេវ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ ចក្កវាឡានិ. ទក្ខិណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ពុទ្ធានំ អវិសយោ នាម នត្ថិ. តាវតកំ បស្សេយ្យាតិ តត្តកំ ឱលោកេយ្យ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ ភគវតោ ទិព្ពចក្ខូតិ ទិព្ពចក្ខុកថំ និដ្ឋាបេសិ.

កថំ ភគវា បញ្ញាចក្ខុនាបិ វិវដចក្ខូតិ កេនប្បការេន បញ្ញាចក្ខុនា អបិហិតចក្ខុ? មហាបញ្ញោ បុថុបញ្ញោតិអាទិកំ តត្ថ អតិរោចតិ យទិទំ បញ្ញាយាតិ បរិយោសានំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ច អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ញាណានំ ពុទ្ធចក្ខូតិ នាមំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស សមន្តចក្ខូតិ, តិណ្ណំ មគ្គញាណានំ ធម្មចក្ខូតិ. លោកំ វោលោកេន្តោ អទ្ទស សត្តេតិ សត្តេ អទ្ទក្ខិ. អប្បរជក្ខេតិអាទីសុ យេសំ វុត្តនយេនេវ បញ្ញាចក្ខុម្ហិ រាគាទិរជំ អប្បំ, តេ អប្បរជក្ខា. យេសំ តំ មហន្តំ, តេ មហារជក្ខា. យេសំ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ, តេ តិក្ខិន្ទ្រិយា. យេសំ តានិ មុទូនិ, តេ មុទិន្ទ្រិយា. យេសំ តេយេវ សទ្ធាទយោ អាការា សុន្ទរា, តេ ស្វាការា. យេ កថិតការណំ សល្លក្ខេន្តិ, សុខេន សក្កា ហោន្តិ វិញ្ញាបេតុំ តេ សុវិញ្ញាបយា. យេ បរលោកញ្ចេវ វជ្ជញ្ច ភយតោ បស្សន្តិ, តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ នាម.

ឧប្បលិនិយន្តិ ឧប្បលវនេ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ យានិ អន្តោនិមុគ្គានេវ បោសិយន្តិ. ឧទកំ អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋន្តីតិ ឧទកំ អតិក្កមិត្វា តិដ្ឋន្តិ. តត្ថ យានិ យានិ អច្ចុគ្គម្ម ឋិតានិ, តានិ តានិ សូរិយរស្មិសម្ផស្សំ អាគមយមានានិ ឋិតានិ អជ្ជ បុប្ផនកានិ. យានិ សមោទកំ ឋិតានិ, តានិ ស្វេ បុប្ផនកានិ. យានិ ឧទកា អនុគ្គតានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ, តានិ តតិយទិវសេវ បុប្ផនកានិ. ឧទកា បន អនុគ្គតានិ អញ្ញានិបិ សរោគឧប្បលានិ នាម អត្ថិ, យានិ នេវ បុប្ផិស្សន្តិ, មច្ឆកច្ឆបភក្ខានេវ ភវិស្សន្តិ, តានិ បាឡិំ នារូឡ្ហានិ, អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពានីតិ ទីបិតានិ.

យថេវ ហិ តានិ ចតុព្ពិធបុប្ផានិ, ឯវមេវ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យោ បទបរមោតិ ចត្តារោ បុគ្គលា. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទាហដវេលាយ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថេ វិភជីយមានេ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ វិបញ្ចិតញ្ញូ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឧទ្ទេសតោ បរិបុច្ឆតោ យោនិសោ មនសិករោតោ កល្យាណមិត្តេ សេវតោ ភជតោ បយិរុបាសតោ ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ នេយ្យោ. យស្ស បុគ្គលស្ស ពហុម្បិ សុណតោ ពហុម្បិ ភណតោ ពហុម្បិ ធារយតោ ពហុម្បិ វាចតោ ន តាយ ជាតិយា ធម្មាភិសមយោ ហោតិ, អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ បទបរមោ. តត្ថ ភគវា ឧប្បលវនាទិសទិសំ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ អជ្ជ បុប្ផនកានិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ស្វេ បុប្ផនកានិ វិបញ្ចិតញ្ញូតិ ឯវំ សព្ពាការតោ ច អទ្ទស. តត្ថ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ភគវតោ ធម្មទេសនា អត្ថំ សាធេតិ, បទបរមានំ អនាគតត្ថាយ វាសនា ហោតិ.

រាគចរិតោតិអាទីសុ រជ្ជនវសេន អារម្មណេ ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ រាគចរិតោ. ទុស្សនវសេន អារម្មណេ ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ទោសចរិតោ. មុយ្ហនវសេន អារម្មណេ ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ មោហចរិតោ. វិតក្កនវសេន ឩហនវសេន អារម្មណេ ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ វិតក្កចរិតោ. ឱកប្បនសទ្ធាវសេន អារម្មណេ ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សទ្ធាចរិតោ. ញាណមេវ ចរណំ, ញាណេន វា ចរណំ, ញាណស្ស វា ចរណំ, ញាណតោ វា ចរណំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ញាណចរិតោ. រាគចរិតស្សាតិ រាគុស្សទស្ស រាគពហុលស្ស. បរតោបិ ឯសេវ នយោ.

អសុភកថំ កថេតីតិ ឧទ្ធុមាតកាទិទសវិធំ អសុភបដិសំយុត្តកថំ អាចិក្ខតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយា’’តិ (អ. និ. ៩.១). មេត្តាភាវនំ អាចិក្ខតីតិ មេត្តាភាវនំ ចិត្តសិនេហនំ កថេតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយា’’តិ. ឧទ្ទេសេតិ សជ្ឈាយនេ. បរិបុច្ឆាយាតិ អដ្ឋកថាយ. កាលេន ធម្មស្សវនេតិ យុត្តប្បត្តកាលេ ឧត្តរិ បរិយត្តិធម្មស្សវនេ. ធម្មសាកច្ឆាយាតិ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ សាកច្ឆាយ. គរុសំវាសេតិ គរូនំ បយិរុបាសនេ. និវេសេតីតិ អាចរិយានំ សន្តិកេ បតិដ្ឋាបេតិ. អានាបានស្សតិំ អាចិក្ខតីតិ អានាបានស្សតិសម្បយុត្តកម្មដ្ឋានំ កថេតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយា’’តិ (អ. និ. ៩.១). បសាទនីយំ និមិត្តំ អាចិក្ខតីតិ ចូឡវេទល្ល- (ម. និ. ១.៤៦០ អាទយោ) មហាវេទល្លា- (ម. និ. ១.៤៤៩ អាទយោ) ទិបសាទជនកំ សុត្តំ កថេតិ. ពុទ្ធសុពោធិន្តិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ពុទ្ធត្តបដិវេធំ. ធម្មសុធម្មតន្តិ នវវិធលោកុត្តរធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតំ. សង្ឃសុប្បដិបត្តិន្តិ អដ្ឋវិធអរិយសង្ឃស្ស សុប្បដិបន្នតាទិសុដ្ឋុបដិបត្តិំ. សីលានិ ច អត្តនោតិ អត្តនោ សន្តកសីលានិ ច. អាចិក្ខតិ វិបស្សនានិមិត្តន្តិ ឧទយព្ពយាទិបដិសំយុត្តំ កថេតិ. អនិច្ចាការន្តិ ហុត្វា អភាវាការំ. ទុក្ខាការន្តិ ឧទយព្ពយបដិបីឡនាការំ. អនត្តាការន្តិ អវសវត្តនាការំ.

សេលេ យថា បព្ពតមុទ្ធនិដ្ឋិតោតិ សេលមយេ ឯកគ្ឃនេ បព្ពតមុទ្ធនិ ឋិតោវ, ន ហិ តត្ថ ឋិតស្ស ទស្សនត្ថំ អភិមុខេ គីវុក្ខិបនបសារណាទិកិច្ចំ អត្ថិ. តថូបមន្តិ តប្បដិភាគំ សេលបព្ពតូបមំ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យថា សេលបព្ពតមុទ្ធន្តិ ឋិតោវ ចក្ខុនា បុរិសោ សមន្តតោ ជនតំ បស្សេយ្យ. សុមេធ សុន្ទរបញ្ញ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្តចក្ខុ ភគវា ធម្មមយំ បញ្ញាមយំ បាសាទមារុយ្ហ សយំ អបេតសោកោ សោកាវតិណ្ណំ ជាតិជរាភិភូតញ្ច ជនតំ អវេក្ខស្សុ ឧបធារយតុ ឧបបរិក្ខតុ.

អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថា ហិ បព្ពតបាទសាមន្តា មហន្តំ ខេត្តំ កត្វា តត្ថ កេទារបាឡីសុ កុដិយោ កត្វា រត្តិំ អគ្គិំ ជាលេយ្យ, ចតុរង្គសមន្នាគតញ្ច អន្ធការំ អស្ស, អថ តស្ស បព្ពតស្ស មត្ថកេ ឋត្វា ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស ភូមិំ ឱលោកយតោ នេវ ខេត្តំ ន កេទារបាឡិយោ ន កុដិយោ ន តត្ថ សយិតមនុស្សា បញ្ញាយេយ្យុំ, កុដិកាសុ បន អគ្គិជាលមត្តមេវ បញ្ញាយេយ្យ. ឯវំ ធម្មបាសាទំ អារុយ្ហ សត្តកាយំ ឱលោកយតោ តថាគតស្ស យេ តេ អកតកល្យាណា សត្តា, តេ ឯកវិហារេ ទក្ខិណជាណុបស្សេ និសិន្នាបិ ពុទ្ធចក្ខុស្ស អាបាថំ នាគច្ឆន្តិ, រត្តិំ ខិត្តសរា វិយ ហោន្តិ. យេ បន កតកល្យាណា វេនេយ្យបុគ្គលា, តេ ឯវស្ស ទូរេបិ ឋិតា អាបាថំ គច្ឆន្តិ, តេ ឯវ អគ្គិ វិយ ហិមវន្តបព្ពតោ វិយ ច. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសេន្តិ, ហិមវន្តោវ បព្ពតោ;

អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ, រត្តិំ ខិត្តា យថា សរា’’តិ. (ធ. ប. ៣០៤; នេត្តិ. ១១);

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ បញ្ចនេយ្យបថប្បភេទំ សព្ពំ អញ្ញាសីតិ សព្ពញ្ញូ. សង្ខតាសង្ខតាទិភេទា សព្ពធម្មា ហិ សង្ខារោ វិការោ លក្ខណំ និព្ពានំ បញ្ញត្តីតិ បញ្ចេវ នេយ្យបថា ហោន្តិ. សព្ពញ្ញុស្ស ភាវោ សព្ពញ្ញុតា, សព្ពញ្ញុតា ឯវ ញាណំ ‘‘សព្ពញ្ញុតាញាណ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពញ្ញូតិ ច កមសព្ពញ្ញូ សកិំសព្ពញ្ញូ សតតសព្ពញ្ញូ សត្តិសព្ពញ្ញូ ញាតសព្ពញ្ញូតិ បញ្ចវិធា សព្ពញ្ញុនោ សិយុំ. តេសុ កមេន សព្ពជាននកាលាសម្ភវតោ កមសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, សកិំ សព្ពារម្មណគ្គហណាភាវតោ សកិំសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារម្មណចិត្តសម្ភវតោ ភវង្គចិត្តវិរោធតោ យុត្តិអភាវតោ ច សតតសព្ពញ្ញុតា ន ហោតិ, បរិសេសតោ សព្ពជាននសមត្ថតាយ សត្តិសព្ពញ្ញុតា វា សិយា, វិទិតសព្ពធម្មត្តា ញាតសព្ពញ្ញុតា វា, សត្តិសព្ពញ្ញុនោ សព្ពជាននត្តំ នត្ថីតិ តម្បិ ន យុជ្ជតិ, ‘‘ន តស្ស អទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ…បេ… សមន្តចក្ខូ’’តិ វុត្តត្តា ញាតសព្ពញ្ញុតា ឯវ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ សតិ កិច្ចតោ អសម្មោហតោ ការណសិទ្ធិតោ អាវជ្ជនបដិពទ្ធតោ សព្ពញ្ញុតមេវ ហោតីតិ. តេន ញាណេនាតិ តេន សព្ពជាននញាណេន.

បុន អបរេន បរិយាយេន សព្ពញ្ញុភាវសាធនត្ថំ ‘‘ន តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ន តស្ស អទ្ទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចីតិ តស្ស តថាគតស្ស ឥធ ឥមស្មិំ តេធាតុកេ លោកេ ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នកាលេ វា បញ្ញាចក្ខុនា អទិដ្ឋំ នាម កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ ន អត្ថិ ន សំវិជ្ជតិ. អត្ថីតិ ឥទំ វត្តមានកាលិកំ អាខ្យាតបទំ, ឥមិនា បច្ចុប្បន្នកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បនេត្ថ ទ-ការោ បយុត្តោ. អថោ អវិញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ អថោតិ វចនោបាទានេ និបាតោ. អវិញ្ញាតន្តិ អតីតកាលិកំ អវិញ្ញាតំ នាម កិញ្ចិ ធម្មជាតំ នាហោសីតិ បាឋសេសោ. អព្យយភូតស្ស អត្ថិ-សទ្ទស្ស គហណេ បាឋសេសំ វិនាបិ យុជ្ជតិយេវ. ឥមិនា អតីតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. អជានិតព្ពន្តិ អនាគតកាលិកំ អជានិតព្ពំ នាម ធម្មជាតំ ន ភវិស្សតិ នត្ថីតិ. ឥមិនា អនាគតកាលិកស្ស សព្ពធម្មស្ស ញាតភាវំ ទស្សេតិ. ជាននកិរិយាវិសេសមត្តមេវ វា ឯត្ថ អ-ការោ. សព្ពំ អភិញ្ញាសិ យទត្ថិ នេយ្យន្តិ ឯត្ថ យំ តេកាលិកំ វា កាលវិនិមុត្តំ វា នេយ្យំ ជានិតព្ពំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ អត្ថិ, តំ សព្ពំ តថាគតោ អភិញ្ញាសិ អធិកេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិ បដិវិជ្ឈិ, ឯត្ថ អត្ថិ-សទ្ទេន តេកាលិកស្ស កាលវិមុត្តស្ស ច គហណា អត្ថិ-សទ្ទោ អព្យយភូតោយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តថាគតោ តេន សមន្តចក្ខូតិ កាលវសេន ឱកាសវសេន ច និប្បទេសត្តា សមន្តា សព្ពតោ បវត្តំ ញាណចក្ខុ អស្សាតិ សមន្តចក្ខុ, តេន យថាវុត្តេន ការណេន តថាគតោ សមន្តចក្ខុ សព្ពញ្ញូតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិស្សា គាថាយ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សាធិតំ.

ន ឥតិហិតិហន្តិ ‘‘ឯវំ កិរ អាសិ, ឯវំ កិរ អាសី’’តិ ន ហោតិ. ន ឥតិកិរាយាតិ ‘‘ឯវំ កិរ ឯត’’ន្តិ ន ហោតិ. ន បរម្បរាយាតិ បរម្បរកថាយាបិ ន ហោតិ. ន បិដកសម្បទាយាតិ អម្ហាកំ បិដកតន្តិយា សទ្ធិំ សមេតីតិ ន ហោតិ. ន តក្កហេតូតិ តក្កគ្គាហេនបិ ន ហោតិ. ន អាការបរិវិតក្កេនាតិ ‘‘សុន្ទរមិទំ ការណ’’ន្តិ ឯវំ ការណបរិវិតក្កេនបិ ន ហោតិ. ន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយាតិ អម្ហាកំ និជ្ឈាយិត្វា ខមិត្វា គហិតទិដ្ឋិយា សទ្ធិំ សមេតីតិបិ ន ហោតិ.

អថ វាបិ សមាធិន្តិ ឯត្ថ សមាធិន្តិ កុសលចិត្តេកគ្គតា សមាធិ. កេនដ្ឋេន សមាធីតិ? សមាធានដ្ឋេន. កិមិទំ សមាធានំ នាម? ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមំ សម្មា ច អាធានំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា យស្ស ធម្មស្ស អានុភាវេន ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកា សមំ សម្មា ច អវិក្ខិប្បមានា អវិប្បកិណ្ណា ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ សមាធានន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស ខោ បន សមាធិស្ស –

‘‘លក្ខណំ តុ អវិក្ខេបោ, វិក្ខេបទ្ធំសនំ រសោ;

អកម្បនមុបដ្ឋានំ, បទដ្ឋានំ សុខំ បន’’. (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣);

សមាធិ អនាវិលអចលភាវេន អារម្មណេ តិដ្ឋតីតិ ឋិតិ. បរតោ បទទ្វយំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. អបិ ច សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណម្ហិ សម្បិណ្ឌេត្វា តិដ្ឋតីតិ សណ្ឋិតិ. អារម្មណំ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា តិដ្ឋតីតិ អវដ្ឋិតិ. កុសលបក្ខស្មិញ្ហិ ចត្តារោវ ធម្មា អារម្មណំ ឱគាហន្តិ សទ្ធា សតិ សមាធិ បញ្ញាតិ. តេនេវ សទ្ធា ‘‘ឱកប្បនា’’តិ វុត្តា, សតិ ‘‘អបិលាបនតា’’តិ, សមាធិ ‘‘អវដ្ឋិតី’’តិ, បញ្ញា ‘‘បរិយោគាហនា’’តិ. អកុសលបក្ខេ បន តយោ ធម្មា អារម្មណំ ឱគាហន្តិ តណ្ហា ទិដ្ឋិ អវិជ្ជាតិ. តេនេវេតេ ‘‘ឱឃា’’តិ វុត្តា. ចិត្តេកគ្គតា បនេត្ថ ន ពលវតី ហោតិ. យថា ហិ រជុដ្ឋានដ្ឋានេ ឧទកេន សិញ្ចិត្វា សម្មដ្ឋេ ថោកមេវ កាលំ រជោ សន្និសីទតិ, សុក្ខន្តេ សុក្ខន្តេ បុន បកតិភាវេនេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវមេវ អកុសលបក្ខេ ចិត្តេកគ្គតា ន ពលវតី ហោតិ.

ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេន បវត្តស្ស វិសាហារស្ស បដិបក្ខតោ អវិសាហារោ. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេនេវ គច្ឆន្តំ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ នាម. អយំ បន តថាវិធោ វិក្ខេបោ ន ហោតីតិ អវិក្ខេបោ. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេនេវ ចិត្តំ វិសាហដំ នាម ហោតិ, ឥតោ ចិតោ ច ហរីយតិ, អយំ បន ឯវំ អវិសាហដមានសស្ស ភាវោតិ អវិសាហដមានសតា. សមថោតិ តិវិធោ សមថោ ចិត្តសមថោ អធិករណសមថោ សព្ពសង្ខារសមថោតិ. តត្ថ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ចិត្តេកគ្គតា ចិត្តសមថោ នាម. តញ្ហិ អាគម្ម ចិត្តចលនំ ចិត្តវិប្ផន្ទិតំ សម្មតិ វូបសម្មតិ, តស្មា សោ ‘‘ចិត្តសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. សម្មុខាវិនយាទិសត្តវិធោ សមថោ អធិករណសមថោ នាម. តញ្ហិ អាគម្ម តានិ តានិ អធិករណានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា សោ ‘‘អធិករណសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា បន សព្ពេ សង្ខារា និព្ពានំ អាគម្ម សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា តំ ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ចិត្តសមថោ អធិប្បេតោ. សមាធិលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សមាធិន្ទ្រិយំ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ. សម្មាសមាធីតិ យាថាវសមាធិ និយ្យានិកសមាធិ.

១៥៧. អថស្ស ភគវា យស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរោ សីលស្ស រក្ខា, យស្មា វា ឥមិនានុក្កមេន ទេសិយមានា អយំ ទេសនា តាសំ ទេវតានំ សប្បាយា, តស្មា ឥន្ទ្រិយសំវរតោ បភុតិ បដិបទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចក្ខូហី’’តិអាទិ អារទ្ធោ. តត្ថ ចក្ខូហិ នេវ លោលស្សាតិ អទិដ្ឋទក្ខិតព្ពាទិវសេន ចក្ខូហិ លោលោ នេវ អស្ស. គាមកថាយ អាវរយេ សោតន្តិ តិរច្ឆានកថាយ សោតំ អាវរេយ្យ.

ចក្ខុលោលិយេនាតិ ចក្ខុទ្វារេ ឧប្បន្នលោលវសេន ចក្ខុលោលិយេន. អទិដ្ឋំ ទក្ខិតព្ពន្តិ អទិដ្ឋបុព្ពំ រូបារម្មណំ បស្សិតុំ យុត្តំ. ទិដ្ឋំ សមតិក្កមិតព្ពន្តិ ទិដ្ឋបុព្ពរូបារម្មណំ អតិក្កមិតុំ យុត្តំ. អារាមេន អារាមន្តិ បុប្ផារាមាទិអារាមេន ផលារាមាទិំ វា បុប្ផារាមាទិំ វា. ទីឃចារិកន្តិ ទីឃចរណំ. អនវដ្ឋិតចារិកន្តិ អសន្និដ្ឋានចរណំ. អនុយុត្តោ ហោតិ រូបទស្សនាយាតិ រូបារម្មណទស្សនត្ថាយ បុនប្បុនំ យុត្តោ ហោតិ.

អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោតិ ឧម្មារព្ភន្តរំ បវិដ្ឋោ. វីថិំ បដិបន្នោតិ អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ. ឃរមុខានិ ឱលោកេន្តោតិ ឃរទ្វារានិ អវលោកេន្តោ. ឧទ្ធំ ឧល្លោកេន្តោតិ ឧបរិទិសំ ឧទ្ធំមុខោ ហុត្វា វិលោកេន្តោ.

ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ – ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា, ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា. ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដេ បន បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសី បនេសា ‘ធនុនា វិជ្ឈតី’តិអាទីសុ វិយ សសម្ភារកថា នាម ហោតិ. តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ’’តិ. និមិត្តគ្គាហីតិ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វា សុភនិមិត្តាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ឆន្ទរាគវសេន គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋមត្តេយេវ ន សណ្ឋាតិ. អនុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ កិលេសានំ អនុអនុព្យញ្ជនតោ បាកដភាវករណតោ អនុព្យញ្ជនន្តិ លទ្ធវោហារំ ហត្ថបាទសិតហសិតកថិតអាលោកិតវិលោកិតាទិភេទំ អាការំ គណ្ហាតិ. យត្វាធិករណមេនន្តិអាទិម្ហិ យំការណា យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ ឯតំ បុគ្គលំ សតិកវាដេន ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ អបិហិតចក្ខុទ្វារំ ហុត្វា វិហរន្តំ ឯតេ អភិជ្ឈាទយោ ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ អនុប្បពន្ធេយ្យុំ អជ្ឈោត្ថរេយ្យុំ. តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតីតិ តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយ ន បដិបជ្ជតិ. ឯវំភូតោយេវ ច ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. ន ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិបិ វុច្ចតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា នត្ថិ. ន ហិ ចក្ខុបសាទំ និស្សាយ សតិ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា ឧប្បជ្ជតិ. អបិច យទា រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, តទា ភវង្គេ ទ្វិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេ កិរិយាមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ, តតោ មនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ, តតោ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ, តតោ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តទនន្តរំ ជវនំ ជវតិ.

តត្រាបិ នេវ ភវង្គសមយេ ន អាវជ្ជនាទីនំ អញ្ញតរសមយេ សំវរោ វា អសំវរោ វា អត្ថិ. ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វា មុដ្ឋស្សច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា អក្ខន្តិ វា កោសជ្ជំ វា ឧប្បជ្ជតិ, អសំវរោ ហោតិ. ឯវំ ហោន្តោ បន សោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ. កស្មា? យស្មា តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. យថា កិំ? យថា នគរេ ចតូសុ ទ្វារេសុ អសំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរទ្វារកោដ្ឋកគព្ភាទយោ សំវុតា, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ អរក្ខិតំ អគោបិតមេវ ហោតិ. នគរទ្វារេន ហិ បវិសិត្វា ចោរា យទិច្ឆន្តិ តំ ករេយ្យុំ, ឯវមេវ ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ.

សទ្ធាទេយ្យានីតិ កម្មញ្ច ផលញ្ច ឥធលោកញ្ច បរលោកញ្ច សទ្ទហិត្វា ទិន្នានិ. ‘‘អយំ មេ ញាតីតិ វា, មិត្តោតិ វា, ឥទំ វា បដិករិស្សតិ, ឥទំ វានេន កតបុព្ព’’ន្តិ វា ឯវំ ន ទិន្នានីតិ អត្ថោ. ឯវំ ទិន្នានិ ហិ ន សទ្ធាទេយ្យានិ នាម ហោន្តិ. ភោជនានីតិ ច ទេសនាសីសមត្តមេតំ, អត្ថតោ បន សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា ចីវរានិ បារុបិត្វា សេនាសនានិ សេវមានា គិលានបច្ចយភេសជ្ជំ បរិភុញ្ជមានាតិ សព្ពមេតំ វុត្តមេវ ហោតិ.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ. តស្សត្ថោ, កតមោ ហោតិ. នច្ចំ នាម យំកិញ្ចិ នច្ចំ, តំ មគ្គំ គច្ឆន្តេនាបិ គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋុំ ន វដ្ដតិ. គីតន្តិ យំកិញ្ចិ គីតំ. វាទិតន្តិ យំកិញ្ចិ វាទិតំ. បេក្ខន្តិ នដសមជ្ជំ. អក្ខានន្តិ ភារតរាមាយនាទិកំ. យស្មិំ ឋានេ កថីយតិ, តត្ថ គន្តុម្បិ ន វដ្ដតិ. បាណិស្សរន្តិ កំសតាឡំ, ‘‘បាណិតាឡ’’ន្តិបិ វទន្តិ. វេតាឡន្តិ ឃនតាឡំ, ‘‘មន្តេន មតសរីរុដ្ឋាបន’’ន្តិបិ ឯកេ. កុម្ភថូណន្តិ ចតុរស្សអម្ពណកតាឡំ, ‘‘កុម្ភសទ្ទ’’ន្តិបិ ឯកេ. សោភនកន្តិ នដានំ អព្ភោក្កិរណំ; សោភនករំ វា, បដិភានចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចណ្ឌាលន្តិ អយោគុឡកីឡា, ‘‘ចណ្ឌាលានំ សាណធោវនកីឡា’’តិបិ វទន្តិ. វំសន្តិ វេណុំ ឧស្សាបេត្វា កីឡនំ.

ធោវនន្តិ អដ្ឋិធោវនំ, ឯកច្ចេសុ កិរ ជនបទេសុ កាលង្កតេ ញាតកេ ន ឈាបេន្តិ, និខណិត្វា ឋបេន្តិ. អថ តេសំ បូតិភូតំ កាយំ ញត្វា នីហរិត្វា អដ្ឋីនិ ធោវិត្វា គន្ធេហិ មក្ខេត្វា ឋបេន្តិ. តេ នក្ខត្តកាលេ ឯកស្មិំ ឋានេ អដ្ឋីនិ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ សុរាទីនិ ឋបេត្វា រោទន្តា បរិទេវន្តា សុរំ បិវន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ ទក្ខិណេសុ ជនបទេសុ ធោវនំ នាម, តត្ថ ហោតិ អន្នម្បិ បានម្បិ ខជ្ជម្បិ ភោជ្ជម្បិ លេយ្យម្បិ បេយ្យម្បិ នច្ចម្បិ គីតម្បិ វាទិតម្បិ. អត្ថេកំ ភិក្ខវេ ធោវនំ, នេតំ នត្ថីតិ វទាមី’’តិ (អ. និ. ១០.១០៧). ឯកច្ចេ បន ‘‘ឥន្ទជាលេន អដ្ឋិធោវនំ ធោវន’’ន្តិ វទន្តិ. ហត្ថិយុទ្ធាទីសុ ភិក្ខុនោ នេវ ហត្ថិអាទីហិ សទ្ធិំ យុជ្ឈិតុំ, ន តេ យុជ្ឈាបេតុំ, ន យុជ្ឈន្តេ ទដ្ឋុំ វដ្ដតិ. និព្ពុទ្ធន្តិ មល្លយុទ្ធំ. ឧយ្យោធិកន្តិ យត្ថ សម្បហារោ ទិយ្យតិ. ពលគ្គន្តិ ពលគណនដ្ឋានំ. សេនាព្យូហន្តិ សេនានិវេសោ, សកដព្យូហាទិវសេន សេនាយ និវេសនំ. អនីកទស្សនន្តិ ‘‘តយោ ហត្ថី បច្ឆិមំ ហត្ថានីក’’ន្តិអាទិនា (បាចិ. ៣២៤) នយេន វុត្តស្ស អនីកស្ស ទស្សនំ.

ន និមិត្តគ្គាហី ហោតីតិ ឆន្ទរាគវសេន វុត្តប្បការំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ. ឯវំ សេសបទានិបិ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពានិ. យថា ច ហេដ្ឋា ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានីតិ វុត្តំ, ឯវមិធ តស្មិំ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. យថា កិំ? យថា នគរទ្វារេសុ សំវុតេសុ កិញ្ចាបិ អន្តោឃរាទយោ អសំវុតា ហោន្តិ, តថាបិ អន្តោនគរេ សព្ពំ ភណ្ឌំ សុរក្ខិតំ សុគោបិតមេវ ហោតិ, នគរទ្វារេសុ បិហិតេសុ ចោរានំ បវេសោ នត្ថិ. ឯវមេវ ជវនេ សីលាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ទ្វារម្បិ គុត្តំ ហោតិ, ភវង្គម្បិ អាវជ្ជនាទីនិបិ វីថិចិត្តានិ. តស្មា ជវនក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានោបិ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរោ’’តិ វុត្តោ. ឥតោ បរំ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វុត្តបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វិសូកទស្សនាតិ បដាណីទស្សនតោ. គាមកថាតិ គាមវាសីនំ កថា. ពាត្តិំសាតិ ទ្វត្តិំស. អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា កថាតិ តិរច្ឆានកថា. តត្ថ រាជានំ អារព្ភ ‘‘មហាសម្មតោ មន្ធាតា ធម្មាសោកោ ឯវំ មហានុភាវោ’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា កថា រាជកថា. ឯស នយោ ចោរកថាទីសុ. តេសុ ‘‘អសុកោ រាជា អភិរូបោ ទស្សនីយោ’’តិអាទិនា នយេន គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា ហោតិ. ‘‘សោបិ នាម ឯវំ មហានុភាវោ ខយំ គតោ’’តិ ឯវំ បវត្តា បន កម្មដ្ឋានភាវេ តិដ្ឋតិ. ចោរេសុបិ ‘‘មូលទេវោ ឯវំ មហានុភាវោ, មេឃមាលោ ឯវំ មហានុភាវោ’’តិ តេសំ កម្មំ បដិច្ច ‘‘អហោ សូរា’’តិ គេហស្សិតកថាវ តិរច្ឆានកថា. យុទ្ធេបិ ភារតយុទ្ធាទីសុ ‘‘អសុកេន អសុកោ ឯវំ មារិតោ ឯវំ វិទ្ធោ’’តិ កាមស្សាទវសេនេវ កថា តិរច្ឆានកថា. ‘‘តេបិ នាម ខយំ គតា’’តិ ឯវំ បវត្តា បន សព្ពត្ថ កម្មដ្ឋានមេវ ហោតិ.

អបិ ច អន្នាទីសុ ‘‘ឯវំ វណ្ណវន្តំ គន្ធវន្តំ រសវន្តំ ផស្សសម្បន្នំ ខាទិម្ហ ភុញ្ជិម្ហ បិវិម្ហ បរិភុញ្ជិម្ហា’’តិ កាមស្សាទវសេន កថេតុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘បុព្ពេ ឯវំ វណ្ណាទិសម្បន្នំ អន្នំ បានំ វត្ថំ សយនំ មាលំ គន្ធំ សីលវន្តានំ អទម្ហ, ចេតិយបូជំ អករិម្ហា’’តិ កថេតុំ វដ្ដតិ. ញាតិកថាទីសុ បន ‘‘អម្ហាកំ ញាតកា សូរា សមត្ថា’’តិ វា, ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវំ វិចិត្រេហិ យានេហិ វិចរិម្ហា’’តិ វា អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘តេបិ នោ ញាតកា ខយំ គតា’’តិ វា, ‘‘បុព្ពេ មយំ ឯវរូបា ឧបាហនា សង្ឃស្ស អទម្ហា’’តិ វា កថេតុំ វដ្ដតិ. គាមកថាបិ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋសុភិក្ខទុព្ភិក្ខាទិវសេន ‘‘អសុកគាមវាសិនោ សូរា សមត្ថា’’តិ វា ឯវំ អស្សាទវសេន វត្តុំ ន វដ្ដតិ, សាត្ថកំ បន កត្វា ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ វា, ‘‘ខយវយំ គតា’’តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ.

និគមនគរជនបទកថាសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥត្ថិកថាបិ វណ្ណសណ្ឋានាទីនិ បដិច្ច អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា, ខយវយំ គតា’’តិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. សូរកថាបិ ‘‘នន្ទិមិត្តោ នាម យោធោ សូរោ អហោសី’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ. ‘‘សទ្ធោ អហោសិ, ខយវយំ គតោ’’តិ ឯវមេវ វដ្ដតិ. វិសិខាកថាបិ ‘‘អសុកា វិសិខា សុនិវិដ្ឋា ទុន្និវិដ្ឋា សូរា សមត្ថា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ. ‘‘សទ្ធា បសន្នា, ខយវយំ គតា’’ឥច្ចេវ វដ្ដតិ.

កុម្ភដ្ឋានកថាតិ ឧទកដ្ឋានកថា, ‘‘ឧទកតិត្ថកថា’’តិបិ វុច្ចតិ, កុម្ភទាសិកថា វា. សាបិ ‘‘បាសាទិកា, នច្ចិតុំ គាយិតុំ ឆេកា’’តិ អស្សាទវសេន ន វដ្ដតិ, ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិអាទិនា នយេន វដ្ដតិ. បុព្ពបេតកថាតិ អតីតញាតិកថា. តត្ថ វត្តមានញាតិកថាសទិសោវ វិនិច្ឆយោ.

នានត្តកថាតិ បុរិមបច្ឆិមកថាហិ វិមុត្តា អវសេសា នានាសភាវា និរត្ថកកថា. លោកក្ខាយិកាតិ ‘‘អយំ លោកោ កេន និម្មិតោ? អសុកេន នាម និម្មិតោ. កាកោ សេតោ អដ្ឋីនំ សេតត្តា, ពលាកា រត្តា លោហិតស្ស រត្តត្តា’’តិ ឯវមាទិកា លោកាយតវិតណ្ឌសល្លាបកថា.

សមុទ្ទក្ខាយិកា នាម កស្មា សមុទ្ទោ សាគរោ? សាគរទេវេន ខតត្តា សាគរោ, ‘‘ខតោ មេ’’តិ ហត្ថមុទ្ទាយ សយំ និវេទិតត្តា សមុទ្ទោតិ ឯវមាទិកា និរត្ថកា សមុទ្ទក្ខានកថា. ភវោតិ វុទ្ធិ. អភវោតិ ហានិ. ឥតិ ភវោ ឥតិ អភវោតិ យំ វា តំ វា និរត្ថកការណំ វត្វា បវត្តិតកថា ឥតិភវាភវកថា.

អាវរេយ្យាតិ អាវរណំ ករេយ្យ. និវារេយ្យាតិ អារម្មណតោ វារេយ្យ. សំវរេយ្យាតិ សម្មា និស្សេសំ កត្វា វារេយ្យ. រក្ខេយ្យាតិ រក្ខំ ករេយ្យ. គោបេយ្យាតិ សំគោបេយ្យ. បិទហេយ្យាតិ បិទហនំ ករេយ្យ. បច្ឆិន្ទេយ្យាតិ សោតំ ឆិន្ទេយ្យ.

តេន តេន ន តុស្សន្តីតិ តេន តេន អម្ពិលាទិនា រសេន ន សន្តោសំ អាបជ្ជន្តិ. អបរាបរំ បរិយេសន្តីតិ ឧបរូបរិ គវេសន្តិ.

១៥៨. ផស្សេនាតិ រោគផស្សេន. ភវញ្ច នាភិជប្បេយ្យាតិ តស្ស ផស្សស្ស វិនោទនត្ថាយ កាមភវាទិភវញ្ច ន បត្ថេយ្យ. ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យាតិ តស្ស ផស្សស្ស បច្ចយភូតេសុ សីហព្យគ្ឃាទីសុ ភេរវេសុ ច ន សម្បវេធេយ្យ, អវសេសេសុ វា ឃានិន្ទ្រិយមនិន្ទ្រិយវិសយេសុ ន សម្បវេធេយ្យ. ឯវំ បរិបូរោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ ច វុត្តោ ហោតិ. បុរិមេហិ វា ឥន្ទ្រិយសំវរំ ទស្សេត្វា ឥមិនា ‘‘អរញ្ញេ វសតា ភេរវំ ទិស្វា វា សុត្វា វា នប្បវេធិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតិ.

ឯកេនាការេនាតិ ឯកេន ការណេន. ភយម្បិ ភេរវម្បិ តញ្ញេវាតិ ភយន្តិ ច ភេរវន្តិ ច ខុទ្ទកម្បិ មហន្តម្បិ ឧត្តាសនិមិត្តមេវ. តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. ភយន្តិ តប្បច្ចយា ឧប្បន្នភយំ. ភយានកន្តិ អាការនិទ្ទេសោ. ឆម្ភិតត្តន្តិ ភយវសេន គត្តចលនំ. លោមហំសោតិ លោមានំ ហំសនំ ឧទ្ធគ្គភាវោ. ឥមិនា បទទ្វយេន កិច្ចតោ ភយំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘ចេតសោ ឧព្ពេគោ ឧត្រាសោ’’តិ សភាវតោ ទស្សេតិ. ឧព្ពេគ្គោតិ ភីរុកោ, ឧត្រាសោតិ ចិត្តក្ខោភោ. ជាតិភយន្តិ ជាតិំ បដិច្ច ឧប្បន្នភយំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. រាជតោ ឧប្បន្នភយំ រាជភយំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្តានុវាទភយន្តិ បាបកម្មិនោ អត្តានំ អនុវទន្តស្ស ឧប្បជ្ជនកភយំ. បរានុវាទភយន្តិ បរស្ស អនុវាទតោ ឧប្បជ្ជនកភយំ.

ទណ្ឌភយន្តិ អាគារិកស្ស រញ្ញា បវត្តិតទណ្ឌំ, អនាគារិកស្ស វិនយទណ្ឌំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ទុគ្គតិភយន្តិ ចត្តារោ អបាយេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកភយំ. ឩមិភយន្តិ មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ ឱរោហន្តស្ស បវត្តភយំ. មហាសមុទ្ទេ កិរ មហិន្ទវីចិ នាម សដ្ឋិ យោជនានិ ឧគ្គច្ឆតិ, តរង្គវីចិ នាម បណ្ណាស យោជនានិ, រោហណវីចិ នាម ចត្តាលីស យោជនានិ ឧគ្គច្ឆតិ. ឯវរូបា ឩមិយោ បដិច្ច បវត្តំ ឩមិភយំ. កុម្ភីលតោ បវត្តំ ភយំ កុម្ភីលភយំ. ឧទកាវដ្ដតោ ភយំ អាវដ្ដភយំ. សុសុកា វុច្ចតិ ចណ្ឌមច្ឆោ, តតោ ភយំ សុសុកាភយំ. អាជីវិកភយន្តិ ជីវិតវុត្តិតោ ភយំ អាជីវិកភយំ. អសិលោកភយន្តិ គរហតោ ភយំ.

១៥៩. លទ្ធា ន សន្និធិំ កយិរាតិ ឯតេសំ អន្នាទីនំ យំកិញ្ចិ ធម្មេន លភិត្វា ‘‘អរញ្ញេ ច សេនាសនេ វសតា ទុល្លភ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សន្និធិំ ន ករេយ្យ.

ឱទនោតិ សាលិ វីហិ យវោ គោធុមោ កង្គុ វរកោ កុទ្រូសកោតិ សត្តន្នំ ធញ្ញានំ ធញ្ញានុលោមានញ្ច តណ្ឌុលេហិ និព្ពត្តោ. កុម្មាសោតិ យវេហិ និព្ពត្តោ. សត្តូតិ សាលិអាទីហិ កតសត្តុ. មច្ឆោ ទកសម្ភវោ. មំសំ បាកដមេវ. អម្ពបានន្តិ អាមេហិ វា បក្កេហិ វា អម្ពេហិ កតបានំ. តត្ថ អាមេហិ ករោន្តេន អម្ពតរុណានិ ភិន្ទិត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា អាតបេ អាទិច្ចបាកេន បចិត្វា បរិស្សាវេត្វា តទហុ បដិគ្គហិតេហិ មធុសក្ករកប្បូរាទីហិ យោជេត្វា កាតព្ពំ. ជម្ពុបានន្តិ ជម្ពុផលេហិ កតបានំ. ចោចបានន្តិ អដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មោចបានន្តិ អនដ្ឋិកេហិ កទលិផលេហិ កតបានំ. មធុកបានន្តិ មធុកានំ ជាតិរសេន កតបានំ. តំ បន ឧទកសម្ភិន្នំ វដ្ដតិ, សុទ្ធំ ន វដ្ដតិ. មុទ្ទិកបានន្តិ មុទ្ទិកា ឧទកេ មទ្ទិត្វា អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. សាលូកបានន្តិ រត្តុប្បលនីលុប្បលាទីនំ សាលូកេ មទ្ទិត្វា កតបានំ. ផារុសកបានន្តិ ផារុសកេហិ អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. កោសម្ពបានន្តិ កោសម្ពផលេហិ កតបានំ. កោលបានន្តិ កោលផលេហិ កតបានំ. ពទរបានន្តិ មហាកោលផលេហិ អម្ពបានំ វិយ កតបានំ. ឥមានិ ឯកាទស បានានិ, តានិបិ អាទិច្ចបាកានិ វដ្ដន្តិ.

ឃតបានន្តិ សប្បិបានំ. តេលបានន្តិ តិលតេលាទីនំ បានំ. បយោបានន្តិ ខីរបានំ. យាគុបានន្តិ សីតលាទិយាគុបានំ. រសបានន្តិ សាកាទិរសបានំ. បិដ្ឋខជ្ជកន្តិ សត្តន្នំ តាវ ធញ្ញានំ ធញ្ញានុលោមានំ អបរណ្ណានញ្ច បិដ្ឋំ បនសបិដ្ឋំ លពុជបិដ្ឋំ អម្ពាដកបិដ្ឋំ សាលបិដ្ឋំ ខីរវល្លិបិដ្ឋញ្ចាតិ ឯវមាទីនំ បិដ្ឋេហិ កតំ បិដ្ឋខជ្ជកំ. បូវខជ្ជកម្បិ ឯតេហិយេវ កតំ. មូលខជ្ជកន្តិ មូលកមូលំ ខារកមូលំ ចុច្ចុមូលន្តិ ឯវមាទិ. តចខជ្ជកន្តិ ឧច្ឆុតចាទយោ. បត្តខជ្ជកន្តិ និម្ពបណ្ណកុដជបណ្ណបដោលបណ្ណសុលសបណ្ណាទយោ. បុប្ផខជ្ជកន្តិ មូលកបុប្ផខារកបុប្ផសេតវរណសិគ្គុឧប្បលបទុមកាទយោ. ផលខជ្ជកន្តិ បនសលពុជតាលនាឡិកេរអម្ពាដកតិន្តិណិកមាតុលុង្គកបិដ្ឋផលអលាពុកុម្ភណ្ឌផុស្ស- ផលតិម្ពរូសកតិលវាតិង្គណចោចមោចមធុកាទីនំ ផលានំ ខជ្ជកំ.

ន កុហនាយាតិ ន វិម្ហាបនាយ. ន លបនាយាតិ បច្ចយត្ថំ ន លបនាយ. វិហារំ អាគតេ មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘កិមត្ថាយ ភោន្តោ អាគតា’’តិ ភិក្ខូ និមន្តេតុន្តិ. ‘‘យទិ ឯវំ គច្ឆថ, អហំ បច្ឆតោ គហេត្វា អាគច្ឆាមី’’តិ ឯវំ ន លបនាយ. អថ វា អត្តានំ ឧបនេត្វា ‘‘អហំ តិស្សោ, មយិ រាជា បសន្នោ, មយិ អសុកោ រាជា អសុកោ ច រាជមហាមត្តោ បសន្នោ’’តិ ឯវំ ន លបនាយ. ន នេមិត្តិកតាយាតិ យេន កេនចិ បរេសំ បច្ចយទានសញ្ញាជនកេន កាយវចីកម្មេន ន នេមិត្តិកតាយ. ន និប្បេសិកតាយាតិ យា បរេសំ អក្កោសនាទិកិរិយា យស្មា វេឡុបេសិកា វិយ អព្ភង្គំ បរស្ស គុណំ និប្បេសេតិ និបុញ្ឆតិ, យស្មា វា គន្ធជាតំ និបិសិត្វា គន្ធមគ្គនា វិយ បរគុណេ និបិសិត្វា វិចុណ្ណេត្វា ឯសា លាភមគ្គនា ហោតិ, តស្មា ‘‘និប្បេសិកតា’’តិ វុច្ចតិ. ន ឯវរូបាយ និប្បេសិកតាយ. ន លាភេន លាភំ និជិគីសនតាយាតិ ឯត្ថ និជិគីសនតាតិ មគ្គនា, អញ្ញតោ លទ្ធញ្ហិ អញ្ញត្ថ ហរណវសេន លាភេន លាភមគ្គនា នាម ហោតិ. ន ឯវរូបាយ លាភេន លាភមគ្គនាយ.

ន ទារុទានេនាតិ ន បច្ចយហេតុកេន ទារុទានេន វិហារេ ឧដ្ឋិតញ្ហិ អរញ្ញតោ វា អាហរិត្វា រក្ខិតគោបិតទារុំ ‘‘ឯវំ មេ បច្ចយំ ទស្សន្តី’’តិ ឧបដ្ឋាកានំ ទាតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវញ្ហិ ជីវិកំ កប្បេន្តោ អនេសនាយ មិច្ឆាជីវេន ជីវតិ, សោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ គរហំ បាបុណាតិ, សម្បរាយេ ច អបាយបរិបូរកោ ហោតិ. អត្តនោ បុគ្គលិកំ ទារុំ កុសលង្គហត្ថាយ ទទន្តោ កុលទូសកទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, បរបុគ្គលិកំ ថេយ្យចិត្តេន ទទន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. សង្ឃិកេបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បន តំ ឥស្សរតាយ ទេតិ, គរុភណ្ឌវិស្សជ្ជនំ អាបជ្ជតិ. កតរំ បន ទារុ គរុភណ្ឌំ ហោតិ, កតរំ ន ហោតីតិ? យំ តាវ អរោបិមំ សយំជាតំ, តំ សង្ឃេន បរិច្ឆិន្នដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ, តតោ បរំ ន គរុភណ្ឌំ. រោបិមដ្ឋានេ ច សព្ពេន សព្ពំ គរុភណ្ឌំ, បមាណតោ សូចិទណ្ឌកប្បមាណំ គរុភណ្ឌំ.

ន វេឡុទានេនាតិអាទីសុបិ ន វេឡុទានេនាតិ ន បច្ចយហេតុកេន វេឡុទានេនាតិអាទិ សព្ពំ ន ទារុទានេនាតិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. វេឡុ បន បមាណតោ តេលនាឡិប្បមាណោ គរុភណ្ឌំ, ន តតោ ហេដ្ឋា. មនុស្សា វិហារំ គន្ត្វា វេឡុំ យាចន្តិ, ភិក្ខូ ‘‘សង្ឃិកោ’’តិ ទាតុំ ន វិសហន្តិ, មនុស្សា បុនប្បុនំ យាចន្តិ វា តជ្ជេន្តិ វា, តទា ភិក្ខូហិ ‘‘ទណ្ឌកម្មំ កត្វា គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ, វេឡុទានំ នាម ន ហោតិ. សចេ តេ ទណ្ឌកម្មត្ថាយ វាសិផរសុអាទីនិ វា ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ទេន្តិ, គហេតុំ ន វដ្ដតិ.

វិនយដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ទឌ្ឍគេហា មនុស្សា គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តា ន វារេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. សចេ សង្ឃស្ស វេឡុគុម្ពេ វេឡុទូសិកា ឧប្បជ្ជតិ, តំ អកោដ្ដាបេន្តានំ វេឡុ នស្សតិ. ‘‘កិំ កាតព្ព’’ន្តិ ភិក្ខាចារេ មនុស្សានំ អាចិក្ខិតព្ពំ. សចេ កោដ្ដេតុំ ន ឥច្ឆន្តិ, ‘‘សមំ ភាគំ លភិស្សថា’’តិ វត្តព្ពា. ន ឥច្ឆន្តិយេវ, ‘‘ទ្វេ កោដ្ឋាសេ លភិស្សថា’’តិ វត្តព្ពា. ឯវម្បិ អនិច្ឆន្តេសុ នដ្ឋេន អត្ថោ នត្ថិ, ‘‘តុម្ហាកំ ខណេ សតិ ទណ្ឌកម្មំ ករិស្សថ, កោដ្ដេត្វា គណ្ហថា’’តិ វត្តព្ពា, វេឡុទានំ នាម ន ហោតិ. វេឡុគុម្ពេ អគ្គិម្ហិ ឧដ្ឋិតេបិ ឧទកេន វុយ្ហមានវេឡូសុបិ ឯសេវ នយោ.

បត្តទានេ គរុភណ្ឌតាយ អយំ វិនិច្ឆយោ – បត្តម្បិ ហិ យត្ថ វិក្កាយតិ, គន្ធការាទយោ គន្ធបលិវេឋនាទីនំ អត្ថាយ គណ្ហន្តិ, តាទិសេ ទុល្លភដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. ឯស តាវ កិំសុកបត្តកណ្ណបិឡន្ធនតាលបត្តាទីសុ វិនិច្ឆយោ. តាលបណ្ណម្បិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ កថេតព្ពំ – តាលបណ្ណម្បិ ហិ សយំជាតេ តាលវនេ សង្ឃេន បរិច្ឆិន្នដ្ឋានេយេវ គរុភណ្ឌំ, ន តតោ បរំ, រោបិមតាលេសុ សព្ពម្បិ គរុភណ្ឌំ, តស្ស បមាណំ ហេដ្ឋិមកោដិយា អដ្ឋង្គុលប្បមាណោបិ រិត្តបោត្ថកោ. តិណម្បិ ឯត្ថេវ បក្ខិបិត្វា កថេតព្ពំ. យត្ថ បន តិណំ នត្ថិ, តត្ថ តាលនាឡិកេរបណ្ណាទីហិបិ ឆាទេន្តិ. តស្មា តានិបិ តិណេនេវ សង្គហិតានិ. ឥតិ មុញ្ជបលាលាទីសុ យំកិញ្ចិ មុដ្ឋិប្បមាណំ តិណំ. នាឡិកេរបណ្ណាទីសុ ច ឯកបណ្ណម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នំ វា តត្ថ ជាតំ វា ពហិអារាមេ សង្ឃស្ស តិណវត្ថុម្ហិ ជាតតិណំ វា រក្ខិតគោបិតំ វា គរុភណ្ឌំ ហោតិ. តំ បន សង្ឃកម្មេ ច ចេតិយកម្មេ ច កតេ អតិរេកំ បុគ្គលិកកម្មេ ទាតុំ វដ្ដតិ. ហេដ្ឋា វុត្តទារុវេឡូសុបិ ឯសេវ នយោ.

បុប្ផទានេ ‘‘ឯត្តកេសុ រុក្ខេសុ បុប្ផានិ វិស្សជ្ជិត្វា យាគុភត្តត្ថាយ ឧបនេន្តុ, ឯត្តកេសុ សេនាសនបដិសង្ខរណេ ឧបនេន្តូ’’តិ ឯវំ និយមិតដ្ឋានេយេវ បុប្ផានិ គរុភណ្ឌានិ ហោន្តិ. យទិ សាមណេរា បុប្ផានិ ឱចិនិត្វា រាសិំ ករោន្តិ, បញ្ចង្គសមន្នាគតោ បុប្ផភាជកោ ភិក្ខុ ភិក្ខុសង្ឃំ គណេត្វា កោដ្ឋាសេ ករោតិ. សោ សម្បត្តបរិសាយ សង្ឃំ អនាបុច្ឆិត្វាវ ទាតុំ លភតិ. អសម្មតេន បន អាបុច្ឆិត្វា ទាតព្ពំ. ភិក្ខុនោ បន កស្ស បុប្ផានិ ទាតុំ លព្ភតិ, កស្ស ន លព្ភតីតិ? មាតាបិតូនំ គេហំ ហរិត្វាបិ គេហតោ បក្កោសាបេត្វាបិ ‘‘វត្ថុបូជំ ករោថា’’តិ ទាតុំ លព្ភតិ, បិឡន្ធនត្ថាយ ន លព្ភតិ. សេសញាតីនំ បន ហរិត្វា ន ទាតព្ពំ, បក្កោសាបេត្វា បូជនត្ថាយ ទាតព្ពំ. សេសជនស្ស បូជនដ្ឋានំ សម្បត្តស្ស អបច្ចាសីសន្តេន ទាតព្ពំ, បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ.

វិហារេ ពហូនិ បុប្ផានិ បុប្ផន្តិ, ភិក្ខុនា បិណ្ឌាយ ចរន្តេន មនុស្សេ ទិស្វា ‘‘វិហារេ ពហូនិ បុប្ផានិ បូជេថា’’តិ វត្តព្ពំ, វចនមត្តេ ទោសោ នត្ថិ, ‘‘មនុស្សា ខាទនីយភោជនីយំ អាទាយ អាគមិស្សន្តី’’តិ ចិត្តេន បន ន វត្តព្ពំ. សចេ វទតិ, ខាទនីយភោជនីយំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. មនុស្សា អត្តនោ ធម្មតាយ ‘‘វិហារេ បុប្ផានិ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកទិវសេ វិហារំ អាគមិស្សាម, សាមណេរានំ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ មា ទេថា’’តិ វទន្តិ. ភិក្ខុ សាមណេរានំ កថេតុំ បមុដ្ឋោ, សាមណេរេហិ បុប្ផានិ ឱចិតានិ, មនុស្សា ភិក្ខុំ ឧបសង្កមិត្វា មយំ តុម្ហាកំ អសុកទិវសេ ឯវំ អារោចយិម្ហ ‘‘សាមណេរានំ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ មា ទេថា’’តិ, កស្មា ន វារយិត្ថាតិ? ‘‘សតិ មេ បមុដ្ឋា, បុប្ផានិ ឱចិនិតមត្តានេវ, ន តាវ បូជា កតា’’តិ វត្តព្ពំ, ‘‘គណ្ហថ បូជេថា’’តិ ន វត្តព្ពំ. សចេ វទតិ, អាមិសំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពំ. អបរោ ភិក្ខុ សាមណេរានំ អាចិក្ខតិ ‘‘អសុកគាមវាសិនោ ‘បុប្ផានិ មា ឱចិនិត្ថា’តិ អាហំសូ’’តិ មនុស្សាបិ អាមិសំ អាហរិត្វា ទានំ ទត្វា វទន្តិ ‘‘អម្ហាកំ មនុស្សា ន ពហុកា, សាមណេរេ អម្ហេហិ សហ បុប្ផានិ ឱចិនិតុំ អាណាបេថា’’តិ. ‘‘សាមណេរេហិ ភិក្ខា លទ្ធា. យេ ភិក្ខាចារំ ន គច្ឆន្តិ, តេ សយមេវ ជានិស្សន្តិ ឧបាសកា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯត្តកំ នយំ លភិត្វា សាមណេរេ បុត្តេ វា ភាតិកេ វា កត្វា បុប្ផានិ ឱចិនាបេតុំ ទោសោ នត្ថិ, បុប្ផទានំ នាម ន ហោតិ.

ផលទានេ ផលម្បិ បុប្ផំ វិយ និយមិតមេវ គរុភណ្ឌំ ហោតិ. វិហារេ ពហុកស្មិំ ផលាផលេ សតិ អផាសុកមនុស្សា អាគន្ត្វា យាចន្តិ, ភិក្ខូ ‘‘សង្ឃិក’’ន្តិ ទាតុំ ន ឧស្សហន្តិ, មនុស្សា វិប្បដិសារិនោ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? ផលេហិ វា រុក្ខេហិ វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា កថិកា កាតព្ពា ‘‘អសុកេ ច រុក្ខេ អសុកេ ច រុក្ខេ ឯត្តកានិ ផលានិ គណ្ហន្តា, ឯត្តកេសុ វា រុក្ខេសុ ផលានិ គណ្ហន្តា ន វារេតព្ពា’’តិ. ចោរា វា ឥស្សរា វា ពលក្ការេន គណ្ហន្តា ន វារេតព្ពា. កុទ្ធា ហិ តេ សកលវិហារម្បិ នាសេយ្យុំ, អាទីនវោ បន កថេតព្ពោតិ.

សិនានទានេ សិនានចុណ្ណានិ កោដ្ដិតានិ ន គរុភណ្ឌានិ, អកោដ្ដិតោ រុក្ខេ ឋិតោវ រុក្ខតចោ គរុភណ្ឌំ, ចុណ្ណំ បន អគិលានស្ស រជននិបក្កំ វដ្ដតិ. គិលានស្ស យំកិញ្ចិ ចុណ្ណំ ទាតុំ វដ្ដតិយេវ.

ន ចុណ្ណទានេនាតិ វុត្តនយេន សិរីសចុណ្ណាទីនំ ទានេន. មត្តិកាទានេមត្តិកា ហិ យត្ថ ទុល្លភា ហោតិ, តត្ថេវ គរុភណ្ឌំ. សាបិ ហេដ្ឋិមកោដិយា តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណាវ, តតោ ហេដ្ឋា ន គរុភណ្ឌន្តិ.

ទន្តកដ្ឋទានេ ទន្តកដ្ឋំ អច្ឆិន្នកមេវ គរុភណ្ឌំ. យេសំ សាមណេរានំ សង្ឃតោ ទន្តកដ្ឋវារោ បាបុណាតិ, តេ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ បាដិយេក្កំ ទាតុំ ន លភន្តិ. យេហិ បន ‘‘ឯត្តកានិ ទន្តកដ្ឋានិ អាហរិតព្ពានី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វារា គហិតា, តេ អតិរេកានិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ទាតុំ លភន្តិ. ឯកេន ភិក្ខុនា ទន្តកដ្ឋមាឡកតោ ពហូនិ ទន្តកដ្ឋានិ ន គហេតព្ពានិ, ទេវសិកំ ឯកេកមេវ គហេតព្ពំ. បាដិយេក្កំ វសន្តេនាបិ ភិក្ខុសង្ឃំ គណយិត្វា យត្តកានិ អត្តនោ បាបុណន្តិ, តត្តកានេវ គហេត្វា គន្តព្ពំ. អន្តរា អាគន្តុកេសុ វា អាគតេសុ ទិសំ វា បក្កមន្តេសុ អាហរិត្វា គហិតដ្ឋានេយេវ ឋបេតព្ពានិ. ន មុខោទកទានេនាតិ ន មុខធោវនឧទកទានេន.

ន ចាដុកម្យតាយាតិអាទីសុ ចាដុកម្យតា វុច្ចតិ អត្តានំ ទាសំ វិយ នីចដ្ឋានេ ឋបេត្វា បរស្ស ខលិតវចនម្បិ សណ្ឋបេត្វា បិយកាមតាយ បគ្គយ្ហវចនំ. ន មុគ្គសូប្យតាយាតិ ន មុគ្គសូបសមានតាយ. មុគ្គសូបសមានតាតិ សច្ចាលិកេន ជីវិកំ កប្បនតាយ ឯតំ អធិវចនំ. យថា ហិ មុគ្គសូបេ បច្ចន្តេ ពហូ មុគ្គា បាកំ គច្ឆន្តិ ថោកា ន គច្ឆន្តិ, ឯវមេវ សច្ចាលិកេន ជីវិកកប្បកេ បុគ្គលេ ពហុ អលិកំ ហោតិ, អប្បកំ សច្ចំ. យថា វា មុគ្គសូបស្ស អបវិសនដ្ឋានំ នាម នត្ថិ, ឯវមេវ សច្ចាលិកវុត្តិនោ បុគ្គលស្ស អប្បតិដ្ឋានំ នាម នត្ថិ. សិង្ឃាដកំ វិយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានស្ស បតិដ្ឋាតិ. តេនស្ស សា មុសាវាទិតា ‘‘មុគ្គសូប្យតា’’តិ វុត្តា. ន បារិភដ្យតាយាតិ ន បរិភដកម្មភាវេន. បរិភដស្ស ហិ កម្មំ បារិភដ្យំ, តស្ស ភាវោ បារិភដ្យតា, អលង្ការករណាទីហិ ទារកកីឡាបនស្សេតំ អធិវចនំ. ន បីឋមទ្ទិកតាយាតិ ន សហសា ឃរំ បវិសិត្វា បីឋកេ និសីទនកតាយ.

ន វត្ថុវិជ្ជាយាតិអាទីសុ វត្ថុវិជ្ជា នាម គាមនិគមនគរាទីនំ សុនិវិដ្ឋទុន្និវិដ្ឋជាននសត្ថំ. តិរច្ឆានវិជ្ជា នាម អនិយ្យានិកត្តា សគ្គមោក្ខមគ្គានំ តិរច្ឆានភូតា អង្គសត្ថនិមិត្តាទិកា អវសេសវិជ្ជា. អង្គវិជ្ជា នាម ឥត្ថិបុរិសានំ សុភគទុព្ភគលក្ខណជាននំ. នក្ខត្តវិជ្ជា នាម នក្ខត្តានំ យោគជាននសត្ថំ.

ន ទូតគមនេនាតិ ន ទូតេយ្យំ កត្វា គមនេន. ន បហិណគមនេនាតិ ន គិហីនំ សាសនំ គហេត្វា ឃរា ឃរំ បហិតស្ស គមនេន. ន ជង្ឃបេសនិយេនាតិ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ តេសំ តេសំ គិហីនំ សាសនបដិសាសនំ ហរណេន. ឥទញ្ហិ ជង្ឃបេសនិយំ នាម អត្តនោ មាតាបិតូនំ, យេ ចាស្ស មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេសំ សាសនំ គហេត្វា កត្ថចិ គមនវសេន វដ្ដតិ. ចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា អត្តនោ វា កម្មំ ករោន្តានំ វឌ្ឍកីនម្បិ សាសនំ ហរិតុំ វដ្ដតិ. មនុស្សា ‘‘ទានំ ទស្សាម, បូជំ ករិស្សាម, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាចិក្ខថា’’តិ ច វទន្តិ; ‘‘អសុកត្ថេរស្ស នាម ទេថា’’តិ បិណ្ឌបាតំ វា ភេសជ្ជំ វា ចីវរំ វា ទេន្តិ, ‘‘វិហារេ បូជំ ករោថា’’តិ មាលាគន្ធវិលេបនាទីនិ វា ធជបដាកាទីនិ វា និយ្យាតេន្តិ. សព្ពំ ហរិតុំ វដ្ដតិ, ជង្ឃបេសនិយំ នាម ន ហោតិ. សេសសាសនំ គហេត្វា គច្ឆន្តស្ស បទវារេ បទវារេ ទោសោ.

ន វេជ្ជកម្មេនាតិ ន វេជ្ជេន ហុត្វា កាយតិកិច្ឆនាទិភេសជ្ជករណេន. ភេសជ្ជំ បន បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ កាតព្ពំ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស សាមណេរិយា. សមសីលសទ្ធាបញ្ញានញ្ហិ ឯតេសំ តីសុ សិក្ខាសុ យុត្តានំ ភេសជ្ជំ អកាតុំ ន លព្ភតិ. មាតាបិតូនំ តទុបដ្ឋាកានំ អត្តនោ វេយ្យាវច្ចករស្ស បណ្ឌុបលាសស្សាតិ ឯតេសំ បញ្ចន្នម្បិ កាតុំ វដ្ដតិ. ជេដ្ឋភាតុ, កនិដ្ឋភាតុ, ជេដ្ឋភគិនិយា, កនិដ្ឋភគិនិយា, ចូឡមាតុយា, មហាមាតុយា, ចូឡបិតុនោ, មហាបិតុនោ, បិតុច្ឆាយ, មាតុច្ឆាយាតិ ឯតេសំ បន ទសន្នម្បិ ករោន្តេន តេសំយេវ សន្តកំ ភេសជ្ជំ គហេត្វា កេវលំ យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ នប្បហោតិ, អត្តនោ សន្តកំ តាវកាលិកំ ទាតព្ពំ. ឯតេសំ បុត្តបរម្បរា យាវ សត្តមា កុលបរិវដ្ដា, តាវ ចត្តារោ បច្ចយេ អាហរាបេន្តស្ស អកតវិញ្ញត្តិ វា, ភេសជ្ជំ ករោន្តស្ស វេជ្ជកម្មំ វា, កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតិ.

ន បិណ្ឌបដិបិណ្ឌកេនាតិ ឯត្ថ បិណ្ឌបាតោ កស្ស ទាតព្ពោ, កស្ស ន ទាតព្ពោ? មាតាបិតូនំ តទុបដ្ឋាកានំ វេយ្យាវច្ចករស្ស បណ្ឌុបលាសស្ស សម្បត្តស្ស ទាមរិកចោរស្ស ឥស្សរស្សាបិ ទាតព្ពោ. ឯតេសំ ទត្វា បច្ឆា លទ្ធម្បិ បិណ្ឌបដិបិណ្ឌំ នាម ន ហោតិ. ន ទានានុប្បទានេនាតិ អត្តនោ ទិន្នកានំ ន បុន ទានេន. ធម្មេនាតិ ធម្មេន ឧប្បន្នំ. សមេនាតិ កាយសុចរិតាទិនា. លទ្ធាតិ កាយេន លទ្ធា. លភិត្វាតិ ចិត្តេន បាបុណិត្វា. អធិគន្ត្វាតិ សម្បាបុណិត្វា. វិន្ទិត្វាតិ ញាណេន វិន្ទិត្វា. បដិលភិត្វាតិ បុនប្បុនំ លភិត្វា.

អន្នសន្និធិន្តិ ឯត្ថ ទុវិធា អន្នកថា វិនយវសេន ច សល្លេខវសេន ច. វិនយវសេន តាវ យំកិញ្ចិ អន្នំ អជ្ជ បដិគ្គហិតំ អបរជ្ជុ សន្និធិការកំ ហោតិ, តស្ស បរិភោគេ បាចិត្តិយំ. អត្តនា លទ្ធំ បន សាមណេរានំ ទត្វា តេហិ លទ្ធំ ឋបាបេត្វា ទុតិយទិវសេ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, សល្លេខោ បន ន ហោតិ.

បានសន្និធិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ បានំ នាម អម្ពបានាទីនិ អដ្ឋ បានានិ, យានិ ចេ តេសំ អនុលោមានិ.

វត្ថសន្និធិន្តិអាទិម្ហិ អនធិដ្ឋិតាវិកប្បិតំ សន្និធិ ច ហោតិ សល្លេខញ្ច កោបេតិ. អយំ បរិយាយ កថាវ, និប្បរិយាយតោ បន តិចីវរសន្តុដ្ឋេន ភវិតព្ពំ, ចតុត្ថំ លភិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ. សចេ យស្ស កស្សចិ ទាតុំ ន សក្កោតិ, យស្ស បន ទាតុកាមោ ហោតិ, សោ ឧទ្ទេសត្ថាយ វា បរិបុច្ឆត្ថាយ វា គតោ, អាគតមត្តេ ទាតព្ពំ, អទាតុំ ន វដ្ដតិ. ចីវរេ បន អប្បហោន្តេ សតិយា បច្ចាសាយ អនុញ្ញាតកាលំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. សូចិសុត្តចីវរការកានំ អលាភេន តតោ បរម្បិ វិនយកម្មំ កត្វា ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ឥមស្មិំ ជិណ្ណេ បុន ឦទិសំ កុតោ លភិស្សាមី’’តិ បន ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច វិកោបេតិ.

យានសន្និធិម្ហិ យានំ នាម វយ្ហំ រថោ សកដំ សន្ទមានិកា សិវិកា បាដង្កីតិ នេតំ បព្ពជិតស្ស យានំ. ឧបាហនា បន បព្ពជិតស្ស យានំយេវ. ឯកភិក្ខុស្ស ហិ ឯកោ អរញ្ញត្ថាយ, ឯកា ធោតបាទកត្ថាយាតិ ឧក្កំសតោ ទ្វេ ឧបាហនសង្ឃាដា វដ្ដន្តិ, តតិយំ លភិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពោ, ‘‘ឥមស្មិំ ជិណ្ណេ អញ្ញំ កុតោ លភិស្សាមី’’តិ ហិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច វិកោបេតិ.

សយនសន្និធិម្ហិ សយនន្តិ មញ្ចោ. ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ឯកោ គព្ភេ ឯកោ ទិវាដ្ឋានេតិ ឧក្កំសតោ ទ្វេ មញ្ចា វដ្ដន្តិ, តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ វា គណស្ស វា ទាតព្ពោ, អទាតុំ ន វដ្ដតិ, សន្និធិ ចេវ ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

គន្ធសន្និធិម្ហិ ភិក្ខុនោ កណ្ឌុកច្ឆុឆវិទោសាទិអាពាធេ សតិ គន្ធោ វដ្ដតិ. តេន គន្ធេន តស្មិំ រោគេ វូបសន្តេ អញ្ញេសំ វា អាពាធិកានំ ទាតព្ពោ. ទ្វារេ បញ្ចង្គុលឃរធូបនាទីសុ វា ឧបនេតព្ពោ. ‘‘បុន រោគេ សតិ ភវិស្សតី’’តិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, គន្ធសន្និធិ ច ហោតិ, សល្លេខញ្ច កោបេតិ.

អាមិសន្តិ អន្នាទិវុត្តាវសេសំវ ទដ្ឋព្ពំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ ‘‘តថារូបេ កាលេ ឧបការាយ ភវិស្សន្តី’’តិ តិលតណ្ឌុលមុគ្គមាសនាឡិកេរលោណមច្ឆមំសវល្លូរសប្បិតេលគុឡ- ភាជនាទីនិ អាហរាបេត្វា ឋបេតិ. សោ វស្សកាលេ កាលស្សេវ សាមណេរេហិ យាគុំ បចាបេត្វា ភុញ្ជិត្វា ‘‘សាមណេរ ឧទកកទ្ទមេ ទុក្ខំ គាមំ បវិសិតុំ, គច្ឆ អសុកកុលំ គន្ត្វា មយ្ហំ វិហារេ និសិន្នភាវំ អារោចេហិ, អសុកកុលតោ ទធិអាទីនិ អាហរា’’តិ បេសេតិ. ភិក្ខូហិ ‘‘កិំ, ភន្តេ, គាមំ បវិសថា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘ទុប្បវេសោ អាវុសោ ឥទានិ គាមោ’’តិ វទតិ. តេ ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អច្ឆថ តុម្ហេ, មយំ ភិក្ខំ បរិយេសិត្វា អាហរិស្សាមា’’តិ គច្ឆន្តិ. អថ សាមណេរោបិ ទធិអាទីនិ អាហរិត្វា ភត្តញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច សម្បាទេត្វា ឧបនេតិ, តំ ភុញ្ជន្តស្សេវ ឧបដ្ឋាកា ភត្តំ បហិណន្តិ, តតោបិ មនាបំ មនាបំ ភុញ្ជតិ. អថ ភិក្ខូ បិណ្ឌបាតំ គហេត្វា អាគច្ឆន្តិ, តតោបិ មនាបំ មនាបំ គីវាយាមកំ ភុញ្ជតិយេវ. ឯវំ ចតុមាសម្បិ វីតិនាមេតិ. អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខុ ‘‘មុណ្ឌកុដុម្ពិកជីវិកំ ជីវតិ, ន សមណជីវិក’’ន្តិ. ឯវរូបោ អាមិសសន្និធិ នាម ហោតិ.

ភិក្ខុនោ បន វសនដ្ឋានេ ឯកា តណ្ឌុលនាឡិ ឯកោ គុឡបិណ្ឌោ ចតុភាគមត្តំ សប្បីតិ ឯត្តកំ និធេតុំ វដ្ដតិ អកាលេ សម្បត្តចោរានំ អត្ថាយ. តេ ហិ ឯត្តកម្បិ អាមិសបដិសន្ថារំ អលភន្តា ជីវិតាបិ វោរោបេយ្យុំ, តស្មា សចេបិ ឯត្តកំ នត្ថិ, អាហរាបេត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. អផាសុកកាលេ ច យទេត្ថ កប្បិយំ, តំ អត្តនាបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. កប្បិយកុដិយំ បន ពហុំ ឋបេន្តស្សាបិ សន្និធិ នាម នត្ថិ.

១៦០. ឈាយី ន បាទលោលស្សាតិ ឈានាភិរតោ ច ន ច បាទលោលោ អស្ស. វិរមេ កុក្កុច្ចា នប្បមជ្ជេយ្យាតិ ហត្ថកុក្កុច្ចាទិកុក្កុច្ចំ វិនោទេយ្យ, សក្កច្ចការិតាយ ចេត្ថ នប្បមជ្ជេយ្យ.

ឯកត្តមនុយុត្តោតិ ឯកីភាវំ អនុយុត្តោ. បរមត្ថគរុកោតិ ឧត្តមត្ថគរុកោ. ‘‘សកត្ថគរុកោ’’តិ វា បាឋោ.

បដិសល្លានារាមោតិ អារមណំ អារាមោ, តតោ តតោ អារម្មណតោ បដិសំហរិត្វា ឯកីភាវេ បដិសល្លានេ អារាមោ យស្ស សោ បដិសល្លានារាមោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. តស្មិំ រតោតិ បដិសល្លានរតោ. ឯតេហិ សីលេសុ បរិបូរការិតំ ទស្សេតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សីលវិបន្នស្ស ឯកគ្គតាបិ ន សម្បជ្ជតិ. អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោតិ អត្តនោ ចិត្តសមថេ យុត្តោ. ឯត្ថ ហិ អជ្ឈត្តន្តិ វា អត្តនោតិ វា ឯតំ ឯកត្ថំ, ព្យញ្ជនមេវ នានំ. ភុម្មត្ថេ បនេតំ ឧបយោគវចនំ. អនូតិ ឥមិនា ឧបសគ្គេន យោគេ សិទ្ធំ.

អនិរាកតជ្ឈានោតិ ពហិ អនិហតជ្ឈានោ អវិនាសិតជ្ឈានោ វា. នីហរណវិនាសត្ថញ្ហិ ឥទំ និរាករណំ នាម. ‘‘ថម្ភំ និរំកត្វា និវាតវុត្តី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៣២៨) ចស្ស បយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. វិបស្សនាយ សមន្នាគតោតិ សត្តវិធាយ អនុបស្សនាយ យុត្តោ. សត្តវិធា អនុបស្សនា នាម អនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា អនត្តានុបស្សនា និព្ពិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាតិ. តា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៤១ អាទយោ, ៨៤៩ អាទយោ) វិត្ថារិតា. ព្យូហេតា សុញ្ញាគារានន្តិ វឌ្ឍេតា សុញ្ញាគារានំ. ឯត្ថ ច សមថវិបស្សនាវសេន កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា រត្តិន្ទិវំ សុញ្ញាគារំ បវិសិត្វា និសីទមានោ ភិក្ខុ ‘‘ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ វេទិតព្ពោ. ឯកភូមកាទិភេទេ បាសាទេ កុរុមានោបិ សុញ្ញាគារានំ ព្រូហេតាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

សក្កច្ចការីតិអាទីសុ ទានាទីនំ កុសលធម្មានំ ភាវនាយ បុគ្គលស្ស វា ទេយ្យធម្មស្ស វា សក្កច្ចការិតាវសេន សក្កច្ចការី. អស្សាតិ ភវេយ្យ. សតតភាវោ សាតច្ចំ, សាតច្ចការិតាវសេន សាតច្ចការី. និរន្តរការិតាយ អដ្ឋិតការី. យថា នាម កកណ្ដកោ ថោកំ គន្ត្វា ថោកំ តិដ្ឋតិ, ន និរន្តរំ គច្ឆតិ, ឯវមេវ យោ បុគ្គលោ ឯកទិវសំ ទានំ ទត្វា បូជំ វា កត្វា ធម្មំ វា សុត្វា សមណធម្មំ វា កត្វា បុន ចិរស្សំ ករោតិ, តំ ន និរន្តរំ បវត្តេតិ. សោ ‘‘អសាតច្ចការី, ឋិតការី’’តិ វុច្ចតិ. យោ បន ឯវំ ន ហោតិ, សោ អដ្ឋិតការី. អនោលីនវុត្តិកោតិ និរន្តរករណសង្ខាតស្ស វិប្ផារស្ស អត្ថិតាយ ន ឱលីនវុត្តិកោ. អនិក្ខិត្តច្ឆន្ទោតិ កុសលកិរិយាយ វីរិយច្ឆន្ទស្ស អនិក្ខិត្តភាវេន អនិក្ខិត្តច្ឆន្ទោ. អនិក្ខិត្តធុរោតិ វីរិយធុរស្ស អនោរោបកោ, អនោសក្កិតមានសោតិ អត្ថោ.

អប្បដិវានីតិ អនិវត្តនំ. អធិដ្ឋានន្តិ កុសលករណេ បតិដ្ឋាភាវោ. អនុយោគោតិ អនុយុញ្ជនំ. អប្បមាទោតិ សតិយា អវិប្បវាសោ.

១៦១. តន្ទិំ មាយំ ហស្សំ ខិឌ្ឌន្តិ អាលសិយញ្ច មាយញ្ច ហស្សញ្ច កាយិកំ វាចសិកំ ខិឌ្ឌញ្ច. សវិភូសន្តិ សទ្ធិំ វិភូសាយ.

រត្តិន្ទិវំ ឆកោដ្ឋាសំ ករិត្វាតិ បុរិមយាមមជ្ឈិមយាមបច្ឆិមយាមវសេន រត្តិំ តយោ តថា ទិវាតិ ឆព្ពិធំ កោដ្ឋាសំ កត្វា. បញ្ចកោដ្ឋាសំ បដិជគ្គេយ្យាតិ រត្តិំ មជ្ឈិមយាមំ វិស្សជ្ជេត្វា អវសេសបញ្ចកោដ្ឋាសេសុ ន និទ្ទំ ឱក្កមេយ្យ. ឯកកោដ្ឋាសំ និបជ្ជេយ្យាតិ ឯកំ មជ្ឈិមយាមកោដ្ឋាសំ សតោ សម្បជានោ និបជ្ជិត្វា និទ្ទំ ឱក្កមេយ្យ.

ឥធ ភិក្ខុ ទិវសម្បិ បុព្ពណ្ហេ មជ្ឈន្ហេ សាយន្ហេតិ តយោបិ ទិវសកោដ្ឋាសា គហិតា. ចង្កមេន និសជ្ជាយាតិ សកលំ ទិវសំ ឥមិនា ឥរិយាបថទ្វយេនេវ វិហរន្តោ ចិត្តស្ស អាវរណតោ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ បញ្ចហិ នីវរណេហិ សព្ពាកុសលធម្មេហិ វា. ចិត្តំ បរិសោធេយ្យាតិ តេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ វិសោធេយ្យ. ឋានំ បនេត្ថ កិញ្ចាបិ ន គហិតំ, ចង្កមនិសជ្ជាសន្និស្សិតំ បន កត្វា គហេតព្ពមេវ. បឋមំ យាមន្តិ សកលស្មិម្បិ បឋមយាមេ.

សេយ្យន្តិ ឯត្ថ កាមភោគីសេយ្យា បេតសេយ្យា សីហសេយ្យា តថាគតសេយ្យាតិ ចតស្សោ សេយ្យា. តត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, កាមភោគី វាមេន បស្សេន សេន្តី’’តិ (អ. និ. ១.៤២៤៦) អយំ កាមភោគីសេយ្យា. តេសុ ហិ យេភុយ្យេន ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ. ‘‘យេភុយ្យេន, ភិក្ខវេ, បេតា ឧត្តានា សេន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ បេតសេយ្យា. អប្បមំសលោហិតត្តា ហិ អដ្ឋិសង្ឃាដឃដ្ដិតា ឯកេន បស្សេន សយិតុំ ន សក្កោន្តិ, ឧត្តានាវ សេន្តិ. ‘‘សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា ទក្ខិណេន បស្សេន សេយ្យំ កប្បេតិ…បេ… អត្តមនោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤៦) អយំ សីហសេយ្យា. តេជុស្សទត្តា ហិ សីហោ មិគរាជា ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា នង្គុដ្ឋំ អន្តរសត្ថិម្ហិ បក្ខិបិត្វា បុរិមបាទបច្ឆិមបាទនង្គុដ្ឋានំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេត្វា ទ្វិន្នំ បុរិមបាទានំ មត្ថកេ សីសំ ឋបេត្វា សយតិ. ទិវសម្បិ សយិត្វា បពុជ្ឈមានោ ន ឧត្រស្តោ បពុជ្ឈតិ, សីសំ បន ឧក្ខិបិត្វា បុរិមបាទាទីនំ ឋិតោកាសំ សល្លក្ខេតិ. សចេ កិញ្ចិ ឋានំ វិជហិត្វា ឋិតំ ហោតិ, ‘‘នយិទំ តុយ្ហំ ជាតិយា, ន សូរភាវស្ស អនុរូប’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា តត្ថេវ សយតិ, ន គោចរាយ បក្កមតិ. អវិជហិត្វា ឋិតេ បន ‘‘តុយ្ហំ ជាតិយា ច សូរភាវស្ស ច អនុរូបមិទ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឧដ្ឋាយ សីហវិជម្ភិតំ វិជម្ភិត្វា កេសរភារំ វិធុនិត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យា បន តថាគតសេយ្យាតិ វុច្ចតិ. តាសុ ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា. អយញ្ហិ តេជុស្សទឥរិយាបថត្តា ឧត្តមសេយ្យា នាម.

បាទេ បាទន្តិ ទក្ខិណបាទេ វាមបាទំ. អច្ចាធាយាតិ អតិអាធាយ ឦសកំ អតិក្កម្ម ឋបេត្វា. គោប្ផកេន ហិ គោប្ផកេ, ជាណុនា វា ជាណុម្ហិ សង្ឃដ្ដិយមានេ អភិណ្ហំ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ន ហោតិ, សេយ្យា អផាសុ ហោតិ. យថា បន ន សង្ឃដ្ដេតិ, ឯវំ អតិក្កម្ម ឋបិតេ វេទនា នុប្បជ្ជតិ, ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, សេយ្យា ផាសុ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បាទេ បាទំ អច្ចាធាយា’’តិ. សតោ សម្បជានោតិ សតិយា ចេវ សម្បជានបញ្ញាយ ច សមន្នាគតោ ហុត្វា. ឥមិនា សុបរិគ្គាហកំ សតិសម្បជញ្ញំ កថិតំ. ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិករិត្វាតិ ‘‘អសុកវេលាយ នាម ឧដ្ឋហិស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧដ្ឋានវេលាបរិច្ឆេទកំ ឧដ្ឋានសញ្ញំ ចិត្តេ ឋបេត្វា. ឯវំ កត្វា និបន្នោ ហិ យថាបរិច្ឆិន្នកាលេយេវ ឧដ្ឋាតិ.

វីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ចេតសិកោតិ ឥទំ វីរិយស្ស និយមតោ ចេតសិកភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ, ឥទញ្ហិ វីរិយំ ‘‘យទបិ, ភិក្ខវេ, កាយិកំ វីរិយំ, តទបិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, យទបិ ចេតសិកំ វីរិយំ, តទបិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោតិ. ឥតិហិទំ ឧទ្ទេសំ គច្ឆតី’’តិ ឯវមាទីសុ សុត្តេសុ (សំ. និ. ៥.២៣៣) ចង្កមាទីនិ ករោន្តស្ស ឧប្បជ្ជនតាយ កាយិកន្តិ វុច្ចមានម្បិ កាយវិញ្ញាណំ វិយ កាយិកំ នាម នត្ថិ, ចេតសិកមេវ បនេតន្តិ ទីបេតុំ ‘‘ចេតសិកោ’’តិ វុត្តំ. វីរិយារម្ភោតិ វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ. អយញ្ហិ អារម្ភសទ្ទោ កម្មេ អាបត្តិយំ កិរិយាយំ វីរិយេ ហិំសាយំ វិកោបនេតិ អនេកេសុ អត្ថេសុ អាគតោ.

‘‘យំ កិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា;

អារម្ភានំ និរោធេន, នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ. (សុ. និ. ៧៤៩) –

ឯត្ថ ហិ កម្មំ អារម្ភោតិ អាគតំ. ‘‘អារម្ភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២; បុ. ប. ១៩១) ឯត្ថ អាបត្តិ. ‘‘មហាយញ្ញា មហារម្ភា, ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៩; សំ. និ. ១.១២០) ឯត្ថ យូបុស្សាបនាទិកិរិយា. ‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥; កថា. ៣៣៣; នេត្តិ. ២៩; បេដកោ. ៣៨; មិ. ប. ៥.១.៤) ឯត្ថ វីរិយំ. ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារម្ភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១) ឯត្ថ ហិំសា. ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) ឯត្ថ ឆេទនភញ្ជនាទិកំ វិកោបនំ. ឥធ បន វីរិយមេវ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘វីរិយារម្ភោតិ វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ’’តិ. វីរិយញ្ហិ អារម្ភនវសេន អារម្ភោតិ វុច្ចតិ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. កោសជ្ជតោ និក្ខមនវសេន និក្កមោ. បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនវសេន បរក្កមោ. ឧគ្គន្ត្វា យមនវសេន ឧយ្យាមោ. វាយមនវសេន វាយាមោ. ឧស្សហនវសេន ឧស្សាហោ. អធិមត្តុស្សហនវសេន ឧស្សោឡ្ហី. ថិរភាវដ្ឋេន ថាមោ. ចិត្តចេតសិកានំ ធារណវសេន អវិច្ឆេទតោ វា បវត្តនវសេន កុសលសន្តានំ ធារេតីតិ ធិតិ.

អបរោ នយោ – និក្កមោ ចេសោ កាមានំ បនុទនាយ. បរក្កមោ ចេសោ ពន្ធនច្ឆេទាយ. ឧយ្យាមោ ចេសោ ឱឃស្ស និត្ថរណាយ. វាយាមោ ចេសោ បារំ គមនដ្ឋេន. ឧស្សាហោ ចេសោ បុព្ពង្គមដ្ឋេន. ឧស្សោឡ្ហី ចេសោ អធិមត្តដ្ឋេន. ថាមោ ចេសោ បលិឃុគ្ឃាដនតាយ. ធិតិ ចេសោ អដ្ឋិតការិតាយាតិ.

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិ (អ. និ. ២.៥) ឯវំ បវត្តិកាលេ អសិថិលបរក្កមវសេន អសិថិលបរក្កមតា, ថិរបរក្កមោ ទឡ្ហបរក្កមោតិ អត្ថោ. យស្មា បនេតំ វីរិយំ កុសលកម្មករណដ្ឋានេ ឆន្ទំ ន និក្ខិបតិ, ធុរំ ន និក្ខិបតិ, ន ឱតារេតិ ន វិស្សជ្ជេតិ, អនោសក្កិតមានសតំ អាវហតិ, តស្មា ‘‘អនិក្ខិត្តច្ឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា’’តិ វុត្តំ. យថា បន តជ្ជាតិកេ ឧទកសម្ភិន្នដ្ឋានេ ធុរវាហគោណំ ‘‘គណ្ហថា’’តិ វទន្តិ, សោ ជាណុនា ភូមិំ ឧប្បីឡេត្វាបិ ធុរំ វហតិ, ភូមិយំ បតិតុំ ន ទេតិ, ឯវមេវ វីរិយំ កុសលកម្មករណដ្ឋានេ ធុរំ ន និក្ខិបតិ បគ្គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘ធុរសម្បគ្គាហោ’’តិ វុត្តំ. បគ្គហលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ វីរិយិន្ទ្រិយំ. កោសជ្ជេ ន កម្បតីតិ វីរិយពលំ. យាថាវនិយ្យានិកកុសលវាយាមតាយ សម្មាវាយាមោ.

តន្ទីតិ ជាតិអាលសិយំ. តន្ទិយនាតិ តន្ទិយនាការោ. តន្ទិមនកតាតិ តន្ទិយា អភិភូតចិត្តតា. អលសស្ស ភាវោ អាលស្យំ, អាលស្យាយនាការោ អាលស្យាយនា. អាលស្យាយិតស្ស ភាវោ អាលស្យាយិតត្តំ. ឥតិ សព្ពេហិ ឥមេហិ បទេហិ កិលេសវសេន កាយាលសិយំ កថិតំ.

វញ្ចនិកា ចរិយាតិ វញ្ចនិកា កិរិយា. មា មំ ជញ្ញាតិ វាចំ ភាសតីតិ ជានំយេវ បណ្ណត្តិំ វីតិក្កមន្តោ ភិក្ខុ ភារិយំ ករោតិ, អម្ហាកំ បន វីតិក្កមដ្ឋានំ នាម នត្ថីតិ ឧបសន្តោ វិយ ភាសតិ. កាយេន បរក្កមតីតិ ‘‘មយា កតំ ឥទំ បាបកម្មំ មា កេចិ ជានិំសូ’’តិ កាយេន វត្តំ ករោតិ. វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនតោ ចក្ខុមោហនមាយា វិយាតិ មាយា, មាយាវិនោ ភាវោ មាយាវិតា. កត្វា បាបំ បុន បដិច្ឆាទនតោ អតិ អស្សរតិ ឯតាយ សត្តោតិ អច្ចសរា. កាយវាចាកិរិយាហិ អញ្ញថា ទស្សនតោ វញ្ចេតីតិ វញ្ចនា. ឯតាយ សត្តា និករោន្តីតិ និកតិ, មិច្ឆា ករោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘នាហំ ឯវំ ករោមី’’តិ បាបានំ និក្ខិបនតោ និកិរណា. ‘‘នាហំ ឯវំ ករោមី’’តិ បរិវជ្ជនតោ បរិហរណា. កាយាទីហិ សំវរណតោ គូហនា. សព្ពតោ ភាគេន គូហនា បរិគូហនា. តិណបណ្ណេហិ វិយ គូថំ កាយវចីកម្មេហិ បាបំ ឆាទិយតីតិ ឆាទនា. សព្ពតោ ភាគេន ឆាទនា បរិច្ឆាទនា. ន ឧត្តានំ កត្វា ទស្សេតីតិ អនុត្តានីកម្មំ. ន បាកដំ កត្វា ទស្សេតីតិ អនាវិកម្មំ. សុដ្ឋុ ឆាទនា វោច្ឆាទនា. កតបាបបដិច្ឆាទនវសេន បុនបិ បាបស្ស ករណតោ បាបកិរិយា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ កតបដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា នាម វុច្ចតិ. យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភស្មាបដិច្ឆន្នោ វិយ អង្គារោ, ឧទកបដិច្ឆន្នោ វិយ ខាណុ, បិលោតិកាយ បលិវេឋិតំ វិយ ច សត្ថំ ហោតិ. អតិវេលំ ទន្តវិទំសកំ ហសតីតិ បមាណាតិក្កន្តំ ទន្តំ វិវរិត្វា បរេសំ ទស្សេត្វា ហាសំ សោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា ហសតិ.

កាយិកា ច ខិឌ្ឌាតិ កាយេន បវត្តា កីឡា. ឯសេវ នយោ វាចសិកាយបិ. ហត្ថីហិបិ កីឡន្តីតិ ហត្ថីហិ កីឡិតត្ថាយ បុរតោ ធាវនអាធាវនបិដ្ឋនិសីទនាទិកីដ្ឋាយ កីឡន្តិ. ឯសេវ នយោ អស្សរថេសុបិ. អដ្ឋបទេបិ កីឡន្តីតិ ឯកេកាយ បន្តិយា អដ្ឋ អដ្ឋ បទានិ អស្សាតិ អដ្ឋបទំ, តស្មិំ អដ្ឋបទេ. ទសបទេបិ ឯសេវ នយោ. អាកាសេបីតិ អដ្ឋបទទសបទេសុ វិយ អាកាសេយេវ កីឡន្តិ. បរិហារបថេបីតិ ភូមិយំ នានាបថមណ្ឌលំ កត្វា តត្ថ បរិហរិតព្ពបថំ បរិហរន្តា កីឡន្តិ. សន្តិកាយបិ កីឡន្តីតិ សន្តិកកីឡាយ កីឡន្តិ, ឯកជ្ឈំ ឋបិតា សារិយោ វា បាសាណសក្ខរាយោ វា អចាលេន្តា នខេនេវ អបនេន្តិ ច ឧបនេន្តិ ច. សចេ តត្ថ កាចិ ចលតិ, បរាជយោ ហោតីតិ.

ខលិកាយាតិ ជូតផលកេ បាសកកីឡាយ កីឡន្តិ. ឃដិកាយាតិ ឃដិកា វុច្ចតិ ទីឃទណ្ឌកេន រស្សទណ្ឌកំ បហរណកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. សលាកហត្ថេនាតិ លាខាយ វា មញ្ជដ្ឋិយា វា បិដ្ឋោទកេន វា សលាកហត្ថំ តេមេត្វា ‘‘កិំ ហោតូ’’តិ ភូមិយំ វា ភិត្តិយំ វា តំ បហរិត្វា ហត្ថិអស្សាទិរូបានិ ទស្សេន្តា កីឡន្តិ. អក្ខេនាតិ គុឡេន. បង្កចីរេនាតិ បង្កចីរំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិកា, តំ ធមន្តា កីឡន្តិ. វង្កកេនាតិ គាមទារកានំ កីឡនកេន ខុទ្ទកនង្គលេន. មោក្ខចិកាយាតិ សម្បរិវត្តកកីឡាយ, អាកាសេ វា ទណ្ឌំ គហេត្វា ភូមិយំ វា សីសំ ឋបេត្វា ហេដ្ឋុបរិយភាវេន បរិវត្តន្តា កីឡន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិង្គុលកេនាតិ ចិង្គុលកំ វុច្ចតិ តាលបណ្ណាទីហិ កតំ វាតប្បហារេន បរិព្ភមនចក្កំ, តេន កីឡន្តិ. បត្តាឡ្ហកេនាតិ បត្តាឡ្ហកំ វុច្ចតិ បណ្ណនាឡិ, តាយ វាលិកាទីនិ មិនន្តា កីឡន្តិ. រថកេនាតិ ខុទ្ទករថេន. ធនុកេនាតិ ខុទ្ទកធនុនា. អក្ខរិកាយាតិ អក្ខរិកា វុច្ចតិ អាកាសេ វា បិដ្ឋិយំ វា អក្ខរជាននកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. មនេសិកាយាតិ មនេសិកា វុច្ចតិ មនសា ចិន្តិតជាននកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. យថាវជ្ជេនាតិ យថាវជ្ជំ វុច្ចតិ កាណកុណិខុជ្ជាទីនំ យំ យំ វជ្ជំ, តំ តំ បយោជេត្វា ទស្សនកីឡា, តាយ កីឡន្តិ. មុខភេរិកន្តិ មុខសទ្ទេន ភេរី វិយ វាទនំ. មុខាលម្ពរន្តិ មុខានុលិត្តភេរិសទ្ទករណំ. មុខឌិណ្ឌិមកន្តិ មុខេន បហតភេរិសទ្ទករណំ. មុខវលិមកន្តិ ឱដ្ឋមំសំ ជិម្ហំ កត្វា សទ្ទករណំ. ‘‘មុខតលិក’’ន្តិបិ បាឋោ, មុខំ បរិវត្តេត្វា ធមនំ. មុខភេរុឡកន្តិ មុខេន ភេរិវាទនំ. នាដកន្តិ អភិនយំ ទស្សេត្វា ឧគ្គណ្ហាបនំ. ‘‘នដ្ដក’’ន្តិបិ បាឋោ. លាបន្តិ ឧក្កុដ្ឋិតករណំ. គីតន្តិ គាយនំ. ទវកម្មន្តិ ហស្សកីឡាករណំ. អយំ វាចសិកា ខិឌ្ឌាតិ អយំ កីឡា វាចាយ ជាតា វចីទ្វារេ ឧប្បន្នា.

កេសា ច មស្សុ ចាតិអាទីសុ កេសានំ កត្តរិកាយ ឋានាតិរិត្តានិ អកត្វា កត្តរិកាយ ឆេទនំ មស្សូនំ ទាឋិកំ ឋបេត្វា កប្បាសនញ្ច ឯកតោវណ្ឌិកាទិមាលា ច មូលគន្ធាទិគន្ធា ច ឆវិករណវិលេបនា ច. គីវាទីសុ បិឡន្ធនអាភរណា ច សីសេ បដិមុញ្ចនបសាធនបិឡន្ធនា ច សរីរនិវាសនវិចិត្រវត្ថា ច សំវេល្លិយពន្ធនបសាធនញ្ច. ‘‘បរាសន’’ន្តិបិ បាឋោ. សីសវេឋនបដសង្ខាតវេឋនញ្ច.

ឧច្ឆាទនាទីសុ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខន្តទារកានំ សរីរគន្ធោ ទ្វាទសមត្តវស្សកាលេ នស្សតិ, តេសំ សរីរគន្ធហរណត្ថាយ គន្ធចុណ្ណាទីហិ ឧច្ឆាទេន្តិ, ឯវរូបំ ឧច្ឆាទនំ ន វដ្ដតិ. បុញ្ញវន្តេ បន ទារកេ ឩរូសុ និបជ្ជាបេត្វា តេលេន មក្ខេត្វា ហត្ថបាទឩរុនាភិអាទីនំ សណ្ឋានសម្បាទនត្ថំ បរិមទ្ទន្តិ, ឯវរូបំ បរិមទ្ទនំ ន វដ្ដតិ.

ន្ហាបនន្តិ តេសំយេវ ទារកានំ គន្ធាទីហិ ន្ហាបនំ. សម្ពាហនន្តិ មហាមល្លានំ វិយ ហត្ថបាទេ មុគ្គរាទីហិ បហរិត្វា ពាហុវឌ្ឍនំ. អាទាសន្តិ យំកិញ្ចិ អាទាសំ បរិហរិតុំ ន វដ្ដតិ. អញ្ជនំ អលង្ការញ្ជនមេវ. មាលាតិ ពទ្ធមាលា វា អពទ្ធមាលា វា. វិលេបនន្តិ យំកិញ្ចិ ឆវិរាគករណំ. មុខចុណ្ណកំ មុខលេបនន្តិ មុខេ កាឡបីឡកាទីនំ ហរណត្ថាយ មត្តិកាកក្កំ ទេន្តិ. តេន លោហិតេ ចលិតេ សាសបកក្កំ ទេន្តិ, តេន ទោសេ ខាទិតេ តិលកក្កំ ទេន្តិ, តេន លោហិតេ សន្និសិន្នេ ហលិទ្ទិកក្កំ ទេន្តិ, តេន ឆវិវណ្ណេ អារូឡ្ហេ មុខចុណ្ណកេន មុខំ ចុណ្ណេន្តិ, តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ.

ហត្ថពន្ធាទីសុ ហត្ថេ វិចិត្រសង្ខកបាលាទីនិ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ, តំ វា អញ្ញំ វា សព្ពម្បិ ហត្ថាភរណំ ន វដ្ដតិ. អបរេ សិខំ ពន្ធិត្វា វិចរន្តិ, សុវណ្ណចីរកមុត្តាវឡិអាទីហិ ច តំ បរិក្ខិបន្តិ, តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ. អបរេ ចតុហត្ថទណ្ឌំ វា អញ្ញំ វា បន អលង្កតទណ្ឌកំ គហេត្វា វិចរន្តិ, តថា ឥត្ថិបុរិសរូបាទិវិចិត្តំ ភេសជ្ជនាឡិកំ សុបរិក្ខិត្តំ វាមបស្សេ ឱលគ្គេន្តិ, អបរេ អនេកចិត្រកោសំ អតិតិខិណំ អសិំ, បញ្ចវណ្ណសុត្តសិព្ពិតំ មករទន្តកាទិវិចិត្តំ ឆត្តំ, សុវណ្ណរជតាទិវិចិត្រា មោរបិញ្ឆាទិបរិក្ខិត្តា ឧបាហនា, កេចិ រតនមត្តាយាមំ ចតុរង្គុលវិត្ថតំ កេសន្តបរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា មេឃមុខេ វិជ្ជុលតំ វិយ នលាដេ ឧណ្ហីសបដ្ដំ ពន្ធិត្វា ចូឡាមណិំ ធារេន្តិ, ចាមរវាលពីជនិំ ធារេន្តិ, តំ សព្ពំ ន វដ្ដតិ.

ឥមស្ស វា បូតិកាយស្សាតិ ឥមស្ស ចាតុមហាភូតមយស្ស កុណបសរីរស្ស. កេឡនាតិ កីឡាបនា. បរិកេឡនាតិ សព្ពតោ ភាគេន កីឡាបនា. គេធិតតាតិ អភិកង្ខិតតា. គេធិតត្តន្តិ គិទ្ធភាវោ អភិកង្ខិតភាវោ. ចបលតាតិ អលង្ការករណំ. ចាបល្យន្តិ ចបលភាវំ.

សវិភូសន្តិអាទីសុ វិភូសាយ សហ សវិភូសំ. ឆវិរាគករណសង្ខាតេន បរិវារេន សហ សបរិវារំ. បរិភណ្ឌេន សហ សបរិភណ្ឌំ. បរិក្ខារេន សហ សបរិក្ខារំ.

១៦២. អាថព្ពណន្តិ អាថព្ពណិកមន្តប្បយោគំ. សុបិនន្តិ សុបិនសត្ថំ. លក្ខណន្តិ មណិលក្ខណាទិំ. នោ វិទហេតិ នប្បយោជេយ្យ. វិរុតញ្ចាតិ មិគាទីនំ វដ្ដេត្វា វស្សិតំ.

អាថព្ពណិកាតិ បរូបឃាតមន្តជាននកា. អាថព្ពណំ បយោជេន្តីតិ អាថព្ពណិកា កិរ សត្តាហំ អលោណកំ ភុញ្ជិត្វា ទព្ពេ អត្ថរិត្វា បថវិយំ សយមានា តបំ ចរិត្វា សត្តមេ ទិវសេ សុសានភូមិំ សជ្ជេត្វា សត្តមេ បទេ ឋត្វា ហត្ថំ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា មុខេន វិជ្ជំ បរិជប្បន្តិ, អថ តេសំ កម្មំ សមិជ្ឈតិ. ឯវរូបំ សន្ធាយ ‘‘អាថព្ពណំ បយោជេន្តី’’តិ អាហ. តត្ថ បយោជេន្តីតិ យុត្តប្បយុត្តា ហោន្តិ. នគរេ វា រុទ្ធេតិ នគរេ សមន្តតោ រុន្ធិត្វា អាវរិត្វា គហិតេ. សង្គាមេ វា បច្ចុបដ្ឋិតេតិ រណេ ឧបគន្ត្វា ឋិតេ. បច្ចត្ថិកេសុ បច្ចាមិត្តេសូតិ បដាណីភូតេសុ វេរីសុ. ឦតិំ ឧប្បាទេន្តីតិ សរីរចលនំ កម្បនំ, តស្ស ឧប្បាទនំ ករោន្តិ. ឧបទ្ទវន្តិ កាយបីឡនំ ករោន្តិ. រោគន្តិ ព្យាធិំ. បជ្ជរកន្តិ ជរំ. សូលន្តិ ឧទ្ធុមាតកំ. វិសូចិកន្តិ វិជ្ឈនំ. បក្ខន្ទិកន្តិ លោហិតបក្ខន្ទិកំ. ករោន្តីតិ ឧប្បាទេន្តិ.

សុបិនបាឋកាតិ សុបិនព្យាករណកា. អាទិសន្តីតិ ព្យាករោន្តិ. យោ បុព្ពណ្ហសមយំ សុបិនំ បស្សតីតិអាទីសុ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, បុព្ពណ្ហសមយេតិ អត្ថោ. ឯវំ វិបាកោ ហោតីតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋវសេន ឯវរូបោ វិបាកោ ហោតិ. អវកុជ្ជ និបន្នោតិ អធោមុខោ ហុត្វា និបន្នោ បស្សតិ. ឯវំ សុបិនបាឋកា សុបិនំ អាទិសន្តិ.

តញ្ច បន សុបិនំ បស្សន្តោ ចតូហិ ការណេហិ បស្សតិ ធាតុក្ខោភតោ វា អនុភូតបុព្ពតោ វា ទេវតោបសំហារតោ វា បុព្ពនិមិត្តតោ វាតិ. តត្ថ បិត្តាទីនំ ខោភករណបច្ចយយោគេន ខុភិតធាតុកោ ធាតុក្ខោភតោ សុបិនំ បស្សតិ, បស្សន្តោ ច នានាវិធំ សុបិនំ បស្សតិ. អនុភូតបុព្ពតោ បស្សន្តោ បុព្ពេ អនុភូតបុព្ពំ អារម្មណំ បស្សតិ. ទេវតោបសំហារតោ បស្សន្តោ ទេវតានំ អានុភាវេន អារម្មណានិ បស្សតិ. បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សន្តោ បុញ្ញាបុញ្ញវសេន ឧប្បជ្ជិតុកាមស្ស អត្ថស្ស វា អនត្ថស្ស វា បុព្ពនិមិត្តភូតំ សុបិនំ បស្សតិ. តត្ថ យំ ធាតុក្ខោភតោ អនុភូតបុព្ពតោ ច សុបិនំ បស្សតិ, ន តំ សច្ចំ ហោតិ. យំ ទេវតោបសំហារតោ បស្សតិ, តំ សច្ចំ វា ហោតិ អលិកំ វា. កុទ្ធា ហិ ទេវតា ឧបាយេន វិនាសេតុកាមា វិបរីតម្បិ កត្វា ទស្សេន្តិ. យំ បន បុព្ពនិមិត្តតោ បស្សតិ, តំ ឯកន្តសច្ចមេវ ហោតិ. ឯតេសំ ចតុន្នំ មូលការណានំ សំសគ្គភេទតោបិ សុបិនភេទោ ហោតិយេវ. តញ្ច បនេតំ ចតុព្ពិធំ សុបិនំ សេក្ខបុថុជ្ជនាវ បស្សន្តិ អប្បហីនវិបល្លាសត្តា. អសេក្ខា ន បស្សន្តិ បហីនវិបល្លាសត្តា.

កិំ បនេតំ បស្សន្តោ សុត្តោ បស្សតិ, ឧទាហុ បដិពុទ្ធោ, ឧទាហុ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ សុត្តោ បស្សតិ, អភិធម្មវិរោធោ អាបជ្ជតិ. ភវង្គចិត្តេន ហិ សុបតិ, តំ រូបនិមិត្តាទិអារម្មណំ រាគាទិសម្បយុត្តំ វា ន ហោតិ, សុបិនំ បស្សន្តស្ស ច ឦទិសានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អថ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, វិនយវិរោធោ អាបជ្ជតិ. យញ្ហិ បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, តំ សព្ពោហារិកចិត្តេន បស្សតិ, សព្ពោហារិកចិត្តេន ច កតេ វីតិក្កមេ អនាបត្តិ នាម នត្ថិ, សុបិនំ បស្សន្តេន បន កតេ វីតិក្កមេ ឯកន្តំ អនាបត្តិ ឯវ. អថ នេវ សុត្តោ ន បដិពុទ្ធោ បស្សតិ, កោ នាម បស្សតិ. ឯវញ្ច សតិ សុបិនស្ស អភាវោវ អាបជ្ជតិ, ន អភាវោ. កស្មា? យស្មា កបិនិទ្ទាបរេតោ បស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘មជ្ឈូបគតោ, មហារាជ, កបិនិទ្ទាបរេតោ សុបិនំ បស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៥.៣.៥).

កបិនិទ្ទាបរេតោតិ មក្កដនិទ្ទាយ យុត្តោ. យថា ហិ មក្កដស្ស និទ្ទា លហុបរិវត្តា ហោតិ, ឯវំ យា និទ្ទា បុនប្បុនំ កុសលាទិចិត្តវោកិណ្ណត្តា លហុវិបរិវត្តា. យស្សា បវត្តិយំ បុនប្បុនំ ភវង្គតោ ឧត្តរណំ ហោតិ, តាយ យុត្តោ សុបិនំ បស្សតិ. តេនាយំ សុបិនោ កុសលោបិ ហោតិ អកុសលោបិ អព្យាកតោបិ. តត្ថ សុបិនន្តេ ចេតិយវន្ទនធម្មស្សវនធម្មទេសនាទីនិ ករោន្តស្ស កុសលោ, បាណាតិបាតាទីនិ ករោន្តស្ស អកុសលោ, ទ្វីហិ អន្តេហិ មុត្តោ អាវជ្ជនតទារម្មណក្ខណេ អព្យាកតោតិ វេទិតព្ពោ. ស្វាយំ ទុព្ពលវត្ថុកត្តា ចេតនាយ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ អសមត្ថោ, បវត្តេ បន អញ្ញេហិ កុសលាកុសលេហិ ឧបត្ថម្ភិតោ វិបាកំ ទេតិ.

មណិលក្ខណាទីសុ ឯវរូបោ មណិ បសត្ថោ, ឯវរូបោ អបសត្ថោ, សាមិនោ អារោគ្យឥស្សរិយាទីនំ ហេតុ ហោតិ, ន ហោតីតិ ឯវំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន មណិអាទីនំ លក្ខណំ អាទិសន្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ អាវុធលក្ខណន្តិ ឋបេត្វា អសិអាទីនិ អវសេសំ អាវុធំ. ឥត្ថិលក្ខណាទីនិបិ យម្ហិ កុលេ ឥត្ថិបុរិសាទយោ វសន្តិ, តស្ស វុទ្ធិហានិវសេនេវ វេទិតព្ពានិ. អជលក្ខណាទីសុ បន ‘‘ឯវរូបានំ អជាទីនំ មំសំ ខាទិតព្ពំ, ឯវរូបានំ ន ខាទិតព្ព’’ន្តិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

អបិ ចេត្ថ គោធាយ លក្ខណេ ចិត្តកម្មបិឡន្ធនាទីសុបិ ‘‘ឯវរូបាយ គោធាយ សតិ ឥទំ នាម ហោតី’’តិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. កណ្ណិកាលក្ខណំ បិឡន្ធនកណ្ណិកាយបិ គេហកណ្ណិកាយបិ វសេន វេទិតព្ពំ. កច្ឆបលក្ខណម្បិ គោធលក្ខណសទិសមេវ. មិគលក្ខណំ សព្ពសង្គាហិកំ សព្ពចតុប្បទានំ លក្ខណវសេន វុត្តំ. ឯវំ លក្ខណបាឋកា លក្ខណំ អាទិសន្តីតិ ឯវំ លក្ខណសត្ថវាចកា លក្ខណំ អាទិសន្តិ កថេន្តិ.

នក្ខត្តានីតិ កត្តិកាទីនិ អដ្ឋវីសតិ នក្ខត្តានិ. ឥមិនា នក្ខត្តេន ឃរប្បវេសោ កាតព្ពោតិ គេហប្បវេសមង្គលំ កាតព្ពំ. មកុដំ ពន្ធិតព្ពន្តិ បសាធនមង្គលំ កាតព្ពំ. វារេយ្យន្តិ ‘‘ឥមស្ស ទារកស្ស អសុកកុលតោ អសុកនក្ខត្តេន ទារិកំ អានេថា’’តិ អាវាហករណញ្ច ‘‘ឥមំ ទារិកំ អសុកស្ស នាម ទារកស្ស អសុកនក្ខត្តេន ទេថ, ឯវំ ឯតេសំ វុឌ្ឍិ ភវិស្សតី’’តិ វិវាហករណញ្ច វត្វា វារេយ្យសង្ខាតំ អាវាហវិវាហមង្គលំ កាតព្ពន្តិ អាទិសន្តិ. ពីជនីហារោតិ ពីជានំ វប្បត្ថាយ ពហិ នីហរណំ. ‘‘និហរោ’’តិបិ បាឡិ. មិគវាក្កន្តិ ឥទំ សព្ពសង្គាហិកនាមំ, សព្ពសកុណចតុប្បទានំ រុតញាណវសេនេវ វុត្តំ. មិគវាក្កបាឋកាតិ សកុន្តចតុប្បទានំ សទ្ទព្យាករណកា. មិគវាក្កំ អាទិសន្តីតិ តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ព្យាករោន្តិ. រុតន្តិ សទ្ទំ. ‘‘រុទ’’ន្តិ វា បាឡិ. វស្សិតន្តិ វាចំ. គព្ភករណីយាតិ វិនស្សមានស្ស គព្ភស្ស បុន អវិនាសាយ ឱសធទានេន គព្ភសណ្ឋានការកា. គព្ភោ ហិ វាតេន បាណកេហិ កម្មុនា ចាតិ តីហិ ការណេហិ វិនស្សតិ. តត្ថ វាតេន វិនស្សន្តេ វាតវិនាសនំ សីតលំ ភេសជ្ជំ ទេតិ. បាណកេហិ វិនស្សន្តេ បាណកានំ បដិកម្មំ ករោតិ. កម្មុនា វិនស្សន្តេ បន ពុទ្ធាបិ បដិពាហិតុំ ន សក្កោន្តិ. តស្មា ន តំ ឥធ គហិតំ. សាលាកិយន្តិ សលាកវេជ្ជកម្មំ. សល្លកត្តិយន្តិ សល្លកត្តវេជ្ជកម្មំ. កាយតិកិច្ឆន្តិ មូលភេសជ្ជាទីនិ យោជេត្វា កាយតិកិច្ឆវេជ្ជកម្មំ. ភូតិយន្តិ ភូតវេជ្ជកម្មំ. កោមារភច្ចន្តិ កោមារកវេជ្ជកម្មំ. កុហាតិ វិម្ហាបកា. ថទ្ធាតិ ទារុក្ខន្ធំ វិយ ថទ្ធសរីរា. លបាតិ បច្ចយបដិពទ្ធវចនកា. សិង្គិតិ មណ្ឌនបកតិកា. ឧន្នឡាតិ ឧគ្គតមាននឡា. អសមាហិតាតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវិរហិតា.

ន គណ្ហេយ្យាតិអាទីសុ ឧទ្ទេសគ្គហណវសេន ន គណ្ហេយ្យ. សជ្ឈាយវសេន ន ឧគ្គណ្ហេយ្យ. ចិត្តេ ឋបនវសេន ន ធារេយ្យ. សមីបំ កត្វា ឋបនវសេន ន ឧបធារេយ្យ. ឧបបរិក្ខាវសេន ន ឧបលក្ខេយ្យ. អញ្ញេសំ វាចនវសេន នប្បយោជេយ្យ.

១៦៣. បេសុណិយន្តិ បេសុញ្ញំ. សេសនិទ្ទេសោ ច វុត្តត្ថោយេវ.

១៦៤. កយវិក្កយេតិ បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សទ្ធិំ វញ្ចនវសេន វា ឧទយបត្ថនាវសេន វា ន តិដ្ឋេយ្យ. ឧបវាទំ ភិក្ខុ ន ករេយ្យាតិ ឧបវាទករេ កិលេសេ អនិព្ពត្តេន្តោ អត្តនិ បរេហិ សមណព្រាហ្មណេហិ ឧបវាទំ ន ជនេយ្យ. គាមេ ច នាភិសជ្ជេយ្យាតិ គាមេ ច គិហិសំសគ្គាទីហិ នាភិសជ្ជេយ្យ. លាភកម្យា ជនំ ន លបយេយ្យាតិ លាភកាមតាយ ជនំ ន លបយេយ្យ.

យេ កយវិក្កយា វិនយេ បដិក្ខិត្តាតិ យេ ទានបដិគ្គហណវសេន កយវិក្កយសិក្ខាបទេ (បារា. ៥៩៣ អាទយោ) ន វដ្ដតីតិ បដិក្ខិត្តា, ឥធាធិប្បេតំ កយវិក្កយំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចន្នំ សទ្ធិំ បត្តំ វា ចីវរំ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ចន្នំ សទ្ធិន្តិ បញ្ចហិ សហធម្មិកេហិ សហ. បញ្ច សហធម្មិកា នាម ភិក្ខុភិក្ខុនីសិក្ខមានសាមណេរសាមណេរិយោ. វញ្ចនិយំ វាតិ បដិរូបកំ ទស្សេត្វា វញ្ចនិយំ វា. ឧទយំ វា បត្ថយន្តោតិ វុឌ្ឍិំ បត្ថេន្តោ វា. បរិវត្តេតីតិ បរិវត្តនំ ករោតិ.

ឥទ្ធិមន្តោតិ ឥជ្ឈនបភាវវន្តោ. ទិព្ពចក្ខុកាតិ ទិព្ពសទិសញាណចក្ខុកា. អថ វា ទិព្ពវិហារសន្និស្សយេន លទ្ធញាណចក្ខុកា. បរចិត្តវិទុនោតិ អត្តនោ ចិត្តេន បរេសំ ចិត្តជាននកា. តេ ទូរតោបិ បស្សន្តីតិ ឯកយោជនតោបិ យោជនសតតោបិ យោជនសហស្សតោបិ យោជនសតសហស្សតោបិ ចក្កវាឡតោបិ ទ្វេតីណិចត្តារិបញ្ចទសវីសតិចត្តាលីសសហស្សតោបិ តតោ អតិរេកតោបិ ចក្កវាឡតោ បស្សន្តិ ទក្ខន្តិ. អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តីតិ សមីបេ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ ន បញ្ញាយន្តិ. ចេតសាបិ ចិត្តំ បជានន្តីតិ អត្តនោ ចិត្តេនាបិ បរេសំ ចិត្តំ បជានន្តិ. ទេវតាបិ ខោ សន្តិ ឥទ្ធិមន្តិនិយោតិ ទេវតាបិ ឯវំ សំវិជ្ជន្តិ ឥជ្ឈនបភាវវន្តិនិយោ. បរចិត្តវិទុនិយោតិ បរេសំ ចិត្តំ ជានន្តិយោ. ឱឡារិកេហិ វា កិលេសេហីតិ កាយទុច្ចរិតាទិកេហិ វា ឧបតាបេហិ. មជ្ឈិមេហិ វាតិ កាមវិតក្កាទិកេហិ វា. សុខុមេហិ វាតិ ញាតិវិតក្កាទិកេហិ វា. កាយទុច្ចរិតាទយោ កម្មបថវសេន, កាមវិតក្កាទយោ វដ្ដមូលកកិលេសវសេន វេទិតព្ពា.

ញាតិវិតក្កាទីសុ ‘‘មយ្ហំ ញាតយោ សុខជីវិនោ សម្បត្តិយុត្តា’’តិ ឯវំ បញ្ចកាមគុណសន្និស្សិតេន គេហសន្និស្សិតបេមេន ញាតកេ អារព្ភ ឧប្បន្នវិតក្កោ ញាតិវិតក្កោ. ‘‘មយ្ហំ ញាតយោ ខយំ គតា វយំ គតា សទ្ធា បសន្នា’’តិ ឯវំ បវត្តោ បន ញាតិវិតក្កោ នាម ន ហោតិ.

‘‘អម្ហាកំ ជនបទោ សុភិក្ខោ សម្បន្នសស្សោ’’តិ តុដ្ឋមានសស្ស គេហស្សិតបេមវសេន ឧប្បន្នវិតក្កោ ជនបទវិតក្កោ. ‘‘អម្ហាកំ ជនបទេ មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា ខយំ គតា វយំ គតា’’តិ ឯវំ បវត្តោ បន ជនបទវិតក្កោ នាម ន ហោតិ.

អមរត្តាយ វិតក្កោ, អមរោ វា វិតក្កោតិ អមរវិតក្កោ. តត្ថ ឧក្កុដិកប្បធានាទីហិ ទុក្ខេ និជិណ្ណេ សម្បរាយេ អត្តា សុខី ហោតិ. អមរោតិ ទុក្ករការិកំ ករោន្តស្ស តាយ ទុក្ករការិកាយ បដិសំយុត្តោ វិតក្កោ អមរត្តាយ វិតក្កោ នាម. ទិដ្ឋិគតិកោ បន ‘‘សស្សតំ វទេសី’’តិអាទីនិ បុដ្ឋោ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ, តថាតិបិ មេ នោ, អញ្ញថាតិបិ មេ នោ, នោតិបិ មេ នោ, នោ នោតិបិ មេ នោ’’តិ វិក្ខេបំ អាបជ្ជតិ, តស្ស សោ ទិដ្ឋិគតបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ, យថា អមរោ នាម មច្ឆោ ឧទកេ គហេត្វា មារេតុំ ន សក្កា, ឥតោ ចិតោ ច ធាវតិ គាហំ ន គច្ឆតិ, ឯវមេវ ឯកស្មិំ បក្ខេ អសណ្ឋហនតោ ន មរតីតិ អមរោ នាម ហោតិ, តំ ទុវិធម្បិ ឯកតោ កត្វា ‘‘អមរវិតក្កោ’’តិ វុត្តំ.

បរានុទ្ទយតាបដិសញ្ញុត្តោតិ អនុទ្ទយតាបដិរូបកេន គេហស្សិតបេមេន បដិសំយុត្តោ. ឧបដ្ឋាកេសុ នន្ទកេសុ សោចន្តេសុ ច តេហិ សទ្ធិំ ទិគុណំ នន្ទតិ ទិគុណំ សោចតិ, តេសុ សុខិតេសុ ទិគុណំ សុខិតោ ហោតិ, ទុក្ខិតេសុ ទិគុណំ ទុក្ខិតោ ហោតិ. ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា វោយោគំ អាបជ្ជតិ. តានិ តានិ កិច្ចានិ សាធេន្តោ បញ្ញត្តិំ វីតិក្កមតិ, សល្លេខំ កោបេតិ. យោ តស្មិំ សំសដ្ឋវិហារេ តស្មិំ វា វោយោគាបជ្ជនេ គេហស្សិតោ វិតក្កោ, អយំ បរានុទ្ទយតាបដិសញ្ញុត្តោ វិតក្កោ នាម.

លាភសក្ការសិលោកបដិសញ្ញុត្តោតិ ចីវរាទិលាភេន ចេវ សក្ការេន ច កិត្តិសទ្ទេន ច សទ្ធិំ អារម្មណករណវសេន បដិសញ្ញុត្តោ. អនវញ្ញត្តិបដិសញ្ញុត្តោតិ ‘‘អហោ វត មំ បរេ ន អវជានេយ្យុំ, ន សោធេត្វា វិសោធេត្វា កថេយ្យុ’’ន្តិ ឯវំ អនវញ្ញាតភាវបត្ថនាយ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជនកវិតក្កោ. សោ តស្មិំ ‘‘មា មំ បរេ អវជានិំសូ’’តិ ឧប្បន្នេ វិតក្កេ បញ្ចកាមគុណសង្ខាតគេហនិស្សិតោ ហុត្វា ឧប្បន្នវិតក្កោ អនវញ្ញត្តិបដិសញ្ញុត្តោ វិតក្កោ.